രുദ്രാവിഷ്ടോ ഭഗവതാ ജഗത്യസ്മിന് സ്വതേജസാ। ആശ്രയാശ്രയസംയോഗാത്തനുഭിര്നാമഭിസ്തഥാ ।। ൩൧.
ഭഗവാന്റെ തേജസ്സാൽ രുദ്രൻ ഈ ലോകത്ത് നിലകൊള്ളുന്നു; ആശ്രയവും ആശ്രിതവും എന്നിങ്ങനെ രൂപങ്ങളാലും പേരുകളാലും അവൻ ഏകതയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
തതസ്തസ്യ തു വീര്യേണ ലോകാനുഗ്രഹകാരകമ്। ദ്വിതീയം ഭദ്രസംയോഗം സന്തതസ്യൈകകാരകമ് ।। ൩൧.
അവന്റെ ശക്തിയാൽ ലോകങ്ങളുടെ അനുഗ്രഹത്തിനായി, രണ്ടാമത്തെ ഭദ്രമായ ഐക്യവും, തുടർച്ചയ്ക്കുള്ള ഏകകാരണവും അവൻ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ദേവത്വഞ്ച പിതൃത്വഞ്ച കാലത്വഞ്ചാസ്യ യത്പരമ്। തസ്മാദ്വൈ സര്വഥാ ഭദ്രസ്തദ്വദ്ഭിരഭിപൂജ്യതേ ।। ൩൧.
ദൈവസ്വഭാവവും പിതൃത്വവും കാലസ്വഭാവവും ഇവയാണ് അവന്റെ ഉത്തമരൂപങ്ങൾ. അതുകൊണ്ടു സകലവിധത്തിലും അവൻ മംഗളസ്വരൂപനാണ്, ഭക്തർ അവനെ പ്രത്യേകമായി ആദരിക്കണം.
പതിഃ പതീനാം ഭഗവാന് പ്രജേശാനാം പ്രജാപതിഃ। ഭവനഃ സര്വഭൂതാനാം സര്വേഷാം നീലലോഹിതഃ। ഓഷധീഃ പ്രതിസന്ധത്തേ രുദ്രഃ ക്ഷീണാഃ പുനഃ പുനഃ ।। ൩൧.
യജമാനന്മാരുടെ യജമാനനും, സൃഷ്ടികർത്താക്കളുടെ കർത്താവും, എല്ലാ ജീവികളുടെ ആധാരവും, എല്ലാവരുടെയും നീലനിലയുള്ളവനും, ക്ഷീണിച്ച ഔഷധികളെ വീണ്ടും വീണ്ടും പുനരുദ്ധരിക്കുന്ന രുദ്രനുമാണ് അദ്ദേഹം.
ഇത്യേഷാം യദപത്യം വൈ ന തച്ഛക്യം പ്രമാണതഃ। ബഹുത്വാത് പരിസങ്ഖ്യാതും പുത്രപൌത്രമനന്തകമ് ।। ൩൧..
ഇവരുടെ സന്തതികൾ എത്രയാണെന്ന് കണക്കാക്കാൻ കഴിയില്ല; അവയുടെ അനന്തമായ പുത്രന്മാരെയും മക്കളെയും എണ്ണി പറയാൻ സാധ്യമല്ല.
ഇമം വംശം പ്രജേശാനാം മഹതാം പുണ്യകര്മണാമ്। കീര്ത്തയന് സ്ഥിരകീര്ത്തീനാം മഹതീം സിദ്ധിമാപ്നുയാത് ।। ൩൧.
സത്കർമ്മങ്ങളിലും സ്ഥിരമായ കീർത്തിയിലും മഹത്വം നേടിയ സൃഷ്ടികർത്താക്കളുടെ ഈ വംശം ആരെങ്കിലും പാരായണം ചെയ്താൽ, അവൻ മഹത്തായ സിദ്ധി നേടും.
അത ഊര്ദ്ധ്വം പ്രവക്ഷ്യാമി പ്രണവസ്യ വിനിശ്വയമ്। ഓങ്കാരമക്ഷരം ബ്രഹ്മ ത്രിവര്ണഞ്ചാദിതഃ സ്മൃതമ് ।। ൩൨.
ഇനി ഞാൻ പ്രണവത്തിന്റെ അർത്ഥം വിശദമായി പറയാം. ഓം എന്ന അക്ഷരം ബ്രഹ്മമാണ്, ആദിയിൽ തന്നെ അതിനെ മൂന്ന് ഭാഗങ്ങളായി അറിയപ്പെടുന്നു.
യോ യോ യസ്യ യഥാ വര്ണോ വിഹിതോ ദേവതാസ്തഥാ। ഋചോ യജൂംഷി സാമാനി വായുരഗ്നിസ്തഥാ ജലമ് ।। ൩൨.
ഓരോ അക്ഷരത്തിനും അതിനനുസരിച്ച് ദേവതകളും നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നു; ഋക്, യജുർ, സാമവേദങ്ങൾ, വായു, അഗ്നി, ജലം എന്നിവയും അതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.
തസ്മാത്തു അക്ഷരാദേവ പുനരന്യേ പ്രജജ്ഞിരേ। ചതുര്ദ്ദശ മഹാത്മാനോ ദേവാനാം യേ തു ദൈവതാഃ ।। ൩൨.
അത് തന്നെയായ അക്ഷരത്തിൽ നിന്ന് വീണ്ടും മറ്റുള്ളവരും ജനിച്ചു; ദേവന്മാരുടെ ദേവതകളായ പതിനാലു മഹാത്മാക്കൾ.
തേഷു സര്വഗതശ്ചൈവ സര്വഗഃ സര്വയോഗവിത് । അനുഗ്രഹായ ലോകാനാമാദിമധ്യാന്ത ഉച്യതേ ।। ൩൨.
അവരിൽ എല്ലായിടത്തും ഉള്ളവനും, സകലത്തിൽ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നവനും, എല്ലാ യോഗങ്ങളെയും അറിയുന്നവനും ലോകങ്ങളുടെ അനുഗ്രഹത്തിനായി ആദിയും നടുവും അവസാനവും എന്നിങ്ങനെ അറിയപ്പെടുന്നു.
സപ്തര്ഷയസ്തഥേന്ദ്രാ യേ ദേവാശ്ച പിതൃഭിഃ സഹ। അക്ഷരാന്നിഃ സൃതാഃ സര്വേ ദേവദേവാന്മഹേശ്വരാത് ।। ൩൨.
ഏഴ് മഹർഷിമാർ, ഇന്ദ്രന്മാർ, ദേവതകളും പിതാക്കളും ഒക്കെയും അക്ഷരങ്ങളിൽ നിന്ന്, ദേവദേവനായ മഹേശ്വരനിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ചു.
ഇഹാമുത്ര ഹിതാര്ഥായ വദന്തി പരമം പദമ്। പൂര്വമേവ മയോക്തസ്തേ കാലസ്തു യുഗസംജ്ഞിതഃ ।। ൩൨.
ഇഹലോകത്തും പരലോകത്തും ക്ഷേമത്തിനായി അവർ പരമപദത്തെക്കുറിച്ച് പറയുന്നു; മുമ്പ് ഞാൻ പറഞ്ഞതുപോലെ, കാലം യുകങ്ങളായാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.
കൃതം ത്രേതാ ദ്വാപരഞ്ച യുഗാദിഃ കലിനാ സഹ। പരിവര്ത്തമാനൈസ്തൈരേവ ഭ്രമമാണേഷു ചക്രവത് ।। ൩൨.
കൃതയുഗം, ത്രേതായുഗം, ദ്വാപരയുഗം, കൂടാതെ കലിയുഗം — ഇവയാണ് യുഗങ്ങളുടെ ആരംഭം; ഇവ ചക്രംപോലെ പരിവർത്തനം ചെയ്ത് സഞ്ചരിക്കുന്നു.
ദേവതാസ്തു തദോദ്വിഗ്നാഃ കാലസ്യ വശമാഗതാഃ. ന ശക്നുവന്തി തന്മാനം സംസ്സ്ഥാപയിതുമാത്മനാ ।। ൩൨.
അപ്പോൾ ദേവതകൾ ഭയപ്പെട്ട്, കാലത്തിന്റെ അധീനരായി, അതിന്റെ അളവ് സ്വയം നിശ്ചയിക്കാൻ കഴിയാതെ വേദനിക്കുന്നു.
തദാ തേ വാഗ്യതാ ഭൂത്വാ ആദൌ മന്വന്തരസ്യ വൈ। ഋഷയശ്ചൈവ ദേവാശ്ച ഇന്ദ്രശ്ചൈവ മഹാതപാഃ ।। ൩൨.
അപ്പോൾ, മന്വന്തരത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ, മഹർഷിമാരും ദേവതകളും ശക്തനായ ഇന്ദ്രനും വാക്ക് നിശ്ശബ്ദരായി സമീപിച്ചു.
സമാധായ മനസ്തീവ്രം സഹസ്രം പരിവത്സരാന്। പ്രപന്നാസ്തേ മഹാദേവം ഭീതാഃ കാലസ്യ വൈ തദാ ।। ൩൨.
അവർ മനസ്സ് ശക്തമായി ഏകാഗ്രമാക്കി ആയിരം വർഷം ധ്യാനിച്ചു; കാലത്തെ ഭയന്ന്, അവർ മഹാദേവനിൽ അഭയം തേടി.
അയം ഹി കാലോ ദേവേശശ്ചതുര്മൂര്തിശ്ചതുര്മുഖഃ । കോഽസ്യ വിദ്യാന്മഹാദേവ അഗാധസ്യ മഹേശ്വര ।। ൩൨.
ഈ കാലം ദേവതകളുടെ ഇശ്വരനാണ്, നാലു രൂപവും നാലു മുഖവും ഉള്ളവൻ; മഹേശ്വരനേ, ആഗാധമായ അവന്റെ ജ്ഞാനം ആരാണ് അറിയുക?
അഥ ദൃഷ്ട്വാ മഹാദേവസ്തം തു കാലഞ്ചതുര്മുഖമ്। ന ഭേതവ്യമിതി പ്രാഹ കോ വഃ കാമഃ പ്രദീയതാമ് ।। ൩൨.
അപ്പോൾ മഹാദേവൻ ആ നാലുമുഖമുള്ള കാലത്തെ കണ്ടു പറഞ്ഞു: 'ഭയപ്പെടേണ്ട, നിങ്ങൾക്ക് എന്ത് ആഗ്രഹമുണ്ടോ അതു പറയൂ, ഞാൻ നൽകാം.'
തത്കരിഷ്യാമ്യഹം സര്വം ന വൃഥായം പരിശ്രമഃ । ഉവാച ദേവോ ഭഗവാന് സ്വയങ്കാലഃ സുദുര്ജയഃ ।। ൩൨.
'ഞാൻ ഇതെല്ലാം ചെയ്യാം; നിങ്ങളുടെ ഈ പരിശ്രമം വെറുതെയാവില്ല,' എന്ന് ദുർജയനായ സ്വയം കാലമായ ഭഗവാൻ പറഞ്ഞു.
യദേതസ്യ മുഖം ശ്വേതം ചതുര്ജിഹ്വം ഹി ലക്ഷ്യതേ। ഏതത് കൃതയുഗം നാമ തസ്യ കാലസ്യ വൈ മുഖമ്। അസൌ ദേവഃ സുരശ്രേഷ്ഠോ ബ്രഹ്മാ വൈവസ്വതോ മുഖഃ ।। ൩൨.
അവന്റെ വെള്ള നിറമുള്ള, നാലു നാവുള്ള മുഖം കൃതയുഗം എന്നറിയപ്പെടുന്നു; ആ കാലത്തിന്റെ മുഖമാണ് അത്. ആ ദേവൻ, ദേവതകളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ബ്രഹ്മാവാണ്, വൈവസ്വതമുഖം.
യദേതദ്രക്തവര്ണാഭം തൃതീയം വഃ സ്മൃതം മയാ । ത്രിജിഹ്വം ലേലിഹാനം തു ഏതത് ത്രേതായുഗം ദ്വിജാഃ ।। ൩൨.
രക്തനിറംപോലെയുള്ള, മൂന്നുജിഹ്വകളും ഉണ്ട്, ഇങ്ങനെ ഞാൻ പറഞ്ഞ മൂന്നാമത്തേതാണ് ത്രേതായുഗം എന്നു വിളിക്കുന്നത്, ദ്വിജന്മാരേ.
അത്ര യജ്ഞപ്രവൃത്തിസ്തു ജായതേ ഹി മഹേശ്വരാത്। തതോഽത്ര ഇജ്യതേ യജ്ഞസ്തിസ്രോ ജിഹ്വാസ്ത്രയോഽഗ്നയഃ । ഇഷ്ട്വാ ചൈവാഗ്നയോ വിപ്രാഃ കാലജിഹ്വാ പ്രവര്ത്തതേ ।। ൩൨.
ഈ യുഗത്തിൽ മഹേശ്വരനിൽനിന്നാണ് യജ്ഞങ്ങൾ ആരംഭിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് ഈ യുഗത്തിൽ യജ്ഞങ്ങൾ നടത്തപ്പെടുന്നു, മൂന്നു ജിഹ്വകളും മൂന്നു അഗ്നികളും ഉണ്ട്. അഗ്നികളിൽ ഹോമം നടത്തിയശേഷം, ബ്രാഹ്മണന്മാരേ, കാലത്തിന്റെ ജിഹ്വ പ്രവർത്തനം ആരംഭിക്കുന്നു.
യദേതദ്വൈ മുഖം ഭീമം ദ്വിജിഹ്വം രക്തപിങ്ഗലമ്। ദ്വിപാദോഽത്ര ഭവിഷ്യാമി ദ്വാപരം നാമ തദ്യുഗമ് ।। ൩൨.
ഭയാനകമായ മുഖം, രണ്ട് ജിഹ്വകളും, ചുവപ്പും കപ്പലും കലർന്ന നിറവും ഉള്ളത്, അതിൽ ഞാൻ ഇരുകാലിയായിരിക്കും. അതാണ് ദ്വാപരയുഗം എന്നു പറയുന്നത്.
യദേതത് കൃഷ്ണവര്ണാഭം തുരീയം രക്തലോചനമ്। ഏകജിഹ്വം പൃഥുശ്യാമം ലേലിഹാനം പുനഃ പുനഃ ।। ൩൨.
നാലാമത്തേതു കറുത്ത നിറംപോലെയും ചുവന്ന കണ്ണുകളുമായി, ഒരു ജിഹ്വയും വീതിയുള്ള കറുത്ത രൂപവും, വീണ്ടും വീണ്ടും ജിഹ്വ നീട്ടി ചുരണ്ടുന്നതുമാണ്.
തതഃ കലിയുഗം ഘോരം സര്വലോകഭയങ്കരമ്। കല്പസ്യ തു മുഖം ഹ്യേതച്ചതുര്ഥം നാമ ഭീഷണമ് ।। ൩൨.
അതിനുശേഷം ഭയാനകവും ലോകങ്ങളെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നതുമായ കലിയുഗം വരുന്നു. ഇതാണ് യುಗചക്രത്തിന്റെ നാലാമത്തെ ഭയങ്കരമുഖം.
ന മുഖം നാപി നിര്വാണം തസ്മിന് ഭവതി വൈ യുഗേ। കാലഗ്രസ്താ പ്രജാ ചാപി യുഗേ തസ്മിന് ഭവിഷ്യതി ।। ൩൨.
ആ യുഗത്തിൽ മുഖവുമില്ല, മോക്ഷവും ഇല്ല. ആ യുഗത്തിൽ സകലജനങ്ങളും കാലം പിടിച്ചെടുക്കും.
ബ്രഹ്മാ കൃതയുഗേ പൂജ്യസ്ത്രേതായാം യജ്ഞ ഇച്യതേ। ദ്വാപരേ പൂജ്യതേ വിഷ്ണുരഹമ്പൂജ്യശ്ചതുര്ഷ്വപി ।। ൩൨.
കൃതയുഗത്തിൽ ബ്രഹ്മാവിനെ ആരാധിക്കുന്നു, ത്രേതായുഗത്തിൽ യജ്ഞം പ്രധാനമാണ്. ദ്വാപരയുഗത്തിൽ വിഷ്ണുവിനെ ആരാധിക്കുന്നു, നാലു യുഗങ്ങളിലും എന്നെ ആരാധിക്കുന്നു.
ബ്രഹ്മാ വിഷ്ണുശ്ച യജ്ഞശ്ച കാലസ്യൈവ കലാസ്ത്രയഃ। സര്വേഷ്വേവ ഹി കാലേഷു ചതുര്മൂര്തിര്മഹേശ്വരഃ ।। ൩൨.
ബ്രഹ്മാവും വിഷ്ണുവും യജ്ഞവും കാലത്തിന്റെ മൂന്നു രൂപങ്ങളാണ്. എല്ലാ യുഗങ്ങളിലും മഹേശ്വരൻ നാലു രൂപങ്ങളോടെയാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്.
അഹം ജനോ ജനയിതാ (വഃ) കാലഃ കാലപ്രവര്ത്തകഃ। യുഗകര്താ തഥാ ചൈവ പരം പരപരായണഃ ।। ൩൨.
ഞാനാണ് ജനങ്ങൾ, സൃഷ്ടാവും, കാലവും, കാലത്തെ പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നവനും, യുഗങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നവനും, പരമമായ ആശ്രയവുമാണ്.
തസ്മാത് കലിയുഗം പ്രാപ്യ ലോകാനാം ഹിതകാരണാത്। അഭയാര്ഥഞ്ച ദേവാനാമുഭയോര്ലോകയോരപി ।। ൩൨.
അതിനാൽ, കലിയുഗം വരുമ്പോൾ ലോകങ്ങളുടെ ഭലത്തിനും, ദേവന്മാർക്കും ഇരുവശ ലോകങ്ങൾക്കും ഭയമില്ലാതിരിക്കാൻ വേണ്ടി—