ക്രൌഞ്ചദ്വീപേ ഗിരിഃ ക്രൌഞ്ചോ മധ്യേ ജനപദസ്യ ഹ। ശകദ്വീപേ ദ്രുമഃ ശാകസ്തസ്യ നാമ്നാ സ ഉച്യതേ ।। ൪൯.
ക്രൗഞ്ചദ്വീപിൽ ക്രൗഞ്ചപർവ്വതം പ്രദേശത്തിന്റെ നടുവിലാണ്; ശകദ്വീപിൽ ശകവൃക്ഷം അതിന്റെ പേരിലാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.
ന്യഗ്രോധഃ പുഷ്കരദ്വീപേ തത്ര തൈഃ സ നമസ്കൃതഃ। മഹാദേവഃ പുഷ്കരേ തു ബ്രഹ്മാ ത്രിഭുവനേശ്വരഃ ।। ൪൯.
പുഷ്കരദ്വീപിൽ ന്യഗ്രോധവൃക്ഷം അവിടെയുള്ളവർ ആദരിക്കുന്നു; പുഷ്കരത്തിൽ മഹാദേവനും മൂന്നുലകത്തിന്റെ അധിപനായ ബ്രഹ്മാവും ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു.
തസ്മിന്നിവസതി ബ്രഹ്മാ സാധ്യൈഃ സാര്ദ്ധം പ്രജാപതിഃ। ഉപാസതേ തത്ര ദേവാസ്ത്രയസ്ത്രിംശന്മഹര്ഷിഭിഃ। സ തത്ര പൂജ്യതേ ചൈവ ദേവൈര്ദേവോത്തമോത്തമഃ ।। ൪൯.
അവിടെ ബ്രഹ്മാവും സാദ്ധ്യന്മാരോടൊപ്പം പ്രജാപതിയും വസിക്കുന്നു. മുപ്പത്തിമൂന്ന് ദേവന്മാരും മഹർഷിമാരും അവിടെ ബ്രഹ്മാവിനെ ആരാധിക്കുന്നു. ദേവന്മാരിൽ ഏറ്റവും ഉത്തമനായവനായി അവിടെ ദേവന്മാർ ബ്രഹ്മാവിനെ ആദരിക്കുന്നു.
ജമ്ബൂദ്വീപാത്പ്രവര്ത്തന്തേ രത്നാനി വിവിധാനി ച। ദ്വീപേഷു തേഷു സര്വേഷു പ്രജാനാം ഹി ക്രമാസ്ത്വിഹ ।। ൪൯.
ജംബൂദ്വീപിൽ നിന്ന് വിവിധതരം രത്നങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ആ ദ്വീപുകളിലൊക്കെയും സകല ജീവികളും തത്തുല്യമായി തലമുറകളായി തുടരുന്നു.
സര്വസോ ബ്രഹ്മചര്യേണ സത്യേന ച ദമേന ച। ആരോഗ്യായുഃപ്രമാണാദ്ധി ദ്വിഗുണഞ്ച സമന്തതഃ ।। ൪൯.
എവിടെയും ബ്രഹ്മചര്യവും സത്യവും ആത്മനിയന്ത്രണവും പാലിക്കുന്നതിലൂടെ ആരോഗ്യവും ആയുസ്സും ഇരട്ടിയായി വർദ്ധിക്കുന്നു.
ഏതസ്മിന് പുഷ്കരദ്വീപേ യദുക്തം വര്ഷകദ്വയമ്। ഗോപായതി പ്രജാസ്തത്ര സ്വയം സജ്ജനമണ്ഡിതാഃ ।। ൪൯.
ഈ പുഷ്കരദ്വീപിൽ, മുമ്പ് പറഞ്ഞതുപോലെ, രണ്ട് പ്രദേശങ്ങൾ അവിടത്തെ സജ്ജനന്മാർ തന്നെയാണ് സംരക്ഷിക്കുന്നത്.
ഈശ്വരോ ദണ്ഡമുദ്യമ്യ ബ്രഹ്മാ ത്രിഭുവനേശ്വരഃ। സവിഷ്ണുഃ സശിവോ ദേവഃ സപിതാ സപിതാമഹഃ ।। ൪൯.
ഭഗവാൻ ദണ്ഡം ഉയർത്തി നിൽക്കുന്നു; അവൻ ബ്രഹ്മാവും മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെ ഇശ്വരനും ആണ്. അവനോടൊപ്പം വിഷ്ണുവും ശിവനും ദേവന്മാരും പിതാക്കളും പിതാമഹന്മാരും ഉണ്ട്.
ഭോജനഞ്ചാപ്രയത്നേന തത്ര സ്വയമുപസ്ഥിതമ് । ഷഡ്രസം സുമഹാവീര്യം ഭുഞ്ജതേ ച പ്രജാഃ സദാ ।। ൪൯.
അവിടെ ഭക്ഷണം യാതൊരു ശ്രമവും കൂടാതെ സ്വയം ലഭ്യമാണ്. ആറ് രുചികളും വലിയ ശക്തിയും ഉള്ള ആഹാരം അവിടുത്തെ ജനങ്ങൾ എല്ലായ്പോഴും ആസ്വദിക്കുന്നു.
പരേണ പുഷ്കരസ്യാഥ ആവൃത്യാ യഃ സ്ഥിതോ മഹാന് । സ്വാദൂദകഃ സമുദ്രസ്തു സമന്താത്പരിവേഷ്ടിതഃ ।। ൪൯.
പുഷ്കരദ്വീപിന് അപ്പുറത്ത്, അതിനെ ചുറ്റിപ്പറ്റി, വലിയ മധുരജലസമുദ്രം എല്ലാ ദിശകളിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
പരേണ തസ്യ മഹതീ ദൃശ്യതേ ലോക സംസ്ഥിതിഃ। കാഞ്ചനീ ദ്വിഗുണാ ഭൂമിഃ സര്വാ ചൈകശിലോപമാ ।। ൪൯.
അതിന്റെ അപ്പുറം, വലിയ ഒരു പ്രദേശം കാണാം; ലോകങ്ങളുടെ ആ വാസസ്ഥലം ഇരട്ടവലുപ്പമുള്ള പൊന്നുപോലെയുള്ള ഭൂമിയാണ്, മുഴുവൻ ഒരു കല്ലുപോലെയാണ്.
തസ്മാത്പരേണ ശൈലസ്തു മര്യാദാന്തേ തു മണ്ഡലമ്। പ്രകാശശ്ചാപ്രകാശശ്ച ലോകാലോകഃ സ ഉച്യതേ ।। ൪൯.
അതിന്റെ അപ്പുറം, അതിന്റെ അതിരിൽ ഒരു പർവ്വതം വലയംപോലെ നിലകൊള്ളുന്നു. അതിൽ പ്രകാശവും അപ്രകാശവും ഉണ്ട്; അതാണ് ലോകാലോകം എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
ആലോകസ്തസ്യ ചാര്വാക്തു നിരാലോകസ്തതഃ പരമ്। യോജനാനാം സഹസ്രാണി ദശ തസ്യോച്ഛ്രയഃ സ്മൃതഃ ।। ൪൯.
അത് ചുറ്റും പ്രകാശമുള്ള ഭാഗമാണ്; അതിനപ്പുറം ഇരുട്ടാണ്. അതിന്റെ ഉയരം പത്ത് ആയിരം യോജനമാണെന്ന് പറയുന്നു.
താവാംശ്ച വിസ്തരസ്തസ്യ പൃഥിവ്യാം കാമഗശ്ച സഃ। ആലോകേ ലോകശബ്ദസ്തു നിരാലോകേ സലോകതാ। ലോകാര്ഥം സമ്മതോ ലോകോ നിരാലോകസ്തു ബാഹ്യതഃ ।। ൪൯.
ഭൂമിയിൽ അതിന്റെ വീതി അത്രയേ ഉള്ളൂ; അത് ഇഷ്ടം പോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നു. പ്രകാശമുള്ള ഭാഗം ലോകമാണ്, ഇരുണ്ട ഭാഗം ലോകമില്ലായ്മയാണ്. ജീവികൾക്കായി ലോകം അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു; ഇരുണ്ട ഭാഗം പുറത്താണ്.
ലോകവിസ്താരമാത്രന്തു ആലോകഃ സര്വതോ ബഹിഃ। പരിച്ഛിന്നഃ സമന്താച്ച ഉദകേനാവൃതശ്ച സഃ। നിരാലോകാത്പരശ്ചാപി അണ്ഡമാവൃത്യ തിഷ്ഠതി ।। ൪൯.
ലോകത്തിന്റെ വ്യാപ്തിയോളം മാത്രമാണ് പ്രകാശമുള്ള പ്രദേശം; അതു ചുറ്റും വെള്ളം കൊണ്ടു വളഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഇരുട്ടിനപ്പുറം ഒരു അണ്ടം എല്ലാം ചുറ്റി നിലകൊള്ളുന്നു.
അണ്ഡസ്യാന്തസ്ത്വിമേ ലോകാഃ സപ്തദ്വീപാ ച മേദിനീ। ഭൂര്ലോകോഽഥ ഭുവര്ലോകഃ സ്വര്ലോകോഽഥ മഹസ്തഥാ ।। ൪൯.
അണ്ടത്തിനകത്ത് ഈ ലോകങ്ങളും ഏഴു ദ്വീപുകളുള്ള ഭൂമിയും ഉണ്ട്. ഭൂർലോകം, അതിനുശേഷം ഭുവർലോകം, സ്വർഗ്ഗലോകം, മഹർലോകം എന്നിവയും ഉണ്ട്.
ജനസ്തപസ്തഥാ സത്യ ഏതാവാന് ലോകസങ്ഗ്രഹഃ। ഏകാവാനേവ വിജ്ഞേയോ ലോകാന്തശ്ചൈവ തത്പരഃ ।। ൪൯.
ജനലോകം, തപോലോകം, സത്യലോകം — ഇതാണ് ലോകങ്ങളുടെ കൂട്ടം. ഒരൊറ്റ ലോകം മാത്രമാണ് അറിയേണ്ടത്; അതിനപ്പുറം ലോകാന്തമാണ്.
കുമ്ബസ്ഥായീ ഭവേദ്യാദൃക് പ്രതീച്യാന്ദിശി ചന്ദ്രമാഃ। ആദിതഃ ശുക്ലപക്ഷസ്യ വപുരണ്ഡസ്യ തദ്വിധമ് ।। ൪൯.
പടിഞ്ഞാറ് നിലകൊള്ളുന്ന ചന്ദ്രൻ ഒരു കുമ്പംപോലെയാണ്. ശുക്ലപക്ഷം തുടങ്ങുമ്പോൾ അണ്ടത്തിന്റെ രൂപം അതുപോലെയാണ്.
അണ്ഡാനാമീദൃശാനാന്തു കോട്യോ ജ്ഞേയാഃ സഹസ്രശഃ। തിര്യഗൂര്ധ്വമധസ്താച്ച കാരണസ്യാവ്യയാത്മനഃ। കാരണൈഃ പ്രാകൃതൈസ്തത്ര ഹ്യാവൃതം പ്രതിസപ്തഭിഃ ।। ൪൯.
ഇവരൂപത്തിലുള്ള അണ്ടങ്ങൾ കോടികളാണ്, ആയിരക്കണക്കിന് ഉണ്ട്. വശങ്ങളിലേക്കും മുകളിലേക്കും താഴേക്കും അവ ശാശ്വതമായ കാരണത്തിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. അവയെല്ലാം ഏഴു പ്രകൃതിദ്രവ്യങ്ങൾ കൊണ്ട് ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
ദശാധിക്യേന ചാന്യോന്യം ധാരയന്തി പരസ്പരമ്। പരസ്പരാവൃതാഃ സര്വേ ഉത്പന്നാശ്ച പരസ്പരാത് ।। ൪൯.
പത്തിന്റെ അധികംകൊണ്ട് അവ പരസ്പരം ഒരുമിച്ച് നിലകൊള്ളുന്നു. എല്ലാം തമ്മിൽ തമ്മിൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; എല്ലാം പരസ്പരത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
അണ്ഡസ്യാസ്യ സമന്താത്തു സന്നിവിഷ്ടോ ഘനോദധിഃ। സമന്താദ്യേന തോയേന ധാര്യമാണഃ സ തിഷ്ഠതി ।। ൪൯.
ഈ അണ്ടത്തിന്റെ ചുറ്റും കട്ടിയുള്ള സമുദ്രം ഉണ്ട്. ആ വെള്ളം ചുറ്റും പിടിച്ചുനിൽക്കുന്നു.
ബാഹ്യതോ ഘനതോയസ്യ തിര്യഗൂര്ദ്ധ്വാനുമണ്ഡലമ്। ധാര്യമാണം സമന്താത്തു തിഷ്ഠതേ ഘനതേജസാ ।। ൪൯.
പുറത്ത് നിന്ന് കട്ടിയുള്ള വെള്ളം ചുറ്റും വട്ടം പോലെ കിടക്കുന്നു; അതിനെ എല്ലാ ഭാഗത്തും കട്ടിയുള്ള ഊർജം പിടിച്ചു നിർത്തുന്നു.
അയോഗുഡനിഭോ വഹ്നിഃ സമന്താന്മണ്ഡലാകൃതിഃ। സമന്താദ്ധനവാതേന ധാര്യമാണഃ സ തിഷ്ഠതി। ഘനവാതസ്തഥാകാശന്ധാരയാണസ്തു തിഷ്ഠതി ।। ൪൯.
ഇരുമ്പ് കഷണം പോലെയുള്ള അഗ്നി, ചുറ്റും വട്ടം പോലെ ആകൃതിയിലാണ്; അതിനെ എല്ലാ ഭാഗത്തും കട്ടിയുള്ള കാറ്റ് പിടിച്ചു നിർത്തുന്നു. അങ്ങനെ തന്നെ, കട്ടിയുള്ള കാറ്റ് ആകാശത്തെയും പിടിച്ചു നിർത്തുന്നു.
ഭൂതാദിശ്ച തഥാകാശം ഭൂതാദ്യഞ്ചാപ്യസൌ മഹാന് । മഹാന് വ്യാപ്തോ ഹ്യനന്തേന അവ്യക്തേന തു ധാര്യതേ ।। ൪൯.
ഭൂതങ്ങളുടെ ആദിയും ആകാശവും, അതിൽ നിന്ന് ഉയർന്ന മഹത്വവും, ആ മഹത്വം അനന്തതയിൽ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിനെ അവ്യക്തം പിടിച്ചു നിർത്തുന്നു.
അനന്തമപരിവ്യക്തന്ദശധാ സൂക്ഷ്മ ഏവ ച। അനന്തമകൃതാത്മാനമനാദിനിധനഞ്ച തത് ।। ൪൯.
അത് അനന്തവും, കാണാനാവാത്തതും, പത്ത് വകഭേദങ്ങളിലായും, സൂക്ഷ്മവുമായും ആണ്; അതു അനന്തം, സൃഷ്ടിക്കപ്പെടാത്ത സ്വഭാവം, ആരംഭമോ അവസാനമോ ഇല്ലാത്തത്.
അതീത്യ പര തോ ഘോരമനാലമ്ബമനാമയമ്। നൈകയോജനസാഹസ്രം വിപ്രകൃഷ്ടം തമോവൃതമ് ।। ൪൯.
അതിനെക്കാൾ അപ്പുറത്തായി, ഭയാനകവും, ആശ്രയമില്ലാത്തതും, ദുഃഖരഹിതവുമായതും, ആയിരക്കണക്കിന് യോജന ദൂരത്തും, ഇരുണ്ടതിലും മറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
തമ ഏവ നിരാലോകമമര്യാദമദേശികമ്। ദേവാനാമപ്യവിദിംതം വ്യവഹാരവിവര്ജ്ജിതമ് ।। ൪൯.
ആ ഇരുട്ട് വെളിച്ചമില്ലാത്തതും, അതിന് അതിരോ ദേശമോ ഇല്ലാത്തതും, ദേവന്മാർക്കുപോലും അറിയാത്തതും, പ്രവർത്തനമില്ലാത്തതുമാണ്.
തമസോഽന്തേ ച വിഖ്യാതമാകാശാന്തേ ച ഭാസ്വരമ്। മര്യാദായാമതസ്തസ്യ ശിവസ്യായതനം മഹത് ।। ൪൯.
ആ ഇരുട്ടിന്റെ അറ്റത്തും ആകാശത്തിന്റെ അറ്റത്തും പ്രകാശമുള്ള ഒരു സ്ഥലം പ്രശസ്തമാണ്; അതിന്റെ അതിരിൽ ശിവന്റെ മഹത്തായ വാസസ്ഥലമുണ്ട്.
ത്രിദശാനാമഗമ്യന്തു സ്ഥാനം ദിവ്യമിതി ശ്രുതിഃ। മഹതോ ദേവദേവസ്യ മര്യാദായാം വ്യവസ്ഥിതമ് ।। ൪൯.
ഈ ദിവ്യസ്ഥലം ദേവന്മാർക്കു പോലും എത്താൻ കഴിയാത്തതാണെന്ന് വേദങ്ങൾ പറയുന്നു; മഹാദേവന്റെ അതിരിലാണ് ഇത് നിലകൊള്ളുന്നത്.
ചന്ദ്രാദിത്യാവതപ്താസ്തു യേ ലോകാഃ പ്രഥിതാ ബുധൈഃ। തേ ലോകാ ഇത്യഭിഹിതാ ജഗതശ്ച ന സംശയഃ ।। ൪൯.
ചന്ദ്രനും സൂര്യനും ചൂടാക്കുന്ന ലോകങ്ങൾ പണ്ഡിതന്മാർ പ്രസിദ്ധീകരിച്ചിരിക്കുന്നു; അവയെ ലോകങ്ങൾ എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്, ഈ വിശ്വത്തിൽ സംശയമില്ല.
രസാതലതലാത് സപ്ത സപ്തൈവോര്ദ്ധ്വതലാഃ ക്ഷിതൌ। സപ്തസ്കന്ധാസ്തഥാ വായോഃ സബ്രഹ്മസദനാ ദ്വിജാഃ ।। ൪൯.
രസാതലവും തലാതലവും ഉൾപ്പെടെ ഏഴു താഴത്തെ ലോകങ്ങളും, അതുപോലെ ഭൂമിയിൽ ഏഴു മുകളിലത്തെ ലോകങ്ങളും; വായുവിന്റെ ഏഴു പ്രദേശങ്ങളും ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാസസ്ഥലങ്ങളും ഉണ്ട്, ദ്വിജന്മാരേ.