യോഽസൌ ചതുര്ദിശം പുച്ഛേ ശിശുമാരേ വ്യവസ്ഥിതഃ। ഉത്താനപാദപുത്രോഽസൌ മേഢീഭൂതോ ധ്രുവോ ദിവി ।। ൫൧.
നാലു ദിശകളിലേക്കും മുഖം തിരിച്ച് ശിശുമാരരാശിയുടെ വാലിൽ നിലകൊള്ളുന്നവൻ, ഉത്താനപാദന്റെ മകനായ ധ്രുവൻ ആകാശത്തിൽ അചഞ്ചലമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
സ ഹി ഭ്രമന് ഭ്രാമയതേ ചന്ദ്രാദിത്യൌ ഗ്രഹൈഃ സഹ। ഭ്രമന്തമനുഗച്ഛന്തി നക്ഷത്രാണി ച ചക്രവത് ।। ൫൧.
അവൻ ചുറ്റുമ്പോൾ, ചന്ദ്രനും സൂര്യനും ഗ്രഹങ്ങളും അവനോടൊപ്പം ചുറ്റുന്നു; നക്ഷത്രങ്ങൾ ചക്രംപോലെ അവനെ പിന്തുടരുന്നു.
ധ്രുവസ്യ മനസാ ചാസൌ സര്പതേ ഭഗണഃ സ്വയമ്। സൂര്യാചന്ദ്രമസൌ താരാ നക്ഷത്രാണി ഗ്രഹൈഃ സഹ ।। ൫൧.
ധ്രുവന്റെ മനസ്സിന്റെ ശക്തിയാൽ, ആ കൂട്ടം സ്വയം സഞ്ചരിക്കുന്നു; സൂര്യനും ചന്ദ്രനും നക്ഷത്രങ്ങളും ഗ്രഹങ്ങളും ഒരുമിച്ച് ചലിക്കുന്നു.
വാതാനീകമയൈര്ബന്ധൈര്ധ്രുവേ ബദ്ധാനി താനി വൈ। തേഷാം യോഗസ്വ ഭേദാശ്ച കാലചാരസ്തഥൈവ ച ।। ൫൧.
വായുവിന്റെ ബന്ധനങ്ങളാൽ ആ ഗ്രഹങ്ങൾ ധ്രുവനോട് ബന്ധിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; അവയുടെ സംയോജനവും വേർപാടും സമയക്രമത്തിൽ നടക്കുന്നു.
അസ്തോദയൌ തഥോത്പാതാ അയനേ ദക്ഷിണോത്തരേ। വിഷുവദ്ഗ്രഹവര്ണാശ്ച ധ്രുവാത്സര്വം പ്രവര്ത്തതേ ।। ൫൧.
ഉദയാസ്തമയവും, അപൂർവ്വസംഭവങ്ങളും, ദക്ഷിണയാനവും ഉത്തരയാനവും, വിഷുവവും ഗ്രഹങ്ങളുടെ വർണ്ണങ്ങളും—ഇതെല്ലാം ധ്രുവനിൽ നിന്നാണ് സംഭവിക്കുന്നത്.
വര്ഷാ ഘര്മോ ഹിമം രാത്രിഃ സന്ധ്യാ ചൈവ ദിനം തഥാ । ശുഭാശുഭം പ്രജാനാഞ്ച ധ്രുവാത്സര്വം പ്രവര്ത്തതേ ।। ൫൧.
മഴ, ചൂട്, തണുപ്പ്, രാത്രി, സന്ധ്യ, പകലും, ജീവികളുടെ നല്ലതും ചീത്തയുമൊക്കെയും ധ്രുവനിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്.
ധ്രുവേണാധികൃതാംശ്ചൈവ സൂര്യോഽപാവൃത്ത്യ തിഷ്ഠതി। തദേഷ ദീപ്തകിരണഃ സ കാലാഗ്നിര്ദ്ദിവാകരഃ ।। ൫൧.
ധ്രുവനിൽ നിന്ന് അവനു ലഭിച്ച സ്ഥാനം സൂര്യൻ കൈവശം വയ്ക്കുന്നു; പ്രകാശമുള്ള കിരണങ്ങളാൽ അവൻ കാലാഗ്നിയും പകലിന്റെ പ്രകാശകനുമാണ്.
പരിവര്ത്ത ക്രമാദ്വിപ്രാ ഭാഭിരാലോകയന് ദിശഃ। സൂര്യഃ കിരണജാലേന വായുയുക്തേന സര്വശഃ। ജഗതോ ജലമാദത്തേ കൃത്സ്നസ്യ ദ്വിജസത്തമാഃ ।। ൫൧.
ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, സൂര്യൻ ക്രമത്തിൽ ചുറ്റി കിരണങ്ങളാൽ ദിശകളെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു; കിരണങ്ങളുടെ ജാലം വായുവുമായി ചേർന്ന് ലോകത്തിലെ മുഴുവൻ വെള്ളവും ആഗിരണം ചെയ്യുന്നു.
ആധിത്യപീതം സൂര്യാഗ്നേഃ സോമം സംക്രമതേ ജലമ്। നാഡീഭിര്വായുയുക്താഭിര്ലോകാധാനം പ്രവര്ത്തതേ ।। ൫൧.
സൂര്യാഗ്നിയിൽ ആഗിരണം ചെയ്ത വെള്ളം ചന്ദ്രനിലേക്ക് കടക്കുന്നു; വായുവിന്റെ സഹായമുള്ള നാളികളിലൂടെ അത് ലോകങ്ങളുടെ പോഷണമായി വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു.
യത്സോമാത് സ്രവതേ സൂര്യസ്തദഗ്രേഷ്വവതിഷ്ഠതേ। മേഘാ വായുനിഘാതേന വിസൃജന്തി ജലമ്ഭുവി ।। ൫൧.
ചന്ദ്രനിൽ നിന്ന് പുറപ്പെടുന്നത് സൂര്യൻ ആഗിരണം ചെയ്യുന്നു; അതു മേഘങ്ങളിൽ നിലനിൽക്കുന്നു. വായുവിന്റെ പ്രഭാവത്തിൽ മേഘങ്ങൾ ഭൂമിയിൽ വെള്ളം വീഴ്ത്തുന്നു.
ഏകമുത്ക്ഷിപ്യതേ ചൈവ പതതേ ച പുനര്ജ്ജലമ്। നാനാപ്രകാരമുദകന്തദേവ പരിവര്ത്തതേ ।। ൫൧.
ജലം ഒരുമിച്ച് ഉയർത്തപ്പെടുകയും വീണ്ടും താഴേയ്ക്ക് വീഴുകയും ചെയ്യുന്നു. പലവിധങ്ങളിലായി ജലം നിരന്തരം ചുറ്റിപ്പറ്റി സഞ്ചരിക്കുന്നു.
സന്ധാരണാര്ഥം ഭൂതാനാം മായൈഷാ വിശ്വനിര്മിതാ। അനയാ മായയാ വ്യാപ്തം ത്രൈലോക്യം സചരാചരമ് ।। ൫൧.
ഭൂതങ്ങളുടെ നിലനില്പിനായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട ഈ മായയാണ് ലോകത്ത് വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഈ മായയാൽ ചലിക്കുന്നതും അചലമായതുമായ മൂന്നു ലോകങ്ങളും മുഴുവനായി നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
വിശ്വേശോ ലോകകൃദ്ദേവഃ സഹസ്രാംശുഃ പ്രജാപതിഃ। ധാതാ കൃത്സ്നസ്യ ലോകസ്യ പ്രഭു ര്വിഷ്ണുര്ദിവാകരഃ ।। ൫൧.
ലോകത്തിന്റെ അധിപൻ, ലോകങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നവൻ, ആയിരം കിരണങ്ങളുള്ള ദൈവം, സകല ജീവികളുടെ രക്ഷകൻ, ലോകത്തിന്റെ സംരക്ഷകൻ, മഹാപ്രഭു — വിഷ്ണുവായ സൂര്യൻ.
സര്വലൌകികമമ്ഭോ വൈ യത്സോമാന്നഭസഃ സ്നുതമ്। സോമാധാരം ജഗത്സര്വമേതത്തഥ്യം പ്രകീര്തിതമ് ।। ൫൧.
ആകാശത്തിൽ നിന്ന് ചോരുന്ന ഭൂമിയിലെ എല്ലാ ജലവും സോമം എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ലോകം മുഴുവൻ സോമത്തിൽ ആധാരമെന്നു പറയപ്പെടുന്നു — ഇതാണ് സത്യം.
സൂര്യാദുഷ്ണം നിസ്രവതേ സോമാച്ഛീതം പ്രവര്ത്തതേ। ശീതോഷ്ണവീര്യൌ ദ്വാവേതൌ യുക്തൌ ധാരയതോ ജഗത് ।। ൫൧.
ചൂട് സൂര്യനിൽ നിന്ന് ഒഴുകുന്നു, തണുപ്പ് ചന്ദ്രനിൽ നിന്ന് വരുന്നു. ഈ രണ്ട് ശക്തികൾ, ചൂടും തണുപ്പും ചേർന്ന് ലോകത്തെ നിലനിർത്തുന്നു.
സോമാധാരാ നദീ ഗങ്ഗാ പവിത്രാ വിമലോദകാ। സോമപുത്രപുരോഗാശ്ച മഹാനദ്യോ ദ്വിജോത്തമാഃ ।। ൫൧.
സോമത്തിന്റെ ആധാരമായ നദിയാണ് ഗംഗ, ശുദ്ധവും സുതാര്യമുള്ള വെള്ളവും ഉള്ളത്. സോമപുത്രന്മാർക്ക് നേതൃത്വം നൽകുന്ന മഹാനദികളും ഉണ്ട്, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠ.
സര്വഭൂതശരീരേഷു ആപോ ഹ്യനുഗതാശ്ച യാഃ । തേഷു സന്ദഹ്യമാനേഷു ജങ്ഗമസ്ഥാവരേഷു ച। ധൂമഭൂതാസ്തു താ ആപോ നിഷ്ക്രാമന്തീഹ സര്വശഃ ।। ൫൧.
സകല ജീവികളുടെ ശരീരങ്ങളിൽ ഉള്ള ജലങ്ങൾ — അവ ചലിക്കുന്നതിലും അചലമായതിലും അഗ്നിയിൽ കത്തുമ്പോൾ, ആ ജലങ്ങൾ പുകയായി മാറി എല്ലായിടത്തും പുറത്തേക്ക് പോകുന്നു.
തേന ചാഭ്രാണി ജായന്തേ സ്ഥാനമത്രാമ്ഭസാം സ്മൃതമ് । ആര്കന്തേജോ ഹി ഭൂതേഭ്യോ ഹ്യാദത്തേ രശ്മിഭിര്ജലമ് ।। ൫൧.
അത് കൊണ്ടാണ് മേഘങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നത്; ഇത് ജലങ്ങളുടെ സ്ഥലം എന്നറിയപ്പെടുന്നു. സൂര്യൻ തന്റെ കിരണങ്ങൾകൊണ്ട് ഭൂതങ്ങളിൽ നിന്ന് ജലം ആഗിരണം ചെയ്യുന്നു.
സമുദ്രാദ്വായുസംയോഗാദ്വഹന്ത്യാപോ ഗഭസ്തയഃ। യതസ്ത്വൃതുവശാത് കാലേ പരിവര്ത്തോ ദിവാകരഃ। യച്ഛത്യപോ ഹി മേഘേഭ്യഃ ശുക്ലാഃ ശുക്ലഗഭസ്തിഭിഃ ।। ൫൧.
സമുദ്രത്തിൽ നിന്ന് വായുവിന്റെ കൂട്ടായ്മയിലൂടെ സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങൾ ജലം കൊണ്ടുപോകുന്നു. കാലാവസ്ഥയും സമയവും അനുസരിച്ച് സൂര്യൻ മാറ്റം വരുത്തുന്നു; വെളുത്ത പ്രകാശമുള്ള കിരണങ്ങളാൽ മേഘങ്ങൾക്ക് ജലം നൽകുന്നു.
അഭ്രസ്ഥാ പ്രപതന്ത്യാപോ വായുനാ സമുദീരിതാഃ। സര്വഭൂതഹിതാര്ഥായ വായുഭിശ്ച സമന്തതഃ ।। ൫൧.
മേഘങ്ങളിൽ ഉള്ള ജലം, വായു ഉണർത്തുമ്പോൾ, എല്ലാ ജീവികൾക്കും ഉപകാരത്തിനായി താഴേക്ക് വീഴുന്നു; കാറ്റ് അവയെ എല്ലായിടത്തും വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു.
തതോ വര്ഷതി ഷണ്മാസാന് സര്വഭൂതവിവൃദ്ധയേ। വായവ്യം സ്തനിതഞ്ചൈവ വൈദ്യുതഞ്ചാഗ്നിസംഭവമ് ।। ൫൧.
അതിനുശേഷം ആറുമാസം മഴ പെയ്യുന്നു, എല്ലാ ജീവികളുടെ വളർച്ചയ്ക്കായി; കാറ്റിൽ കയറിയ മിന്നലും ഇടിമുഴക്കവും അഗ്നിയിൽ നിന്നുള്ള വൈദ്യുതിയും ഉണ്ടാകും.
മേഹനാച്ച മിഹേര്ദ്ധാതോര്മേഘത്വം വ്യഞ്ജയന്തി ച। ന ഭ്രശ്യന്തി യതസ്ത്വാപസ്തദഭ്രം കവയോ വിദുഃ ।। ൫൧.
മഴപെയ്യുന്നതിലൂടെ മേഘത്തിന്റെ സ്വഭാവം വ്യക്തമാകും; ജലം താഴേക്ക് വീഴാതെ നിലനിൽക്കുന്നതു കൊണ്ടാണ് ജ്ഞാനികൾ അതിനെ മേഘം എന്ന് അറിയുന്നത്.
മേഘാനാം പുനരുത്പത്തിസ്ത്രിവിധാ യോനിരുച്യതേ। ആഗ്നേയാ ബ്രഹ്മജാശ്ചൈവ പക്ഷജാശ്ച പൃഥഗ്വിധാഃ। ത്രിധാ ഘനാഃ സമാഖ്യാതാസ്തേഷാം വക്ഷ്യാമി സമ്ഭവമ് ।। ൫൧.
മേഘങ്ങളുടെ ഉത്ഭവം മൂന്നു വിധമാണെന്ന് പറയുന്നു: അഗ്നിയിൽ നിന്നുള്ളത്, ബ്രഹ്മയിൽ നിന്നുള്ളത്, ചിറകിൽ നിന്നുള്ളത് — ഇവയാണ് വ്യത്യസ്തതകൾ. ഈ മൂന്നു തരത്തിലുള്ള മേഘങ്ങളുടെ ഉത്ഭവം ഞാൻ വിശദീകരിക്കും.
ആഗ്നേയാസ്ത്വര്ണജാഃ പ്രോക്താസ്തേഷാം തസ്മാത് പ്രവര്ത്തനമ്। ശീതദുര്ദിനവാതാ യേ സ്വഗുണാസ്തേ വ്യവസ്ഥിതാഃ ।। ൫൧.
അഗ്നിയിൽ നിന്നുള്ളവയെ അർണജന്മങ്ങൾ എന്ന് പറയുന്നു; അവയുടെ പ്രവർത്തനം അതിൽ നിന്നാണ്. തണുപ്പ്, ദുഷ്പ്രവൃത്തി, കാറ്റ് എന്നിവയുടെ സ്വഭാവമുള്ളവ സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കുന്നു.
മഹിഷാശ്ച വരാഹാശ്ച മത്തമാതങ്ഗഗാമിനഃ। ഭൂത്വാ ധരണിമഭ്യേത്യ വിചരന്തി രമന്തി ച ।। ൫൧.
മഹിഷങ്ങൾ, പന്നികൾ, മദ്യപാനത്തിൽ മുങ്ങിയ ആനകൾ — ഇവ രൂപം കൊണ്ടു ഭൂമിയിൽ എത്തി സഞ്ചരിക്കുകയും ആസ്വദിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ജീമൂതാ നാമ തേ മേഘാ ഏതേഭ്യോ ജീവസമ്ഭവാഃ। വിദ്യുദ്ഗുണവിഹീനാശ്ച ജലധാരാവലമ്ബിനഃ ।। ൫൧.
അവയെ ജീമൂതം എന്ന പേരിലാണ് വിളിക്കുന്നത്; അവയിൽ നിന്നാണ് ജീവികൾ ഉത്ഭവിക്കുന്നത്. മിന്നലിന്റെ ഗുണമില്ലാത്തവയും ജലധാരയിൽ ആശ്രയിക്കുന്നവയുമാണ് ഇവ.
മൂകാ ഘനാ മഹാകായാ പ്രവാഹസ്യ വശാനുഗാഃ। ക്രോശമാത്രാച്ച വര്ഷന്തി ക്രോശാര്ദ്ധാദപി വാ പുനഃ ।। ൫൧.
വാക്കില്ലാത്ത വൻകായ മേഘങ്ങൾ കാറ്റിന്റെ ശക്തിക്ക് കീഴിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു; ഒരു ക്രോഷം അകലത്തിൽ നിന്നോ അർദ്ധക്രോഷം അകലത്തിൽ നിന്നോ മഴ പെയ്യുന്നു.
പര്വതാഗ്രനിതമ്ബേഷു വര്ഷന്തി ച രമന്തി ച। ബലാകാഗര്ഭദാശ്ചൈവ ബലാകാഗര്ഭധാരിണഃ ।। ൫൧.
പർവതശൃംഗങ്ങളിലും മലകളുടെ ചാരങ്ങളിലും ഇവ മഴ പെയ്യുകയും ആനന്ദിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ബലാകയുടെ ഗർഭം വഹിക്കുന്നവയും ബലാകയുടെ ഗർഭം ഉള്ളവയും ഉണ്ട്.
ബ്രഹ്മജാനാമ തേ മേഘാ ബ്രഹ്മനിഃശ്വാസസമ്ഭവാഃ। തേ ഹി വിദ്യുദ്ഗുണോപേതാഃ സ്തനയന്തി സ്വനപ്രിയാഃ ।। ൫൧.
മേഘങ്ങളേ, ഞങ്ങള്ക്കറിയാം, നിങ്ങള് ബ്രഹ്മാവിന്റെ ശ്വാസത്തില് നിന്നാണ് ജനിച്ചത്. മിന്നലിന്റെ ഗുണം ഉള്ള നിങ്ങള് ഇടിമുഴക്കത്തോടെ ആനന്ദിക്കുന്നു.
തേഷാം ശബ്ദപ്രണാദേന ഭൂമിഃ സ്വാങ്ഗരുഹോദ്ഘമാ। രാജ്ഞീ രാജ്ഞാഭിഷിക്തേവ പുനര്യൌവനമശ്രുതേ। തേഷ്വിയം പ്രീതിമാസക്താ ഭൂതാനാം ജീവിതോദ്ഭവാ ।। ൫൧.
നിങ്ങളുടെ ശബ്ദത്തിന്റെ പ്രതിധ്വനിയില് ഭൂമിയിലെ സസ്യങ്ങള് വളര്ന്നു വരുന്നു. രാജാവിനാല് അഭിഷേകം ലഭിച്ച രാജ്ഞി വീണ്ടും യുവതിയായതുപോലെ, ഭൂമി ഈ മേഘങ്ങളോടാണ് സ്നേഹത്തോടെ ബന്ധപ്പെട്ടു കഴിയുന്നത്, കാരണം ജീവജാലങ്ങളുടെ ജീവന് ഇവരില് നിന്നാണ് ഉരുത്തിരിയുന്നത്.