സപ്തര്ഷയസ്തഥേന്ദ്രാ യേ ദേവാശ്ച പിതൃഭിഃ സഹ। അക്ഷരാന്നിഃ സൃതാഃ സര്വേ ദേവദേവാന്മഹേശ്വരാത് ।। ൩൨.
ഏഴ് മഹർഷിമാർ, ഇന്ദ്രന്മാർ, ദേവതകളും പിതാക്കളും ഒക്കെയും അക്ഷരങ്ങളിൽ നിന്ന്, ദേവദേവനായ മഹേശ്വരനിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ചു.
ഇഹാമുത്ര ഹിതാര്ഥായ വദന്തി പരമം പദമ്। പൂര്വമേവ മയോക്തസ്തേ കാലസ്തു യുഗസംജ്ഞിതഃ ।। ൩൨.
ഇഹലോകത്തും പരലോകത്തും ക്ഷേമത്തിനായി അവർ പരമപദത്തെക്കുറിച്ച് പറയുന്നു; മുമ്പ് ഞാൻ പറഞ്ഞതുപോലെ, കാലം യുകങ്ങളായാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.
കൃതം ത്രേതാ ദ്വാപരഞ്ച യുഗാദിഃ കലിനാ സഹ। പരിവര്ത്തമാനൈസ്തൈരേവ ഭ്രമമാണേഷു ചക്രവത് ।। ൩൨.
കൃതയുഗം, ത്രേതായുഗം, ദ്വാപരയുഗം, കൂടാതെ കലിയുഗം — ഇവയാണ് യുഗങ്ങളുടെ ആരംഭം; ഇവ ചക്രംപോലെ പരിവർത്തനം ചെയ്ത് സഞ്ചരിക്കുന്നു.
ദേവതാസ്തു തദോദ്വിഗ്നാഃ കാലസ്യ വശമാഗതാഃ. ന ശക്നുവന്തി തന്മാനം സംസ്സ്ഥാപയിതുമാത്മനാ ।। ൩൨.
അപ്പോൾ ദേവതകൾ ഭയപ്പെട്ട്, കാലത്തിന്റെ അധീനരായി, അതിന്റെ അളവ് സ്വയം നിശ്ചയിക്കാൻ കഴിയാതെ വേദനിക്കുന്നു.
തദാ തേ വാഗ്യതാ ഭൂത്വാ ആദൌ മന്വന്തരസ്യ വൈ। ഋഷയശ്ചൈവ ദേവാശ്ച ഇന്ദ്രശ്ചൈവ മഹാതപാഃ ।। ൩൨.
അപ്പോൾ, മന്വന്തരത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ, മഹർഷിമാരും ദേവതകളും ശക്തനായ ഇന്ദ്രനും വാക്ക് നിശ്ശബ്ദരായി സമീപിച്ചു.
സമാധായ മനസ്തീവ്രം സഹസ്രം പരിവത്സരാന്। പ്രപന്നാസ്തേ മഹാദേവം ഭീതാഃ കാലസ്യ വൈ തദാ ।। ൩൨.
അവർ മനസ്സ് ശക്തമായി ഏകാഗ്രമാക്കി ആയിരം വർഷം ധ്യാനിച്ചു; കാലത്തെ ഭയന്ന്, അവർ മഹാദേവനിൽ അഭയം തേടി.
അയം ഹി കാലോ ദേവേശശ്ചതുര്മൂര്തിശ്ചതുര്മുഖഃ । കോഽസ്യ വിദ്യാന്മഹാദേവ അഗാധസ്യ മഹേശ്വര ।। ൩൨.
ഈ കാലം ദേവതകളുടെ ഇശ്വരനാണ്, നാലു രൂപവും നാലു മുഖവും ഉള്ളവൻ; മഹേശ്വരനേ, ആഗാധമായ അവന്റെ ജ്ഞാനം ആരാണ് അറിയുക?
അഥ ദൃഷ്ട്വാ മഹാദേവസ്തം തു കാലഞ്ചതുര്മുഖമ്। ന ഭേതവ്യമിതി പ്രാഹ കോ വഃ കാമഃ പ്രദീയതാമ് ।। ൩൨.
അപ്പോൾ മഹാദേവൻ ആ നാലുമുഖമുള്ള കാലത്തെ കണ്ടു പറഞ്ഞു: 'ഭയപ്പെടേണ്ട, നിങ്ങൾക്ക് എന്ത് ആഗ്രഹമുണ്ടോ അതു പറയൂ, ഞാൻ നൽകാം.'
തത്കരിഷ്യാമ്യഹം സര്വം ന വൃഥായം പരിശ്രമഃ । ഉവാച ദേവോ ഭഗവാന് സ്വയങ്കാലഃ സുദുര്ജയഃ ।। ൩൨.
'ഞാൻ ഇതെല്ലാം ചെയ്യാം; നിങ്ങളുടെ ഈ പരിശ്രമം വെറുതെയാവില്ല,' എന്ന് ദുർജയനായ സ്വയം കാലമായ ഭഗവാൻ പറഞ്ഞു.
യദേതസ്യ മുഖം ശ്വേതം ചതുര്ജിഹ്വം ഹി ലക്ഷ്യതേ। ഏതത് കൃതയുഗം നാമ തസ്യ കാലസ്യ വൈ മുഖമ്। അസൌ ദേവഃ സുരശ്രേഷ്ഠോ ബ്രഹ്മാ വൈവസ്വതോ മുഖഃ ।। ൩൨.
അവന്റെ വെള്ള നിറമുള്ള, നാലു നാവുള്ള മുഖം കൃതയുഗം എന്നറിയപ്പെടുന്നു; ആ കാലത്തിന്റെ മുഖമാണ് അത്. ആ ദേവൻ, ദേവതകളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ബ്രഹ്മാവാണ്, വൈവസ്വതമുഖം.
യദേതദ്രക്തവര്ണാഭം തൃതീയം വഃ സ്മൃതം മയാ । ത്രിജിഹ്വം ലേലിഹാനം തു ഏതത് ത്രേതായുഗം ദ്വിജാഃ ।। ൩൨.
രക്തനിറംപോലെയുള്ള, മൂന്നുജിഹ്വകളും ഉണ്ട്, ഇങ്ങനെ ഞാൻ പറഞ്ഞ മൂന്നാമത്തേതാണ് ത്രേതായുഗം എന്നു വിളിക്കുന്നത്, ദ്വിജന്മാരേ.
അത്ര യജ്ഞപ്രവൃത്തിസ്തു ജായതേ ഹി മഹേശ്വരാത്। തതോഽത്ര ഇജ്യതേ യജ്ഞസ്തിസ്രോ ജിഹ്വാസ്ത്രയോഽഗ്നയഃ । ഇഷ്ട്വാ ചൈവാഗ്നയോ വിപ്രാഃ കാലജിഹ്വാ പ്രവര്ത്തതേ ।। ൩൨.
ഈ യുഗത്തിൽ മഹേശ്വരനിൽനിന്നാണ് യജ്ഞങ്ങൾ ആരംഭിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് ഈ യുഗത്തിൽ യജ്ഞങ്ങൾ നടത്തപ്പെടുന്നു, മൂന്നു ജിഹ്വകളും മൂന്നു അഗ്നികളും ഉണ്ട്. അഗ്നികളിൽ ഹോമം നടത്തിയശേഷം, ബ്രാഹ്മണന്മാരേ, കാലത്തിന്റെ ജിഹ്വ പ്രവർത്തനം ആരംഭിക്കുന്നു.
യദേതദ്വൈ മുഖം ഭീമം ദ്വിജിഹ്വം രക്തപിങ്ഗലമ്। ദ്വിപാദോഽത്ര ഭവിഷ്യാമി ദ്വാപരം നാമ തദ്യുഗമ് ।। ൩൨.
ഭയാനകമായ മുഖം, രണ്ട് ജിഹ്വകളും, ചുവപ്പും കപ്പലും കലർന്ന നിറവും ഉള്ളത്, അതിൽ ഞാൻ ഇരുകാലിയായിരിക്കും. അതാണ് ദ്വാപരയുഗം എന്നു പറയുന്നത്.
യദേതത് കൃഷ്ണവര്ണാഭം തുരീയം രക്തലോചനമ്। ഏകജിഹ്വം പൃഥുശ്യാമം ലേലിഹാനം പുനഃ പുനഃ ।। ൩൨.
നാലാമത്തേതു കറുത്ത നിറംപോലെയും ചുവന്ന കണ്ണുകളുമായി, ഒരു ജിഹ്വയും വീതിയുള്ള കറുത്ത രൂപവും, വീണ്ടും വീണ്ടും ജിഹ്വ നീട്ടി ചുരണ്ടുന്നതുമാണ്.
തതഃ കലിയുഗം ഘോരം സര്വലോകഭയങ്കരമ്। കല്പസ്യ തു മുഖം ഹ്യേതച്ചതുര്ഥം നാമ ഭീഷണമ് ।। ൩൨.
അതിനുശേഷം ഭയാനകവും ലോകങ്ങളെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നതുമായ കലിയുഗം വരുന്നു. ഇതാണ് യುಗചക്രത്തിന്റെ നാലാമത്തെ ഭയങ്കരമുഖം.
ന മുഖം നാപി നിര്വാണം തസ്മിന് ഭവതി വൈ യുഗേ। കാലഗ്രസ്താ പ്രജാ ചാപി യുഗേ തസ്മിന് ഭവിഷ്യതി ।। ൩൨.
ആ യുഗത്തിൽ മുഖവുമില്ല, മോക്ഷവും ഇല്ല. ആ യുഗത്തിൽ സകലജനങ്ങളും കാലം പിടിച്ചെടുക്കും.
ബ്രഹ്മാ കൃതയുഗേ പൂജ്യസ്ത്രേതായാം യജ്ഞ ഇച്യതേ। ദ്വാപരേ പൂജ്യതേ വിഷ്ണുരഹമ്പൂജ്യശ്ചതുര്ഷ്വപി ।। ൩൨.
കൃതയുഗത്തിൽ ബ്രഹ്മാവിനെ ആരാധിക്കുന്നു, ത്രേതായുഗത്തിൽ യജ്ഞം പ്രധാനമാണ്. ദ്വാപരയുഗത്തിൽ വിഷ്ണുവിനെ ആരാധിക്കുന്നു, നാലു യുഗങ്ങളിലും എന്നെ ആരാധിക്കുന്നു.
ബ്രഹ്മാ വിഷ്ണുശ്ച യജ്ഞശ്ച കാലസ്യൈവ കലാസ്ത്രയഃ। സര്വേഷ്വേവ ഹി കാലേഷു ചതുര്മൂര്തിര്മഹേശ്വരഃ ।। ൩൨.
ബ്രഹ്മാവും വിഷ്ണുവും യജ്ഞവും കാലത്തിന്റെ മൂന്നു രൂപങ്ങളാണ്. എല്ലാ യുഗങ്ങളിലും മഹേശ്വരൻ നാലു രൂപങ്ങളോടെയാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്.
അഹം ജനോ ജനയിതാ (വഃ) കാലഃ കാലപ്രവര്ത്തകഃ। യുഗകര്താ തഥാ ചൈവ പരം പരപരായണഃ ।। ൩൨.
ഞാനാണ് ജനങ്ങൾ, സൃഷ്ടാവും, കാലവും, കാലത്തെ പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നവനും, യുഗങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നവനും, പരമമായ ആശ്രയവുമാണ്.
തസ്മാത് കലിയുഗം പ്രാപ്യ ലോകാനാം ഹിതകാരണാത്। അഭയാര്ഥഞ്ച ദേവാനാമുഭയോര്ലോകയോരപി ।। ൩൨.
അതിനാൽ, കലിയുഗം വരുമ്പോൾ ലോകങ്ങളുടെ ഭലത്തിനും, ദേവന്മാർക്കും ഇരുവശ ലോകങ്ങൾക്കും ഭയമില്ലാതിരിക്കാൻ വേണ്ടി—
തദാ ഭവ്യശ്ച പൂജ്യശ്ച ഭവിഷ്യാമി സുരോത്തമാഃ। തസ്മാദ്ഭയം ന കാര്യം ച കലിം പ്രാപ്യ മഹൌജസഃ ।। ൩൨.
അപ്പോൾ ഞാൻ ശുഭവും ആരാധനാർഹനുമാകും, ഉത്തമദേവന്മാരേ. അതുകൊണ്ട്, മഹാശക്തന്മാരേ, കലിയുഗം വന്നാലും ഭയപ്പെടേണ്ടതില്ല.
ഏവമുക്താ സ്തതഃ സര്വാ ദേവതാ ഋഷിഭിഃ സഹ। പ്രണമ്യ ശിരസാ ദേവം പുനരൂചുര്ജഗത്പതിമ് ।। ൩൨.
ഇങ്ങനെ ദൈവം പറഞ്ഞതിനു ശേഷം, എല്ലാ ദേവതകളും ഋഷിമാരോടൊപ്പം തലവണങ്ങി ദൈവത്തോട് വീണ്ടും ലോകനാഥനോടു ചോദിച്ചു.
മഹാതേജാ മഹാകായോ മഹാവീര്യോ മഹാദ്യുതിഃ। ഭീഷണഃ സര്വഭൂതാനാം കഥം കാലശ്ചതുര്മുഖഃ ।। ൩൨.
മഹാതേജസ്സും, മഹാരൂപവും, മഹാശക്തിയും, മഹാപ്രഭയുമുള്ളവനേ, എല്ലാ ജീവികൾക്കും ഭയപ്പെടുത്തുന്നവനേ, കാലം എങ്ങനെ നാലുമുഖങ്ങളോടെയാണ്?
ഏഷ കാലശ്ചതുര്മൂര്തിശ്ചതുര്ദംഷ്ട്രശ്ചതുര്മുഖഃ। ലോകസംരക്ഷണാര്ഥായ അതിക്രാമതി സര്വശഃ ।। ൩൨.
ഈ കാലം നാലു രൂപങ്ങളോടും, നാലു പല്ലുകളോടും, നാലു മുഖങ്ങളോടും കൂടിയവനാണ്. ലോകസംരക്ഷണത്തിനായി എല്ലായിടത്തും സഞ്ചരിക്കുന്നു.
നാസാധ്യം വിദ്യതേ ചാസ്യ സര്വസ്മിന് സചരാചരേ। കാലഃ സൃജതി ഭൂതാനി പുനഃസംഹരതി ക്രമാത് ।। ൩൨.
സഞ്ചരിക്കുന്നതിലും അചഞ്ചലമായതിലും ഒന്നും കാലത്തിന് അസാധ്യമായില്ല. കാലം സകലഭൂതങ്ങളെയും സൃഷ്ടിക്കുകയും, വീണ്ടും ക്രമത്തിൽ അവയെ സംഹരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
സര്വേ കാലസ്യ വശഗാ ന കാലഃ കസ്യചിദ്വശേ। തസ്മാത്തു സര്വഭൂതാനി കാലഃ കലയതേ സദാ ।। ൩൨.
എല്ലാവരും കാലത്തിന്റെ അധീനരാണ്; കാലം ആരുടെയും അധീനനല്ല. അതുകൊണ്ട്, കാലം എല്ലായ്പ്പോഴും സകലഭൂതങ്ങളെയും അളക്കുന്നു.
വിക്രമസ്യ പദാന്യസ്യ പൂര്വോക്താന്യേകസപ്തതിഃ। താനി മന്വന്തരാണീഹ പരിവൃത്തയുഗക്രമാത് ।। ൩൨.
കാലത്തിന്റെ എഴുപത്തൊന്ന് പടികൾ, മുമ്പ് പറഞ്ഞതുപോലെ, ഇവയാണ് മന്വന്തരങ്ങൾ, യുഗങ്ങൾ മാറുന്ന ക്രമത്തിൽ.
ഏകം പദം പരിക്രമ്യ പദാനാമേകസപ്തതിഃ। യദാ കാലഃ പ്രക്രമതേ തദാ മന്വന്തരക്ഷയഃ ।। ൩൨.
കാലം എഴുപത്തൊന്ന് പടികളിൽ ഒന്ന് പൂര്ത്തിയാക്കുമ്പോൾ, അപ്പോൾ മന്വന്തരത്തിന്റെ അവസാനം സംഭവിക്കുന്നു.
ഏവമുക്ത്വാ തു ഭഗവാന് ദേവര്ഷിപിതൃദാനവാന്। നമസ്കൃതശ്ച തൈഃ സര്വൈസ്തത്രൈവാന്തരധീയത ।। ൩൨.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം, ഭഗവാൻ അവിടത്തെ ദേവന്മാരും മഹർഷിമാരും പിതൃപുരുഷന്മാരും അസുരന്മാരും എല്ലാവരും വണങ്ങി, അവിടത്തുതന്നെ അദൃശ്യനായി.
ഏവം സ കാലേ ഭഗവാന് ദേവര്ഷിപിതൃദാനവാന്। പുനഃ പുനഃ സംഹരതേ സൃജതേ ച പുനഃ പുനഃ ।। ൩൨.
ഇങ്ങനെ, ഓരോ സമയത്തും ഭഗവാൻ ദേവന്മാരെയും മഹർഷിമാരെയും പിതൃപുരുഷന്മാരെയും അസുരന്മാരെയും വീണ്ടും വീണ്ടും അപ്രത്യക്ഷമാക്കുകയും വീണ്ടും വീണ്ടും സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.