വായുപുരാണമ്

ഹ്രാസവൃദ്ധീ ത്വഹര്ഭാഗൈര്ദിവസാനാം യഥാക്രമമ്। സന്ധ്യാ മുഹൂര്തമാനന്തു ഹ്രാസേ വൃദ്ധൌ സമാ സ്മൃതാ ॥ ൫൦.

ദിവസങ്ങളുടെ കുറവും വർദ്ധനവും അവയുടെ ഭാഗങ്ങൾ അനുസരിച്ച് ക്രമത്തിൽ നടക്കുന്നു. സന്ധ്യയുടെ കാലം ഒരു മുഹൂർത്തം ആയി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു; കുറയുമ്പോഴും വർദ്ധിക്കുമ്പോഴും അതു സമമാണ്.

ലേഖാപ്രഭൃത്യഥാദിത്യേ ത്രിമുഹൂര്ത്താഗതേ തു വൈ। പ്രാതസ്തനഃ സ്മൃതഃ കാലോ ഭാഗസ്ത്വഹ്നഃ സ പഞ്ചമഃ ॥ ൫൦.

ചന്ദ്രന്റെ ലേഖാ സ്ഥിതിയിൽ നിന്ന് സൂര്യൻ മൂന്നു മുഹൂർത്തം കടന്നപ്പോൾ ആ സമയത്തെ പ്രാതസ്തനമെന്നു വിളിക്കുന്നു; അതു പകലിന്റെ അഞ്ചാം ഭാഗമാണ്.

തസ്മാത് പ്രാതസ്തനാത്കാലാത് ത്രിമുഹൂര്ത്തസ്തു സങ്ഗവഃ। മധ്യാഹ്നസ്ത്രിമുഹൂര്ത്തസ്തു തസ്മാത്കാലാച്ച സങ്ഗവാത് ॥ ൫൦.

ആ പ്രാതസ്തന സമയത്തിൽ നിന്ന് മൂന്നു മുഹൂർത്തം കഴിഞ്ഞാൽ സങ്കവം; അതിൽ നിന്ന് വീണ്ടും മൂന്നു മുഹൂർത്തം കഴിഞ്ഞാൽ മധ്യാഹ്നം വരുന്നു.

തസ്മാന്മധ്യന്ദിനാത് കാലാദപരാഹ്ന ഇതി സ്മൃതഃ । ത്രയ ഏവ മുഹൂര്ത്താസ്തു തസ്മാത് കാലാച്ച മധ്യമാത് ॥ ൫൦.

മധ്യാഹ്ന സമയത്തിൽ നിന്ന് അടുത്ത കാലം അപരാഹ്ണം എന്നു അറിയപ്പെടുന്നു; അതിൽ നിന്ന് മൂന്നു മുഹൂർത്തം കഴിഞ്ഞാൽ മധ്യകാലം വരുന്നു.

അപരാഹ്നേ വ്യതീപാതേ കാല- സായാഹ്ന ഉച്യതേ। ദശപഞ്ചമുഹൂര്ത്താദ്വൈ മുഹൂര്ത്താസ്ത്രയ ഏവ ച ॥ ൫൦.

അപരാഹ്ണം കഴിഞ്ഞാൽ സായാഹ്നം എന്നു ആ സമയത്തെ വിളിക്കുന്നു; പത്തും അഞ്ചും മുഹൂർത്തം കഴിഞ്ഞാൽ മൂന്നു മുഹൂർത്തം കൂടി ഉണ്ടാകുന്നു.

ദശപഞ്ചമുഹൂര്ത്തം വൈ അഹര്വിഷുവതി സ്മൃതമ്। ദശപഞ്ചമുഹൂര്ത്താദ്വൈ രാത്രിന്ദിവമിതി സ്മൃതമ് ॥ ൫൦.

പത്തും അഞ്ചും മുഹൂർത്തങ്ങൾ പകൽവിഷുവം എന്നു കണക്കാക്കുന്നു; അതിൽ നിന്ന് പത്തും അഞ്ചും മുഹൂർത്തം കഴിഞ്ഞാൽ പകലും രാത്രിയും അങ്ങനെ കണക്കാക്കുന്നു.

വര്ധ്ധതേ ഹ്രസതേ ചൈവ അയനേ ദക്ഷിണോത്തരേ। അഹസ്തു ഗ്രസതേ രാത്രിം രാത്രിസ്തു ഗ്രസതേ ത്വഹഃ ॥ ൫൦.

ദക്ഷിണായനത്തിലും ഉത്തരായനത്തിലും വർദ്ധനവും കുറവുമാണ് നടക്കുന്നത്; പകൽ രാത്രിയെ ഗ്രസിക്കുന്നു, രാത്രി പകലിനെ ഗ്രസിക്കുന്നു.

ശരദ്വസന്തയോര്മധ്യേ വിഷുവന്തദ്വിഭാവ്യതേ। അഹോരാത്രം കലാശ്ചൈവ സപ്ത സോമഃ സമശ്രുതേ ॥ ൫൦.

ശരത്കാലത്തെയും വസന്തത്തെയും ഇടയിൽ വിഷുവം തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നു; പകലും രാത്രിയും അവയുടെ ഭാഗങ്ങളും ഏഴാണ്, ചന്ദ്രനും അങ്ങനെ തന്നെ, ശാസ്ത്രത്തിൽ പറയുന്നതുപോലെ.

തഥാ പഞ്ചദശാഹാനി പക്ഷ ഇത്യാഭിധീയതേ। ദ്വൌ പക്ഷൌ ച ഭവേന്മാസോ ദ്വൌ മാസാവന്തരാവൃതുഃ। ഋതുത്രയമയനം സ്യാദ്ദ്വൈഽയനേ വര്ഷമുച്യതേ ॥ ൫൦.

അങ്ങനെ, പതിനഞ്ച് ദിവസങ്ങൾ ഒരു പക്ഷം എന്നു വിളിക്കുന്നു; രണ്ട് പക്ഷങ്ങൾ ചേർന്ന് ഒരു മാസം, രണ്ട് മാസം ചേർന്ന് ഒരു ঋതു, മൂന്ന് ঋതുക്കൾ ചേർന്ന് ഒരു അയനം, രണ്ട് അയനങ്ങൾ ചേർന്ന് ഒരു വർഷം എന്നു പറയുന്നു.

നിമേഷാദികൃതഃ കാലഃ കാഷ്ഠായാ ദശ പഞ്ച ച। കലായാസ്ത്രിംശതഃ കാഷ്ഠാ മാത്രാഘീതിദ്വയാത്മികാ ॥ ൫൦.

നിമിഷം മുതൽ ആരംഭിക്കുന്ന കാലം, പത്ത് അഞ്ചു ചേർന്ന് ഒരു കഷ്ടം; മുപ്പത് കഷ്ടങ്ങൾ ചേർന്ന് ഒരു കല; രണ്ട് അളവുകൾ ചേർന്ന് ഒരു മാത്ര.

ശതഘ്നൈകോനകാസ്ത്രിംശന്മാത്രാത്രിശത് ഷഡുത്തരാ। ദ്വിഷഷ്ടിഭാക് ത്രയോവിംശന്മാത്രായാഞ്ച ചലാ ഭവേത് ॥ ൫൦.

നൂറ്റി ഒന്ന്, മുപ്പത്, അതിൽ മുപ്പത്താറ് കൂടി, ഇരുപത്തിരണ്ട് ഭാഗങ്ങൾ, ഇരുപത്തിമൂന്ന് മാത്രകൾ—ഇവ ചേർന്നതാണ് ചലിക്കുന്ന അളവ്.

ചത്വാരിംശത്സഹസ്രാണി ശതാന്യഷ്ടൌ ച വിദ്യുതിഃ। സപ്തതിഞ്ചാപി തത്രൈവ നവതിം വിദ്ധി നിസ്വയേ ॥ ൫൦.

നാല്പതിനായിരത്തിയെട്ടുനൂറ് ആണ് മിന്നലുകളുടെ എണ്ണം; അവിടെ എഴുപതും തൊണ്ണൂറും ശബ്ദമില്ലാത്തവയാണെന്ന് അറിഞ്ഞിരിക്കണം.

ചത്വാര്യേവ ശതാന്യാഹുര്വിദ്യുതൌ വൈധസംയുഗേ। ചരാംശോ ഹ്യേഷ വിജ്ഞേയോ നാലികാ ചാത്ര കാരണമ് ॥ ൫൦.

വേദിക യാഗത്തിലെ മിന്നലുകൾ നാലുനൂറ് മാത്രമാണെന്ന് പറയുന്നു; ഇതാണ് ചലിക്കുന്ന ഭാഗം, ഇവിടെ നാളികയാണ് അളവായി ഉപയോഗിക്കുന്നത്.

സംവത്സരാദയഃ പഞ്ച ചതുര്മാനവികല്പിതാഃ। നിശ്ചയഃ സര്വകാലസ്യ യുഗ ഇത്യഭിധീയതേ ॥ ൫൦.

വർഷം മുതലായ അഞ്ചു, ചതുര്‍മാനവരുടെ കണക്കിൽ നാലായി വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നു; എല്ലാ കാലത്തെയും നിശ്ചയം യುಗം എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്.

സംവത്സരസ്തു പ്രഥമോ ദ്വിതീയഃ പരിവത്സരഃ। ഇദ്വത്സരസ്തൃതീയസ്തു ചതുര്ഥശ്ചാനുവത്സരഃ। പഞ്ചമോ വത്സരസ്തേഷാം കാലസ്തു പരിസംജ്ഞിതഃ ॥ ൫൦.

ആദ്യത്തേത് സംവത്സരം, രണ്ടാമത്തേത് പരിവത്സരം, മൂന്നാമത്തേത് ഇദ്വത്സരം, നാലാമത്തേത് അനുവത്സരം, അഞ്ചാമത്തേത് വത്സരം; ഇവയാണ് സമയത്തിന് നൽകിയ പേരുകൾ.

വിംശശതം ഭവേത്പൂര്ണം പര്വണാം തു രവേര്യുഗമ്। ഏതാന്യഷ്ടാദശസ്ത്രിംശദുദയോ ഭാസ്കരസ്യ ച ॥ ൫൦.

സൂര്യന്റെ ഒരു പൂർണ്ണ യುಗം ഇരുപത് നൂറ് പർവദിനങ്ങൾ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു; ഭാസ്കരന്റെ ഉദയം എട്ടത്തായിരത്തി ഇരുപത്തിയെട്ട് തവണയും നടക്കുന്നു.

ഋതവസ്ത്രിംശതഃ സൌരാ അയനാനി ദശൈവ തു। പഞ്ചത്രിംശത് ശതം ചാപി ഷഷ്ടിര്മാസാശ്ച ഭാസ്കരഃ ॥ ൫൦.

സൂര്യന്റെ കാലാവസ്ഥകൾ മുപ്പതും, അയനങ്ങൾ പത്തും ഉണ്ട്; ഭാസ്കരൻക്ക് മുപ്പത്തഞ്ച് നൂറ് അറുപത് മാസങ്ങൾ ഉണ്ട്.

ത്രിംശദേവ ത്വഹോരാത്രം സ തു മാസശ്ച ഭാസ്കരഃ। ഏകഷഷ്ടിസ്ത്വഹോരാത്രാ ദനുരേകോ നിഭാവ്യതേ ॥ ൫൦.

സൂര്യന്റെ ഒരു മാസം മുപ്പത് ദിനങ്ങളും രാത്രികളും അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു; അറുപത്തൊന്ന് ദിന-രാത്രികൾ ഒരു രാശിയായി കണക്കാക്കുന്നു.

അഹ്നാന്തു ത്ര്യധികാശീതിഃ ശതം ചാപ്യധികം ഭവേത്। മാനം തച്ചിത്രഭാനോസ്തു വിജ്ഞേയം ഭുവനസ്യ തു ॥ ൫൦.

ഒരു വർഷത്തിൽ നൂറ് എട്ടത്തിരി ദിനങ്ങൾ കൂടിയിരിക്കുന്നു; ഇതാണ് ചിത്രഭാനുവിന്റെ ലോകത്തിലെ അളവ് എന്ന് മനസ്സിലാക്കണം.

സൌരസൌമ്യം തു വിജ്ഞേയം നക്ഷത്രം സാവനം തഥാ। നാമാന്യേതാനി ചത്വാരി യൈഃ പുരാണം വിഭാവ്യതേ ॥ ൫൦.

സൗര, സോമ, നക്ഷത്ര, സാവന എന്നിങ്ങനെ നാലു രീതികൾ അറിയേണ്ടതാണ്; ഈ നാലു പേരുകളാൽ പുരാണം വിശദീകരിക്കപ്പെടുന്നു.

ഖേ തസ്യോത്തരതശ്ചൈവ ശ്രൃങ്ഗവാന്നാമ പര്വതഃ। ത്രീണി തസ്യ തു ശ്രൃങ്ഗാണി സ്പൃശന്തീവ നഭസ്തലമ് ॥ ൫൦.

ആകാശത്തിൽ അതിന്റെ വടക്കുഭാഗത്ത് ശ്രൃംഗവാൻ എന്ന പേരിലുള്ള ഒരു പർവതം ഉണ്ട്; അതിന് മൂന്ന് ശിഖരങ്ങൾ ആകാശത്തെ തൊടുന്ന പോലെ കാണപ്പെടുന്നു.

തൈശ്ചാപി ശ്രൃങ്ഗവാന്നാമ സര്വതശ്ചൈവ വിശ്രുതഃ। ഏകമാര്ഗശ്ച വിസ്താരോ വിഷ്കമ്ഭശ്ചാപി കീര്തിതഃ ॥ ൫൦.

ഈ ശിഖരങ്ങൾ കാരണം അതിനെ എല്ലാ ദിശകളിലും ശ്രൃംഗവാൻ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു; അതിന് ഒരു വഴിയും, വീതിയും, വ്യാപ്തിയും ഉള്ളതായി പറയുന്നു.

തസ്യ വൈ സര്വതഃ ശ്രൃങ്ഗം മധ്യമന്തദ്ധിരണ്മയമ്। ദക്ഷിണം രാജതഞ്ചൈവ ശ്രൃങ്ഗം തു സ്ഫടികപ്രഭമ് ॥ ൫൦.

അവയുടെ എല്ലാ ശിഖരങ്ങളിൽ മധ്യത്തിലുള്ളത് പൊൻ നിറമുള്ളതാണ്; ദക്ഷിണ ഭാഗത്തുള്ളത് വെള്ളി നിറമുള്ളതും, ശിഖരം സ്ഫടികത്തിന്റെ പ്രകാശം പോലെ തിളങ്ങുന്നതുമാണ്.

സര്വരത്നമയം ചൈകം ശ്രൃങ്ഗമുത്തരമുത്തമമ്। ഏവം കൂടൈസ്രിഭിഃ ശൈലൈഃ ശ്രൃങ്ഗവാനിതി വിശ്രുതഃ ॥ ൫൦.

വടക്കുഭാഗത്തും ഏറ്റവും ഉയർന്ന ശിഖരം എല്ലാ രത്നങ്ങളാൽ നിർമ്മിതമായതാണ്; ഇങ്ങനെ ഈ ശിഖരങ്ങളും പർവതങ്ങളും കൊണ്ടാണ് ശ്രൃംഗവാൻ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായത്.

യത്തദ്വിഷുവതം ശ്രൃങ്ഗന്തദര്കഃ പ്രതിപദ്യതേ। ശരദ്വസന്തയോര്മധ്യേ മധ്യമാം ഗതിമാസ്ഥിതഃ। അഹസ്തുല്യാമഥോ രാത്രിം കരോതി തിമിരാപഹഃ ॥ ൫൦.

വിഷുവിന്റെ ശിഖരത്തിൽ സൂര്യൻ എത്തുന്നു; ശരദും വസന്തവും തമ്മിൽ ഇടയിൽ, സൂര്യൻ മധ്യഗതിയെടുക്കുന്നു, അപ്പോൾ ദിനവും രാത്രിയും സമം, അന്ധകാരം നീക്കുന്നു.

ഹരിതാശ്ച ഹയാ ദിവ്യാസ്തേ നിയുക്താ മഹാരഥേ। അനുലിപ്താ ഇവാഭാന്തി പഝരക്തൈര്ഗഭസ്തിഭിഃ ॥ ൫൦.

ഹരിത വർണ്ണത്തിലുള്ള ദിവ്യ കുതിരകൾ മഹാരഥത്തിൽ ചാർത്തിയിരിക്കുന്നു; സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങൾ കൊണ്ട് ചുവപ്പായി പൂശിയതുപോലെ അവ ദൃശ്യമാണ്.

മേഷാന്തേ ച തുലാന്തേ ച ഭാസ്കരോദയതഃ സ്മൃതാഃ । മുഹൂര്ത്താ ദശ പഞ്ചൈവ അഹോരാത്രിശ്ച താവതീ ॥ ൫൦.

മേടത്തിന്റെ അവസാനം, തുലാമിന്റെ അവസാനം സൂര്യന്റെ ഉദയത്തിൽ പതിനഞ്ച് മുഹൂർത്തങ്ങൾ കണക്കാക്കുന്നു; അപ്പോൾ ദിനവും രാത്രിയും സമമാണ്.

കൃത്തികാനാം യദാ സൂര്യഃ പ്രഥമാംശഗതോ ഭവേത് । വിശാഖാനാം തഥാ ജ്ഞേയശ്ചതുര്ഥാംശേ നിശാകരഃ॥ ൫൦.

കൃതികയുടെ ആദ്യഭാഗത്തിൽ സൂര്യൻ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ, വിശാഖയുടെ നാലാം ഭാഗത്തിൽ ചന്ദ്രൻ ഉള്ളതായി അറിയണം.

വിശാഖായാം യദാ സൂര്യ ശ്ച്രതേംഽശം തൃതീയകമ്। തദാ ചന്ദ്രം വിജാനീയാത് കൃത്തികാശിരസി സ്ഥിതമ് ॥ ൫൦.

വിശാഖയുടെ മൂന്നാം ഭാഗത്തിൽ സൂര്യൻ എത്തിയപ്പോൾ, കൃതികയുടെ തലയിൽ ചന്ദ്രൻ നിലകൊള്ളുന്നതായി അറിയണം.