പീതമാല്യാമ്ബരധരാഃ പീതഗന്ധവിലേപനാഃ । പീതോഷ്ണീഷശിരസ്കാശ്ച പീതാസ്യാഃ പീതമൂര്ദ്ധജാഃ ।। ൨൩.
അവർ മഞ്ഞ നിറത്തിലുള്ള പുഷ്പമാലകളും വസ്ത്രങ്ങളും ധരിച്ചു, മഞ്ഞ സുഗന്ധം പുരട്ടിയവരും, മഞ്ഞ തലയണികളും, മഞ്ഞ വായും മഞ്ഞ മുടിയും ഉള്ളവരുമായിരുന്നു.
തതോ വര്ഷസഹസ്രാന്തേ ഉഷിത്വാ വിമലൌജസഃ। യോഗാത്മാനസ്തതഃ സ്നാതാ ബ്രാഹ്മണാനാം ഹിതൈഷിണഃ ।। ൨൩.
ശുദ്ധമായ തേജസ്സോടെ ആയിരം വർഷങ്ങൾ അവിടെ കഴിഞ്ഞു, ആ യോഗാത്മാക്കൾ കുളിച്ച് ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് ഉപകാരികൾ ആയി.
ധര്മയോഗബലോപേതാ ഋഷീണാം ദീര്ഘസത്രിണാമ്। ഉപദിശ്യ തു തേ യോഗം പ്രവിഷ്ടാ രുദ്രമീശ്വരമ് ।। ൨൩.
ധർമ്മവും യോഗബലവും ഉള്ള അവർ ദീർഘയാഗം ചെയ്യുന്ന ഋഷിമാർക്ക് യോഗം ഉപദേശിച്ചു. പിന്നെ അവർ രുദ്രനിൽ ലയിച്ചു.
ഏവമേതേന വിധിനാ പ്രപന്നാ യേ മഹേശ്വരമ്। അന്യേഽപി നിയതാത്മാനോ ധ്യാനയുക്താ ജിതോന്ദ്രിയാഃ ।। ൨൩.
ഇങ്ങനെ ഈ വിധത്തിൽ മഹേശ്വരനിൽ അഭയം തേടുന്നവർ, മറ്റു നിയന്ത്രിതചിത്തരും ധ്യാനത്തിൽ ലയിച്ചും ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ജയിച്ചവരും,
തേ സര്വേ പാപമുത്സൃജ്യ വിരജാ ബ്രഹ്മവര്ച്ചസഃ। പ്രവിശന്തി മഹാദേവം രുദ്രന്തേ ത്വപുനര്ഭവാഃ ।। ൨൩.
അവർ എല്ലാവരും പാപം വിട്ട്, ശുദ്ധരായി ബ്രഹ്മതേജസ്സോടെ പ്രകാശിച്ച്, മഹാദേവനിൽ, രുദ്രനിൽ ലയിച്ച്, വീണ്ടും ജനനം നേടുന്നില്ല.
തതസ്തസ്മിന് ഗതേ കല്പേ പീതവര്ണേ സ്വയമ്ഭുവഃ। പുനരന്യഃ പ്രവൃത്തസ്തു സിതകല്പോ ഹി നാമതഃ ।। ൨൩.
അപ്പോൾ ആ പീതവർണ്ണമായ സ്വയംഭുവൻ കാലഘട്ടം അവസാനിച്ചപ്പോൾ, മറ്റൊരു കാലഘട്ടം തുടങ്ങി, അതിനെ വെള്ളയുഗം എന്നു വിളിച്ചു.
ഏകാര്ണവേ തദാവൃത്തേ ദിവ്യേ വര്ഷസഹസ്രകേ । സ്രഷ്ടുകാമഃ പ്രജാ ബ്രഹ്മാ ചിന്തയാമാസ ദുഃഖിതഃ ।। ൨൩.
ആ ദിവ്യമായ ആയിരം വർഷങ്ങൾക്കു ശേഷം, ലോകം മുഴുവൻ ഒരൊറ്റ സമുദ്രം മൂടിയപ്പോൾ, ബ്രഹ്മാവ് സൃഷ്ടിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ദുഃഖത്തോടെ ആലോചിച്ചു.
തസ്യ ചിന്തയമാനസ്യ പുത്രകാമസ്യ വൈ പ്രഭോഃ । കൃഷ്ണഃ സമഭവദ്വര്ണോ ധ്യായതഃ പരമേഷ്ഠിനഃ ।। ൨൩.
ആ പ്രഭു പുത്രാഗ്രഹത്തോടെ ആലോചിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ, പരമേശ്വരൻ ധ്യാനിച്ചപ്പോൾ അവന്റെ വർണ്ണം കറുപ്പായി മാറി.
അഥാപശ്യന്മഹാതേജാഃ പ്രാദുര്ഭൂതം കുമാരകമ്। കൃഷ്ണവര്ണം മഹാവീര്യം ദീപ്യമാനം സ്വതേജസാ ।। ൨൩.
അപ്പോൾ അത്യന്തം തേജസ്സുള്ളവൻ, കറുത്ത വർണ്ണവും വലിയ ശക്തിയും ഉള്ള, സ്വന്തം പ്രകാശത്തിൽ ദീപ്തിയുള്ള ഒരു ബാലനെ കണ്ടു.
കൃഷ്ണാമ്ബരവരോഷ്ണീഷം കൃഷ്ണയജ്ഞോപവീതിനമ്। കൃഷ്ണേന മൌലിനാ യുക്തം കൃഷ്ണസ്രഗനുലേപനമ് ।। ൨൩.
അവൻ കറുത്ത വസ്ത്രവും കറുത്ത തലയണിയും ധരിച്ചു, കറുത്ത യജ്ഞോപവീതവും, കറുത്ത മുടിയും, കറുത്ത പുഷ്പമാലകളും സുഗന്ധവും അണിഞ്ഞവനായിരുന്നു.
സ തം ദൃഷ്ട്വാ മഹാത്മാനമമരം ഘോര മന്ത്രിണമ്। വവന്ദേ ദേവദേവേശം വിശ്വേശം കൃഷ്ണപിങ്ഗലമ് ।। ൨൩.
അവൻ ആ മഹാത്മാവായ, അമരനും ഭയങ്കരനും ആയ മന്ത്രിയെ കണ്ടു. ദേവദേവേശനെയും വിശ്വേശനെയും കൃഷ്ണപിംഗളനെയും വന്ദിച്ചു.
പ്രാണായാമപരഃ ശ്രീമാന് ഹൃദി കൃത്വാ മഹേശ്വരമ്। മനസാ ധ്യാനസംയുക്തം പ്രപന്നസ്തു യതീശ്വരമ് । അഘോരേതി തതോ ബ്രഹ്മാ ബ്രഹ്മ ഏവാനുചിന്തയന് ।। ൨൩.
ശ്വാസനിയന്ത്രണത്തിൽ ലയിച്ച, മഹിമയുള്ളവൻ, മഹേശ്വരനെ ഹൃദയത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചു. മനസ്സിൽ ധ്യാനത്തോടെ യതീശ്വരനിൽ അഭയം തേടി, ബ്രഹ്മാവ് ബ്രഹ്മത്തെ മാത്രം ചിന്തിച്ച് 'അഘോര' എന്നു ഉച്ചരിച്ചു.
ഏവം വൈ ധ്യായതസ്തസ്യ ബ്രഹ്മണഃ പരമേഷ്ഠിനഃ। മുമോച ഭഗവാന് രുദ്രഃ അട്ടഹാസം മഹാസ്വനമ് ।। ൨൩.
ഇങ്ങനെ പരമേശ്വരനായ ബ്രഹ്മാവ് ധ്യാനിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ, ഭാഗവാൻ രുദ്രൻ ഒരു വലിയ ഉച്ചത്തിലുള്ള ചിരി പുറത്ത് വിട്ടു.
അഥാസ്യ പാര്ശ്വതഃ കൃഷ്ണാഃ കൃഷ്ണസ്രഗനുലേപനാഃ । ചത്വാരസ്തു മഹാത്മാനഃ സമ്ബഭൂവുഃ കുമാരകാഃ ।। ൨൩.
അപ്പോൾ അവന്റെ പക്കൽ കറുത്ത വർണ്ണവും കറുത്ത പുഷ്പമാലയും സുഗന്ധവും അണിഞ്ഞ നാലു മഹാത്മാക്കളായ ബാലന്മാർ ഉദിച്ചു.
കൃഷ്ണാഃ കൃഷ്ണാമ്ബരോഷ്ണീഷാഃ കൃഷ്ണാസ്യാഃ കൃഷ്ണവാസസഃ। തൈശ്ചാട്ടഹാസഃ സുമഹാന് ഹൂങ്കാരശ്ചൈവ പുഷ്കലഃ। നമസ്കാരശ്ച സുമഹാന് പുനഃ പുനരുദീരിതഃ ।। ൨൩.
അവരൊക്കെയും കറുത്തവരായിരുന്നു; കറുത്ത വസ്ത്രവും കറുത്ത തലയണയും ധരിച്ചവരും, മുഖവും വസ്ത്രവും എല്ലാം കറുത്തതായിരുന്നു. അവരുടെ ഇടയിൽ വലിയ ചിരിയും ഉച്ചത്തിൽ ഉരുണ്ടു വരുന്ന ശബ്ദവും ഉയർന്നു. വീണ്ടും വീണ്ടും ആഴത്തിലുള്ള നമസ്കാരങ്ങൾ അവിടെ മുഴങ്ങുകയായിരുന്നു.
തതോ വര്ഷസഹസ്രാന്തേ യോഗാത്തത് പാരമേശ്വരമ്। ഉപാസിത്വാ മഹാഭാഗാഃ ശിഷ്യേബ്യഃ പ്രദദുസ്തതഃ ।। ൨൩.
അതിനുശേഷം, ആയിരം വർഷങ്ങൾക്കു ശേഷം യോഗം വഴി ആ പരമേശ്വരനെ ആരാധിച്ച മഹാഭാഗ്യശാലികൾ, അതു തങ്ങളുടെ ശിഷ്യന്മാർക്ക് നൽകി.
യോഗേന യോഗസമ്പന്നാഃ പ്രവിശ്യ മനസാ ശിവമ്। അമലം നിര്ഗുണം സ്ഥാനം പ്രവിഷ്ടാ വിശ്വമീശ്വരമ് ।। ൨൩.
യോഗത്തിൽ പൂർണ്ണമായും പ്രാപ്തരായി, മനസ്സോടെ ശിവനിൽ ലയിച്ച്, അകമാലിന്യമില്ലാത്ത, ഗുണരഹിതമായ അവസ്ഥയിൽ, ലോകത്തിന്റെ ഈശ്വരനിൽ അവർ പ്രവേശിച്ചു.
ഏവമേതേന യോഗേന യേ ചാപ്യന്യേ ദ്വിജാതയഃ। സ്മരിഷ്യന്തി വിധാനജ്ഞാ ഗന്താരോ രുദ്രമവ്യയമ് ।। ൨൩.
ഇങ്ങനെ ഈ യോഗം വഴി, മറ്റു ദ്വിജാതികളും, ക്രമങ്ങൾ അറിയുന്നവരും, ഈ രീതിയിൽ ഓർത്താൽ, അവ്യയനായ രുദ്രനിലേക്കാണ് എത്തുന്നത്.
തതസ്തസ്മിന് ഗതേ കല്പേ കൃഷ്ണരുപേ ഭയാനകേ। അന്യഃ പ്രവര്ത്തിതഃ കല്പോ വിശ്വരുപസ്തു നാമതഃ ।। ൨൩.
അതിനുശേഷം ആ കല്പം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, ഭയങ്കരമായ കൃഷ്ണരൂപത്തിൽ, മറ്റൊരു കല്പം ആരംഭിച്ചു; അതു 'വിശ്വരൂപം' എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു.
വിനിവൃത്തേ തു സംഹാരേ പുനഃ സൃഷ്ടേ ചരാചരേ। ബ്രഹ്മണഃ പുത്രകാമസ്യ ധ്യായതഃ പരമേഷ്ഠിനഃ। പ്രാദുര്ഭൂതാ മഹാനാദാ വിശ്വരൂപാ സരസ്വതീ ।। ൨൩.
സംഹാരം അവസാനിച്ച്, ചലനമുള്ളതും ചലനമില്ലാത്തതുമായ സൃഷ്ടി വീണ്ടും ആരംഭിച്ചപ്പോൾ, പുത്രപ്രാപ്തിക്കായി പരമേശ്വരനായി ധ്യാനിച്ച ബ്രഹ്മാവിന്റെ മനസ്സിൽ നിന്ന്, വലിയ ശബ്ദത്തോടെ വിശ്വരൂപിണിയായ സരസ്വതി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
വിശ്വമാല്യാമ്ബരധരം വിശ്വയജ്ഞോപവീതിനമ്। വിശ്വോഷ്ണീഷം വിശ്വഗന്ധം വിശ്വസ്ഥാനം മഹാഭുജമ് ।। ൨൩.
സകലപൂവുകളും വസ്ത്രങ്ങളും ധരിച്ചവളും, എല്ലാ യജ്ഞങ്ങളുടെ യജ്ഞോപവീതം അണിഞ്ഞവളും, വിശ്വതലമുണ്ടായവളും, വിശ്വഗന്ധമുള്ളവളും, സർവ്വസ്ഥലമായവളും, ശക്തമായ ഭുജങ്ങൾ ഉള്ളവളുമാണ് അവൾ.
അഥ തം മനസാ ധ്യാത്വാ യുക്താത്മാ വൈ പിതാമഹഃ। വവന്ദേ ദേവമീശാനം സര്വേശം സര്വഗം പ്രഭുമ് ।। ൨൩.
അപ്പോൾ, മനസ്സിൽ അവനെ ധ്യാനിച്ച്, ആത്മാവിൽ ഏകാഗ്രതയോടെ പിതാമഹൻ, സർവ്വേശ്വരനെയും സർവ്വവ്യാപിയുമായ പ്രഭുവായ ദൈവത്തെ വണങ്ങി.
ഓമീശാനം നമസ്തേഽസ്തു മഹാദേവ നമോഽസ്തു തേ। ഏവം ധ്യാനഗതം തത്ര പ്രണമന്തം പിതാമഹമ്। ഉവാച ഭഗവാനീശഃ പ്രീതോഽഹം തേ കിമിച്ഛസി ।। ൨൩.
'ഓം, ഈശാനനേ, നമസ്കാരം. മഹാദേവാ, നിനക്കു നമസ്കാരം.' ഇങ്ങനെ ധ്യാനത്തിൽ ലീനനായി പിതാമഹൻ വണങ്ങുമ്പോൾ, ഭഗവാൻ ഈശ്വരൻ പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ സന്തുഷ്ടനാണ്. നീ എന്താണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത്?''
തതസ്തു പ്രണതോ ഭൂത്വാ വാഗ്ഭിഃ സ്തുത്വാ മഹേശ്വരമ്। ഉവാച ഭഗവാന് ബ്രഹ്മാ പ്രീതഃ പ്രീതേന ചേതസാ ।। ൨൩.
അതിനുശേഷം, വണങ്ങി, മഹേശ്വരനെ വാക്കുകൾ കൊണ്ട് സ്തുതിച്ച്, സന്തോഷപൂർവ്വം ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവു പറഞ്ഞു.
യദിദം വിശ്വരൂപന്തേ വിശ്വഗം വിശ്വമീശ്വരമ്। ഏതദ്വേദിതുമിച്ഛാമി കശ്ചായം പരമേശ്വരഃ ।। ൨൩.
'നിന്റെ ഈ വിശ്വരൂപം, സർവ്വവ്യാപിയായ വിശ്വനാഥൻ—ഇതെല്ലാം ഞാൻ അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഈ പരമേശ്വരൻ ആരാണ്?'
കൈഷാ ഭഗവതീ ദേവീ ചതുഷ്പാദാ ചതുര്മുഖീ। ചതുഃശ്രൃങ്ഗീ ചതുര്വക്രാ ചതുര്ദ്ദന്താ ചതുഃസ്തനീ ।। ൨൩.
'ഭഗവതിയായ ഈ ദേവി ആരാണ്? നാലു കാലുകളും നാലു മുഖങ്ങളും നാലു കൊമ്പുകളും നാലു വായുകളും നാലു ദന്തങ്ങളും നാലു മുലകളും ഉള്ളവളാണ് ഇവൾ.'
ചതുര്ഹസ്താ ചതുര്നേത്രാ വിശ്വരുപാ കഥം സ്മൃതാ। കിന്നാമധേയാ കോഽസ്യാത്മാ കിംവീര്യാ വാപി കര്മതഃ ।। ൨൩.
'നാലു കൈകളും നാലു കണ്ണുകളും ഉള്ള, വിശ്വരൂപം എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഇവളുടെ പേര് എന്താണ്? സ്വഭാവം എന്താണ്? ശക്തി എന്താണ്? പ്രവർത്തികൾ എന്തൊക്കെയാണ്?'
രഹസ്യം സര്വമന്ത്രാണാം പാവനം പുഷ്ഠിവര്ദ്ധനമ്। ശ്രൃണുഷ്വൈതത്പരം ഗുഹ്യമാദിസര്ഗേ യഥാ തഥമ് ।। ൨൩.
'സകല മന്ത്രങ്ങളുടെ രഹസ്യവും, ശുദ്ധിയും, പോഷണവും നൽകുന്നതും, സൃഷ്ടിയുടെ ആരംഭത്തിൽ എങ്ങനെയുണ്ടായിരുന്നുവോ അതുപോലെ ഈ പരമ ഗുഹ്യം നീ കേൾക്കുക.'
അയം യോ വര്ത്തതേ കല്പോ വിശ്വരൂപസ്ത്വസൌ സ്മൃതഃ। യസ്മിന് ഭവാദയോ ദേവാഃ ഷഡ്വിംശന്മനവഃ സ്മൃതാഃ ।। ൨൩.
'ഇപ്പോൾ നിലനിൽക്കുന്ന ഈ കല്പം വിശ്വരൂപം എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ഇതിൽ ഭവനും മറ്റു ദേവന്മാരും ഇരുപത്താറു മനുമാരും ഓർക്കപ്പെടുന്നു.'
ബ്രഹ്മസ്ഥാനമിദം ചാപി യദാ പ്രാപ്തം ത്വയാ വിഭോ। തദാപ്രഭൃതി കല്പശ്ച ത്രയസ്ത്രിംശത്തമോ ഹ്യയമ് ।। ൨൩.
'നീ പ്രാപിച്ച ഈ സ്ഥാനം ബ്രഹ്മസ്ഥാനം തന്നെയാണ്, മഹാനേ. അന്ന് മുതൽ ഈ കല്പം മുപ്പത്തിമൂന്നാമത്തേതാണ്.'