തതോ വിസ്മയമാപന്നോ ബ്രഹ്മാ ലോകപിതാമഹഃ। പ്രപന്നസ്തു മഹാദേവം ഭക്തിയുക്തേന ചേതസാ। ഉവാച വചനം സര്വം ശ്വേതത്വന്തേ കഥം വിഭോ ।। ൨൩.
അതിനുശേഷം ലോകപിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവിന് അത്ഭുതം തോന്നി; ഭക്തിപൂർവ്വം മനസ്സോടെ മഹാദേവനെ സമീപിച്ച് ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചു: 'പ്രഭോ, വെള്ളക്കാലത്തിന്റെ അവസാനം എങ്ങനെയാണ്?'
ശ്വേതകല്പോ യദാ ഹ്യാസീദഹം ശ്വേതസ്തതോഽഭവമ്। ശ്വേതോഷ്ണീഷഃ ശ്വേതമാല്യഃ ശ്വേതാമ്ബരധരഃ ശിവഃ ।। ൨൩.
വെള്ളക്കാലം ഉണ്ടായപ്പോൾ ഞാൻ വെളുത്തവനായി; വെളുത്ത ഉഷ്ണീഷവും, വെളുത്തമാലയും, വെളുത്ത വസ്ത്രവും ധരിച്ച ശിവനായി.
ശ്വേതാസ്ഥിമാംസരോമാ ച ശ്വേതത്വക് ശ്വേതലോഹിതഃ। തേന നാമ്നാ ച വിഖ്യാതഃ ശ്വേതകല്പസ്തദാ ഹ്യസൌ ।। ൨൩.
എന്റെ അസ്ഥികളും മാംസവും രോമവും വെളുത്തതായിരുന്നു; ചർമ്മം, രക്തം എല്ലാം വെളുത്തതായിരുന്നു. അതിനാൽ ആ കാലഘട്ടം വെള്ളക്കാലം എന്നുപേരെടുത്തു.
മത്പ്രസാദാച്ച ദേവേശഃ ശ്വേതാങ്ഗഃ ശ്വേതലോഹിതഃ। ശ്വേതവര്ണാ തദാ ഹ്യാസീദ്ഗായത്രീ ബ്രഹ്മസംജ്ഞിതാ ।। ൨൩.
എന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ, ദേവനാഥാ, ശരീരം വെളുപ്പും രക്തം വെളുപ്പുമായിരുന്നു; അപ്പോൾ ബ്രഹ്മമായി അറിയപ്പെടുന്ന ഗായത്രി വെളുത്ത നിറത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
യസ്മാദഹം ച ദേവേശ ത്വയാ ഗുഹ്യേ പദേ സ്ഥിതഃ। വിജ്ഞാതഃ സ്വേന തപസാ സദ്യോ ജാതഃ സനാതനഃ। സദ്യോ ജാതേതി ബ്രഹ്മൈതദ് ഗുഹ്യം ചൈവ പ്രകീര്തിതമ് ।। ൨൩.
ദേവനാഥാ, നീ എന്നെ രഹസ്യസ്ഥലത്ത് സ്ഥാപിച്ചു; നിന്റെ തപസ്സിലൂടെ ഉടനെ ജനിച്ച, ശാശ്വതമായവനായി ഞാൻ അറിയപ്പെട്ടു. അതുകൊണ്ടാണ് ഈ ബ്രഹ്മം 'ഉടൻ ജനിച്ചവൻ' എന്നും രഹസ്യമായതും എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്.
തസ്മാദ് ഗുഹ്യത്വമാപന്നം യേ വേത്സ്യന്തി ദ്വിജാതയഃ। തത്സമീപങ്ഗമിഷ്യന്തി പുനരാവൃത്തിദുര്ലഭമ് ।। ൨൩.
അതിനാൽ ഇതിന് രഹസ്യസ്വഭാവം ലഭിച്ചു; ആരെങ്കിലും ഈ സത്യം അറിയുന്ന ദ്വിജന്മാർ അതിന്റെ അടുത്തേക്ക് എത്തും, പിന്നെ തിരിച്ചുവരിക വളരെ ദുഷ്കരമാണ്.
യദാഽഹം ച പുനസ്ത്വാസം ലോഹിതോ നാമ നാമതഃ। മമകൃതേന വര്ണേന കല്പോ വൈ ലോഹിതഃ സ്മൃതഃ ।। ൨൩.
പിന്നീട് ഞാൻ വീണ്ടും ചുവപ്പെന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെട്ടു; എന്റെ സ്വന്തം നിറം കൊണ്ടാണ് ആ കാലഘട്ടം ചുവപ്പുകാലം എന്നുപേരെടുത്തത്.
തദാ ലോഹിതമാസാസ്ഥിലോഹിതക്ഷീരസന്നിഭാ । ലോഹിതാക്ഷസ്തനവതീ ഗായത്രീ ഗൌഃ പ്രകീര്തിതാ ।। ൨൩.
അപ്പോൾ ചുവപ്പു നിറമുള്ള അസ്ഥികളും, ചുവപ്പു പാലിനോടു സാമ്യമുള്ളവയും; ചുവപ്പു കണ്ണുകളും, മുലയുള്ളവളായ ഗായത്രിയും ഗൗവുമാണ് പ്രസിദ്ധമായത്.
തതോഽസ്യ ലോഹിതത്വേന വര്ണസ്യ ച വിപര്യ്യയേ। വാമത്വാച്ചൈവ യോഗസ്യ വാമദേവത്വമാഗതഃ ।। ൨൩.
അപ്പോൾ ചുവപ്പ് നിറവും, നിറത്തിന്റെ വിപരീതതയും, യോഗത്തിന്റെ ഇടതുഭാഗത്തായതും കാരണം വാമദേവസ്വഭാവം ലഭിച്ചു.
തഥാപി ഹി മഹാസത്ത്വ ത്വയാഽഹം നിയതാത്മനാ। വിജ്ഞാതഃ ശ്വേത വര്ണേന തസ്മാദ്വര്ണോത്തമഃ സ്മൃതഃ । തതോഽഹം വാമദേവേതി ഖ്യാതിം യാതോ മഹീതലേ ।। ൨൩.
എങ്കിലും മഹാസക്തിയുള്ളവളേ, നിയന്ത്രിതാത്മാവായ നീ എന്നെ വെളുത്ത നിറത്തിൽ തിരിച്ചറിഞ്ഞു; അതിനാൽ അതാണ് ഉത്തമവര്ണം എന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ഞാൻ ഭൂമിയിൽ വാമദേവൻ എന്നുപേരെടുത്തു.
യേ ചാപി വാമദേവത്വം ജ്ഞാസ്യന്തീഹ ദ്വിജാതയഃ। വിജ്ഞായ ചേമാം രുദ്രാണീം ഗായത്രീം മാതരം വിഭോ ।। ൨൩.
ഇവിടെ വാമദേവത്വം അറിയുന്ന ദ്വിജന്മാരും, ഈ രുദ്രാണി ഗായത്രിയെ അമ്മയെന്നു തിരിച്ചറിയുന്നവരും, മഹാനേ,
സര്വപാപവിനിര്മുക്താ വിരജാ ബ്രഹ്മവര്ചസഃ। രുദ്രലോകം ഗമിഷ്യന്തി പുനരാവൃത്തിദുര്ലഭമ് ।। ൨൩.
അവർക്കു എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചനം ലഭിക്കും, അവർ നിർമലരും ബ്രഹ്മന്റെ തേജസ്സോടെ പ്രകാശിക്കുന്നവരുമാകും. അവർക്ക് രുദ്രലോകം പ്രാപിക്കാം, അവിടെനിന്ന് തിരിച്ചു വരിക വളരെ അപൂർവം.
യദാ തു പുനരേവായം കൃഷ്ണവര്ണോ ഭയാനകഃ। മത്കൃതേന ച വര്ണേന മത്കല്പഃ കൃഷ്ണ ഉച്യതേ ।। ൨൩.
പിന്നീട് ഈ രൂപം കറുപ്പും ഭയാനകവുമാകുമ്പോൾ, എന്റെ തന്നെ നിറം കൊണ്ടു 'കറുപ്പ്' എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുകയും, എന്നെപ്പോലെ കണക്കാക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യും.
തത്രാഽഹം കാലസംകാശഃ കാലോ ലോകപ്രകാശനഃ । വിജ്ഞാതോഽഹം ത്വയാ ബ്രഹമന് ഘോരോ ഘോരപരാക്രമഃ ।। ൨൩.
അവിടെ ഞാൻ കാലംപോലെയാണ്, ലോകങ്ങളെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്ന കാലം. ബ്രഹ്മനേ, നീ എന്നെ ഭയാനകനും അതിശക്തനും എന്നറിയുന്നു.
തസ്മാദ്ഘോരത്വമാപന്നം യേ മാം വേത്സ്യന്തി ഭൂതലേ। തേഷാമഘോരഃ ശാന്തശ്ച ഭവിഷ്യാമ്യഹമവ്യയഃ ।। ൨൩.
അതിനാൽ ഞാൻ ഭയാനകമായ രൂപം സ്വീകരിച്ചപ്പോൾ, ഭൂമിയിൽ എന്നെ അറിയുന്നവർക്കു ഞാൻ ഭയമില്ലാത്തവനും, ശാന്തനും, അക്ഷയനും ആയിരിക്കും.
തസ്മാദ്വിശ്വത്വമാന്നം യേ മാം പശ്യന്തി ഭൂതലേ । തേഷാം ശിവശ്ച സൌമ്യശ്ച ഭവിഷ്യാമി സദൈവ തു ।। ൨൩.
അതിനാൽ ഞാൻ സർവ്വവ്യാപിയായ രൂപം സ്വീകരിച്ചപ്പോൾ, ഭൂമിയിൽ എന്നെ കാണുന്നവർക്കു ഞാൻ എപ്പോഴും മംഗളവും സൗമ്യവുമായിരിക്കും.
തസ്മാച്ച വിശ്വരൂപോ വൈ കല്പോഽയം സമുദാഹൃതഃ। വിശ്വരൂപാ തഥാ ചേയം സാവിത്രീ സമുദാഹൃതാ ।। ൨൩.
അങ്ങനെ ഈ സർവ്വരൂപം എന്റെ പ്രകടനമായാണ് പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ടത്; അതുപോലെ ഈ സാവിത്രിയും സർവ്വരൂപിണിയെന്നു അറിയപ്പെടുന്നു.
സര്വരൂപാസ്തഥാ ചേമേ സംവൃത്താ മമ പുത്രകാഃ। ചത്വാരസ്തേ സമാഖ്യാതാഃ പാദാ വൈ ലോകസംമതാഃ ।। ൨൩.
എന്റെ മക്കളേ, ഈ എല്ലാ രൂപങ്ങളും എന്നിൽ നിന്നാണ് ഉദിച്ചത്. നാലു രൂപങ്ങൾ പേരോടെ അറിയപ്പെടുന്നു; അവ ലോകങ്ങൾ അംഗീകരിച്ച പാദങ്ങളാണ്.
തസ്മാച്ച സര്വ വര്ണത്വം പ്രജാത്വം മേ ഭവിഷ്യതി। സര്വഭക്ഷ്യാ ച മേധ്യാ ച വര്ണതശ്ച ഭവിഷ്യതി ।। ൨൩.
അതിനാൽ എല്ലാ വർണ്ണങ്ങളും ജന്മങ്ങളും എനിക്ക് അനുഭവമായിരിക്കും; എല്ലാ ഭക്ഷ്യങ്ങളും, ശുദ്ധവും അശുദ്ധവും, വർണ്ണം അനുസരിച്ച് എനിക്ക് അനുഭവമായിരിക്കും.
മോക്ഷോ ധര്മസ്തഥാര്ഥശ്ച കാമശ്ചേതി ചതുഷ്ടയമ്। തസ്മാദ്വേത്താ ച വേദ്യം ച ചതുര്ദ്ധാ വൈ ഭവിഷ്യതി ।। ൨൩.
മോക്ഷം, ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം — ഈ നാലും; അതിനാൽ അറിയുന്നവനും അറിയപ്പെടുന്നതും നാലായി നിലനിൽക്കും.
ഭൂതഗ്രാമാശ്ച ചത്വാരഃ ആശ്രമാശ്ചതുരസ്തഥാ। ധര്മസ്യ പാദാശ്ചത്വാര ശ്ചത്വാരോ മമ പുത്രകാഃ ।। ൨൩.
നാലു ജീവജാതികളും, അതുപോലെ നാലു ആശ്രമങ്ങളും; ധർമ്മത്തിന്റെ നാലു പാദങ്ങളും, നാലു മക്കളും എന്റെവരാണ്.
തസ്മാച്ചതുര്യുഗാവസ്ഥം ജഗദ്വൈ സചരാചരമ്। ചതുര്ദ്ധാഽവസ്ഥിതം ചൈവ ചതുഷ്പാദം ഭവിഷ്യതി ।। ൨൩.
അതിനാൽ ചലനമുള്ളതും അചലമായതുമായ ഈ ലോകം നാലു നിലകളിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; അതു നാലു പാദങ്ങളുള്ളതായിരിക്കും.
ഭൂര്ലോകോഽഥ ഭുവര്ലോകഃ സ്വര്ലോകോഽഥ മഹസ്തഥാ। ജനസ്തപശ്ച ശാംതശ്ച രുദ്രലോകസ്തതഃ പരമ് ।। ൨൩.
ഭൂലോകം, അതിനുശേഷം ഭൂവര്ലോകം, സ്വർഗ്ഗലോകം, മഹർലോകം; ജനലോകം, തപോലോകം, ശാന്തലോകം, അതിനപ്പുറം രുദ്രലോകം.
സ്വര്ലോകോ ഹി തൃതീയസ്തു ചതുര്ഥസ്തു മഹഃ സ്മൃതഃ। തത്ര ലോകഃ പരം സ്ഥാനം പരന്തദ്യോഗിനാം സ്മൃതമ് ।। ൨൩.
സ്വർഗ്ഗലോകം മൂന്നാമത്തേതും, മഹർലോകം നാലാമത്തേതുമാണ്. അവിടെ ലോകം പരമസ്ഥാനം, യോഗികൾ അതിനെ ഏറ്റവും ഉന്നതമായതായി ഓർക്കുന്നു.
നിര്മമാ നിരഹംകാരാഃ കാമക്രോധവിവര്ജ്ജിതാഃ। ദ്രക്ഷ്യന്തേ തദ്വിദോ യുക്താ ധ്യാനതത്പരയുഞ്ജകാഃ ।। ൨൩.
സ്വാർത്ഥതയില്ലാതെ, അഹങ്കാരമില്ലാതെ, ആസക്തിയും കോപവും വിട്ട്, ആ സ്ഥലം അറിയുന്നവരും യോഗത്തിൽ ലീനരായും ധ്യാനത്തിൽ മുഴുകിയവരുമായവർ അതിനെ കാണും.
യസ്മാച്ചതുഷ്പദാ ഹ്യേഷാ ത്വയാ ദൃഷ്ടാ സരസ്വതീ। തസ്മാച്ച പശവഃ സര്വേ ഭവിഷ്യന്തി ചതുഷ്പദാഃ। തസ്മാച്ചൈഷാം ഭവിഷ്യന്തി ചത്വാരോ വൈ പയോധരാഃ ।। ൨൩.
നീ സരസ്വതിയെ നാലു പാദങ്ങളോടെ കണ്ടതിനാൽ, എല്ലാ മൃഗങ്ങളും നാലു പാദങ്ങളുള്ളവയാകും; അതിനാൽ അവയ്ക്ക് നാലു തേന്പാൽക്കുടങ്ങൾ ഉണ്ടാകും.
സോമശ്ച മന്ത്രസംയുക്തോ യസ്മാന്മമ മുഖാച്ച്യുതഃ। ജീവഃ പ്രാണഭൃതാം ബ്രഹ്മന് സര്വഃ പീത്വാ സ്തനൈര്ഘൃതമ് ।। ൨൩.
മന്ത്രം ചേർന്ന സോമം എന്റെ വായിൽ നിന്നു ഒഴുകിയതിനാൽ, ബ്രഹ്മനേ, എല്ലാ ജീവജാലങ്ങളുടെയും ജീവൻ അവയുടെ തേന്പാൽക്കുടങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള നെയ്യ് കുടിക്കും.
തസ്മാത് സോമമയം ചൈതദമൃതം ചൈവ സംജ്ഞിതമ്। ചതുഷ്പാദാ ഭവിഷ്യന്തി ശ്വേതത്വം ചാസ്യ തേന തത് ।। ൨൩.
അതിനാൽ ഇതിനെ സോമം നിറഞ്ഞ അമൃതം എന്നു വിളിക്കുന്നു; അവ നാലു പാദങ്ങളുള്ളവയാകും, അതിന്റെ വെളുപ്പും അതുകൊണ്ടാണ്.
യസ്മാച്ചൈവം ക്രിയാഭൂത്വാ ദ്വിപാദാ വൈ മഹേശ്വരീ। ദൃഷ്ടാ പുനസ്ത്വയാ ചൈഷാ സാവിത്രീ ലോകഭാവിനീ। തസ്മാദ്വൈ ദ്വിപദാഃ സര്വേ ദ്വിസ്തനാശ്ച നരാഃ സ്മൃതാഃ ।। ൨൩.
ഇങ്ങനെ മഹേശ്വരി ഇരുപത് കാൽകളായി പ്രവർത്തനശീലയാകുമ്പോൾ, ലോകങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്ന സാവിത്രിയെ നീ കണ്ടു. അതുകൊണ്ടാണ് എല്ലാ ഇരുകാലികളെയും, എല്ലാ പുരുഷന്മാരെയും, ഇരുകക്ഷികൾ എന്നുപറയുന്നത്.
യസ്മാച്ചൈവമജാ ഭൂത്വാ സര്വവര്ണാ മഹേശ്വരീ। ദൃഷ്ടാ ത്വയാ മഹാസത്ത്വാ സര്വഭൂതധരാ പരാ। തസ്മാത്തു വിശ്വരൂപത്വമജാനാം വൈ ഭവിഷ്യതി ।। ൨൩.
മഹേശ്വരി ജനനമില്ലാത്തവളായി എല്ലാ വർണങ്ങളിലും പ്രത്യക്ഷമായപ്പോൾ, നീ അവളെ മഹത്തായ ശക്തിയോടെ, എല്ലാ ജീവികളെയും ധരിക്കുന്നവളായി കണ്ടു. അതുകൊണ്ടാണ് ജനനമില്ലാത്തവർക്ക് വിശ്വരൂപം ഉണ്ടാകുന്നത്.