യദേതദ്രക്തവര്ണാഭം തൃതീയം വഃ സ്മൃതം മയാ । ത്രിജിഹ്വം ലേലിഹാനം തു ഏതത് ത്രേതായുഗം ദ്വിജാഃ ।। ൩൨.
രക്തനിറംപോലെയുള്ള, മൂന്നുജിഹ്വകളും ഉണ്ട്, ഇങ്ങനെ ഞാൻ പറഞ്ഞ മൂന്നാമത്തേതാണ് ത്രേതായുഗം എന്നു വിളിക്കുന്നത്, ദ്വിജന്മാരേ.
അത്ര യജ്ഞപ്രവൃത്തിസ്തു ജായതേ ഹി മഹേശ്വരാത്। തതോഽത്ര ഇജ്യതേ യജ്ഞസ്തിസ്രോ ജിഹ്വാസ്ത്രയോഽഗ്നയഃ । ഇഷ്ട്വാ ചൈവാഗ്നയോ വിപ്രാഃ കാലജിഹ്വാ പ്രവര്ത്തതേ ।। ൩൨.
ഈ യുഗത്തിൽ മഹേശ്വരനിൽനിന്നാണ് യജ്ഞങ്ങൾ ആരംഭിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് ഈ യുഗത്തിൽ യജ്ഞങ്ങൾ നടത്തപ്പെടുന്നു, മൂന്നു ജിഹ്വകളും മൂന്നു അഗ്നികളും ഉണ്ട്. അഗ്നികളിൽ ഹോമം നടത്തിയശേഷം, ബ്രാഹ്മണന്മാരേ, കാലത്തിന്റെ ജിഹ്വ പ്രവർത്തനം ആരംഭിക്കുന്നു.
യദേതദ്വൈ മുഖം ഭീമം ദ്വിജിഹ്വം രക്തപിങ്ഗലമ്। ദ്വിപാദോഽത്ര ഭവിഷ്യാമി ദ്വാപരം നാമ തദ്യുഗമ് ।। ൩൨.
ഭയാനകമായ മുഖം, രണ്ട് ജിഹ്വകളും, ചുവപ്പും കപ്പലും കലർന്ന നിറവും ഉള്ളത്, അതിൽ ഞാൻ ഇരുകാലിയായിരിക്കും. അതാണ് ദ്വാപരയുഗം എന്നു പറയുന്നത്.
യദേതത് കൃഷ്ണവര്ണാഭം തുരീയം രക്തലോചനമ്। ഏകജിഹ്വം പൃഥുശ്യാമം ലേലിഹാനം പുനഃ പുനഃ ।। ൩൨.
നാലാമത്തേതു കറുത്ത നിറംപോലെയും ചുവന്ന കണ്ണുകളുമായി, ഒരു ജിഹ്വയും വീതിയുള്ള കറുത്ത രൂപവും, വീണ്ടും വീണ്ടും ജിഹ്വ നീട്ടി ചുരണ്ടുന്നതുമാണ്.
തതഃ കലിയുഗം ഘോരം സര്വലോകഭയങ്കരമ്। കല്പസ്യ തു മുഖം ഹ്യേതച്ചതുര്ഥം നാമ ഭീഷണമ് ।। ൩൨.
അതിനുശേഷം ഭയാനകവും ലോകങ്ങളെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നതുമായ കലിയുഗം വരുന്നു. ഇതാണ് യುಗചക്രത്തിന്റെ നാലാമത്തെ ഭയങ്കരമുഖം.
ന മുഖം നാപി നിര്വാണം തസ്മിന് ഭവതി വൈ യുഗേ। കാലഗ്രസ്താ പ്രജാ ചാപി യുഗേ തസ്മിന് ഭവിഷ്യതി ।। ൩൨.
ആ യുഗത്തിൽ മുഖവുമില്ല, മോക്ഷവും ഇല്ല. ആ യുഗത്തിൽ സകലജനങ്ങളും കാലം പിടിച്ചെടുക്കും.
ബ്രഹ്മാ കൃതയുഗേ പൂജ്യസ്ത്രേതായാം യജ്ഞ ഇച്യതേ। ദ്വാപരേ പൂജ്യതേ വിഷ്ണുരഹമ്പൂജ്യശ്ചതുര്ഷ്വപി ।। ൩൨.
കൃതയുഗത്തിൽ ബ്രഹ്മാവിനെ ആരാധിക്കുന്നു, ത്രേതായുഗത്തിൽ യജ്ഞം പ്രധാനമാണ്. ദ്വാപരയുഗത്തിൽ വിഷ്ണുവിനെ ആരാധിക്കുന്നു, നാലു യുഗങ്ങളിലും എന്നെ ആരാധിക്കുന്നു.
ബ്രഹ്മാ വിഷ്ണുശ്ച യജ്ഞശ്ച കാലസ്യൈവ കലാസ്ത്രയഃ। സര്വേഷ്വേവ ഹി കാലേഷു ചതുര്മൂര്തിര്മഹേശ്വരഃ ।। ൩൨.
ബ്രഹ്മാവും വിഷ്ണുവും യജ്ഞവും കാലത്തിന്റെ മൂന്നു രൂപങ്ങളാണ്. എല്ലാ യുഗങ്ങളിലും മഹേശ്വരൻ നാലു രൂപങ്ങളോടെയാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്.
അഹം ജനോ ജനയിതാ (വഃ) കാലഃ കാലപ്രവര്ത്തകഃ। യുഗകര്താ തഥാ ചൈവ പരം പരപരായണഃ ।। ൩൨.
ഞാനാണ് ജനങ്ങൾ, സൃഷ്ടാവും, കാലവും, കാലത്തെ പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നവനും, യുഗങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നവനും, പരമമായ ആശ്രയവുമാണ്.
തസ്മാത് കലിയുഗം പ്രാപ്യ ലോകാനാം ഹിതകാരണാത്। അഭയാര്ഥഞ്ച ദേവാനാമുഭയോര്ലോകയോരപി ।। ൩൨.
അതിനാൽ, കലിയുഗം വരുമ്പോൾ ലോകങ്ങളുടെ ഭലത്തിനും, ദേവന്മാർക്കും ഇരുവശ ലോകങ്ങൾക്കും ഭയമില്ലാതിരിക്കാൻ വേണ്ടി—
തദാ ഭവ്യശ്ച പൂജ്യശ്ച ഭവിഷ്യാമി സുരോത്തമാഃ। തസ്മാദ്ഭയം ന കാര്യം ച കലിം പ്രാപ്യ മഹൌജസഃ ।। ൩൨.
അപ്പോൾ ഞാൻ ശുഭവും ആരാധനാർഹനുമാകും, ഉത്തമദേവന്മാരേ. അതുകൊണ്ട്, മഹാശക്തന്മാരേ, കലിയുഗം വന്നാലും ഭയപ്പെടേണ്ടതില്ല.
ഏവമുക്താ സ്തതഃ സര്വാ ദേവതാ ഋഷിഭിഃ സഹ। പ്രണമ്യ ശിരസാ ദേവം പുനരൂചുര്ജഗത്പതിമ് ।। ൩൨.
ഇങ്ങനെ ദൈവം പറഞ്ഞതിനു ശേഷം, എല്ലാ ദേവതകളും ഋഷിമാരോടൊപ്പം തലവണങ്ങി ദൈവത്തോട് വീണ്ടും ലോകനാഥനോടു ചോദിച്ചു.
മഹാതേജാ മഹാകായോ മഹാവീര്യോ മഹാദ്യുതിഃ। ഭീഷണഃ സര്വഭൂതാനാം കഥം കാലശ്ചതുര്മുഖഃ ।। ൩൨.
മഹാതേജസ്സും, മഹാരൂപവും, മഹാശക്തിയും, മഹാപ്രഭയുമുള്ളവനേ, എല്ലാ ജീവികൾക്കും ഭയപ്പെടുത്തുന്നവനേ, കാലം എങ്ങനെ നാലുമുഖങ്ങളോടെയാണ്?
ഏഷ കാലശ്ചതുര്മൂര്തിശ്ചതുര്ദംഷ്ട്രശ്ചതുര്മുഖഃ। ലോകസംരക്ഷണാര്ഥായ അതിക്രാമതി സര്വശഃ ।। ൩൨.
ഈ കാലം നാലു രൂപങ്ങളോടും, നാലു പല്ലുകളോടും, നാലു മുഖങ്ങളോടും കൂടിയവനാണ്. ലോകസംരക്ഷണത്തിനായി എല്ലായിടത്തും സഞ്ചരിക്കുന്നു.
നാസാധ്യം വിദ്യതേ ചാസ്യ സര്വസ്മിന് സചരാചരേ। കാലഃ സൃജതി ഭൂതാനി പുനഃസംഹരതി ക്രമാത് ।। ൩൨.
സഞ്ചരിക്കുന്നതിലും അചഞ്ചലമായതിലും ഒന്നും കാലത്തിന് അസാധ്യമായില്ല. കാലം സകലഭൂതങ്ങളെയും സൃഷ്ടിക്കുകയും, വീണ്ടും ക്രമത്തിൽ അവയെ സംഹരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
സര്വേ കാലസ്യ വശഗാ ന കാലഃ കസ്യചിദ്വശേ। തസ്മാത്തു സര്വഭൂതാനി കാലഃ കലയതേ സദാ ।। ൩൨.
എല്ലാവരും കാലത്തിന്റെ അധീനരാണ്; കാലം ആരുടെയും അധീനനല്ല. അതുകൊണ്ട്, കാലം എല്ലായ്പ്പോഴും സകലഭൂതങ്ങളെയും അളക്കുന്നു.
വിക്രമസ്യ പദാന്യസ്യ പൂര്വോക്താന്യേകസപ്തതിഃ। താനി മന്വന്തരാണീഹ പരിവൃത്തയുഗക്രമാത് ।। ൩൨.
കാലത്തിന്റെ എഴുപത്തൊന്ന് പടികൾ, മുമ്പ് പറഞ്ഞതുപോലെ, ഇവയാണ് മന്വന്തരങ്ങൾ, യുഗങ്ങൾ മാറുന്ന ക്രമത്തിൽ.
ഏകം പദം പരിക്രമ്യ പദാനാമേകസപ്തതിഃ। യദാ കാലഃ പ്രക്രമതേ തദാ മന്വന്തരക്ഷയഃ ।। ൩൨.
കാലം എഴുപത്തൊന്ന് പടികളിൽ ഒന്ന് പൂര്ത്തിയാക്കുമ്പോൾ, അപ്പോൾ മന്വന്തരത്തിന്റെ അവസാനം സംഭവിക്കുന്നു.
ഏവമുക്ത്വാ തു ഭഗവാന് ദേവര്ഷിപിതൃദാനവാന്। നമസ്കൃതശ്ച തൈഃ സര്വൈസ്തത്രൈവാന്തരധീയത ।। ൩൨.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം, ഭഗവാൻ അവിടത്തെ ദേവന്മാരും മഹർഷിമാരും പിതൃപുരുഷന്മാരും അസുരന്മാരും എല്ലാവരും വണങ്ങി, അവിടത്തുതന്നെ അദൃശ്യനായി.
ഏവം സ കാലേ ഭഗവാന് ദേവര്ഷിപിതൃദാനവാന്। പുനഃ പുനഃ സംഹരതേ സൃജതേ ച പുനഃ പുനഃ ।। ൩൨.
ഇങ്ങനെ, ഓരോ സമയത്തും ഭഗവാൻ ദേവന്മാരെയും മഹർഷിമാരെയും പിതൃപുരുഷന്മാരെയും അസുരന്മാരെയും വീണ്ടും വീണ്ടും അപ്രത്യക്ഷമാക്കുകയും വീണ്ടും വീണ്ടും സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
അതോ മന്വന്തരേ ചൈവ ദേവര്ഷിപിതൃദാനവൈഃ। പൂജ്യതേ ഭഗവാനീശോ ഭയാത് കാലസ്യ തസ്യ വൈ ।। ൩൨.
അതുകൊണ്ട്, ഓരോ മന്വന്തരത്തിലും ദേവന്മാരും മഹർഷിമാരും പിതൃപുരുഷന്മാരും അസുരന്മാരും ആ കാലത്തിന്റെ ഭയത്താൽ ഭഗവാനെ ആരാധിക്കുന്നു.
തസ്മാത് സര്വപ്രയത്നേന കലൌ കുര്യാത്തപോ ദ്വിജഃ। പ്രപന്നസ്യ മഹാദേവം തസ്യ പുണ്യഫലം മഹത്। തസ്മാദ്ദേവാ ദിവം ഗത്വാ അവതീര്യ ച ഭൂതലേ ।। ൩൨.
അതുകൊണ്ട്, കലിയുഗത്തിൽ, ഒരു ദ്വിജൻ മുഴുവൻ പരിശ്രമത്തോടെ തപസ്സ് ചെയ്യണം; മഹാദേവനിൽ ശരണം പ്രാപിച്ചവന് വലിയ പുണ്യഫലം ലഭിക്കും; അതിനാൽ ദേവന്മാർ സ്വർഗത്തിൽ ചെന്നു വീണ്ടും ഭൂമിയിൽ ഇറങ്ങുന്നു.
ഋഷയശ്ചൈവ ദേവാശ്ച കലിമ്പ്രാപ്യ സുദാരുണമ്। തപ ഇച്ഛന്തി ഭൂയിഷ്ഠം കര്ത്തും ധര്മപരായണാഃ। അവതാരാന് കലിം പ്രാപ്യ കരോതി ച പുനഃ പുനഃ ।। ൩൨.
മഹർഷിമാരും ദേവന്മാരും അത്യന്തം കഠിനമായ കലിയുഗത്തിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ, ധർമ്മത്തിൽ അർപ്പിതരായി, കൂടുതൽ തപസ്സ് ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, വീണ്ടും വീണ്ടും അവതാരങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നു.
ഏവം കാലാന്തരേ സര്വേ യേഽതീതാ വൈ സഹസ്രശഃ। വൈവസ്വതേഽന്തരേ തസ്മിന് ദേവരാജര്ഷയസ്തഥാ ।। ൩൨.
ഇങ്ങനെ, കാലക്രമത്തിൽ ആയിരക്കണക്കിന് പേർ കഴിഞ്ഞുപോയവരും, വൈവസ്വത മന്വന്തരത്തിൽ ദേവന്മാരും രാജർഷിമാരും മറ്റുള്ളവരും ഉണ്ടായിരുന്നു.
ദേവാപിഃ പോരവോ രാജാ മനുശ്വേക്ഷ്വാകുവംശജാഃ। മഹായോഗബലോപേതാഃ കാലാന്തരമുപാസതേ ।।൩൨.
ദേവാപി എന്ന പുരാതന രാജാവും, മനുവിന്റെ ഇക്ഷ്വാകു വംശജരും, മഹായോഗബലത്തോടെ, കാലത്തിന്റെ ഒഴുക്കിനെ ആരാധിക്കുന്നു.
ക്ഷീണേ കലിയുഗേ തസ്മിസ്തിഷ്യേ ത്രേതായുഗേ കൃതേ। സപ്തര്ഷിഭിശ്ചൈവ സാര്ദ്ധം ഭാവ്യേ ത്രേതായുഗേ പുനഃ ഗോത്രാണാം ക്ഷത്രിയാണാഞ്ച ഭവിഷ്യാസ്തേ പ്രകീര്തിതാഃ ।। ൩൨.
കലിയുഗം അവസാനിച്ചപ്പോൾ, തിഷ്യ, ത്രേത, കൃതയുഗങ്ങളിൽ, സപ്തർഷിമാരോടൊപ്പം, ഭാവിയിൽ വീണ്ടും ത്രേതായുഗത്തിൽ, ക്ഷത്രിയരുടെ വംശങ്ങൾ പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടും.
ദ്വാപരാന്തേ പ്രതിഷ്ഠന്തേ ക്ഷത്രിയാ ഋഷിഭിഃ സഹ। കൃതേ ത്രേതായുഗേ ചൈവ തഥാ ക്ഷീണേ ച ദ്വാപരേ। നരാഃ പാതകിനോ യേ വൈ വര്ത്തന്തേ തേ കലൌ സ്മൃതാഃ ।। ൩൨.
ദ്വാപരയുഗം അവസാനിക്കുമ്പോൾ, ക്ഷത്രിയർ മഹർഷിമാരോടൊപ്പം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു; കൃതയുഗത്തിലും ത്രേതയുഗത്തിലും, ദ്വാപരയുഗം തീർന്നപ്പോൾ, പാപികൾ ആയ മനുഷ്യർ കലിയുഗത്തിൽ വരുന്നു എന്നു പറയുന്നു.
മന്വന്തരാണാം സപ്താനാം സാന്താനാര്ഥാ ശ്രുതിഃ സ്മൃതിഃ। ഏവമേതേഷു സര്വേഷു യുഗക്ഷയക്രമസ്തഥാ ।। ൩൨.
ഏഴു മന്വന്തരങ്ങളുടെ തുടർച്ചയും അവയുടെ അവസാനം സംബന്ധിച്ചുള്ള ശ്രുതി-സ്മൃതികളും, അങ്ങനെ എല്ലാ യുഗങ്ങളുടെ ക്ഷയക്രമവും ഇവിടെ വിവരിക്കുന്നു.
പരസ്പരം യുഗാനാഞ്ച ബ്രഹ്മക്ഷത്രസ്യ ചോദ്ഭവഃ। യഥാ വൈ പ്രകൃതിസ്തേഭ്യഃ പ്രവൃത്താനാം യഥാ ക്ഷയമ് ।। ൩൨.
യുഗങ്ങൾക്കും ബ്രാഹ്മണക്ഷത്രിയർക്കും തമ്മിലുള്ള ഉത്ഭവം, അവരിൽ നിന്നുള്ള ജനനം, അവയുടെ സ്വഭാവം, അവയുടെ ക്ഷയം എന്നിവയും ഇവിടെ പറയുന്നു.
ജാമദഗ്ന്യേന രാമേണ ക്ഷത്രേ നിരവശോഷിതേ। ക്രിയന്തേ കുലടാഃ സര്വാഃ ക്ഷത്രിയൈര്വസുധാധിപൈഃ। ദിവം ഗതാനഹം തുഭ്യം കീര്ത്തയിഷ്യേ നിബോധത ।। ൩൨.
ജാമദഗ്ന്യനായ രാമൻ ക്ഷത്രിയവംശം നശിപ്പിച്ചപ്പോൾ, ഭൂമിയിലെ രാജാക്കന്മാർ എല്ലാ കുടുംബങ്ങളെയും സ്ഥാപിച്ചു; ഞാൻ സ്വർഗത്തിൽ ചെന്നു, അവയെല്ലാം നിന്നോട് പറയാം, കേൾക്കൂ.