തതോ ധ്യാനഗതസ്തത്ര ബ്രഹ്മ മാഹേശ്വരീം പരാമ്। അപശ്യദ് ഗാം വിരുപാം ച മഹേശ്വരമുഖച്യുതാമ് ।। ൨൩.
അതിനുശേഷം, ധ്യാനത്തില് ലയിച്ചിരിക്കുമ്പോള്, ബ്രഹ്മാവ് അവിടെ മഹത്തായ ദേവിയെ, അതായത് മഹേശ്വരന്റെ വായില് നിന്നു പുറത്ത് വന്ന, വ്യത്യസ്തരൂപമുള്ള പശുവിനെ കണ്ടു.
ചതുഷ്പദാം ചതുര്വക്ത്രാം ചതുര്ഹസ്താം ചതുഃസ്തനീമ്। ചതുര്ന്നേത്രാം ചതുഃശ്രൃങ്ഗീം ചതുര്ദ്ദംഷ്ട്രാം ചതുര്മുഖീമ്। ദ്വാത്രിംശല്ലോകസംയുക്താമീശ്വരീം സര്വതോമുഖീമ് ।। ൨൩.
അവള്ക്ക് നാല് കാലുകളും നാല് മുഖങ്ങളും നാല് കൈകളും നാല് മുലകളും നാല് കണ്ണുകളും നാല് കൊമ്പുകളും നാല് പല്ലുകളും നാല് വായുകളും ഉണ്ടായിരുന്നു. മുപ്പത്തിരണ്ട് ലോകങ്ങളുമായി ബന്ധമുള്ളവളും എല്ലാദിശയിലുമുള്ള മുഖങ്ങളുള്ള ഈശ്വരിയുമായിരുന്നു.
സ താം ദൃഷ്ട്വാ മഹാതേജാഃ മഹാദേവീം മഹേശ്വരീമ്। പുനരാഹ മഹാദേവഃ സര്വദേവനമസ്കൃതഃ ।। ൨൩.
ആ മഹാതേജസ്സുള്ള മഹാദേവിയെ കണ്ട മഹാദേവന്, എല്ലാ ദേവതകളും വണങ്ങുന്നവന്, വീണ്ടും സംസാരിച്ചു.
മതിഃ സ്മൃതിര്ബുദ്ധിരിതി ഗായമാനഃ പുനഃ പുനഃ। ഏഹ്യേഹീതി മഹാദേവീ സോത്തിഷ്ഠത് പ്രാഞ്ജലിര്ഭൃശമ് ।। ൨൩.
'മതി, സ്മൃതി, ബുദ്ധി' എന്നിങ്ങനെ വീണ്ടും വീണ്ടും ഉച്ചരിച്ച്, മഹാദേവി, മഹാദേവന് വിളിച്ചപ്പോള് 'വാ, വാ' എന്നു പറഞ്ഞ്, കയ്യുകള് കൂടിച്ചേര്ത്തു ഭക്തിയോടെ എഴുന്നേറ്റു.
വിശ്വമാവൃത്യ യോഗേന ജഗത്സര്വം വശീകുരു। അഥ വാ മഹാദേവേന രുദ്രാണീ ത്വം ഭവിഷ്യസി। ബ്രാഹ്മണാനാം ഹിതാര്ഥായ പരമാര്ഥം ഭവിഷ്യസി ।। ൨൩.
നിന്റെ യോഗശക്തിയാല് വിശ്വം മുഴുവന് ആവൃതമാക്കി, ലോകങ്ങളെ എല്ലാം നിന്റെ നിയന്ത്രണത്തില് കൊണ്ടുവരിക. അല്ലെങ്കില് മഹാദേവന്റെ ഇച്ഛയാല് നീ രുദ്രാണിയായും ബ്രാഹ്മണരുടെ ക്ഷേമത്തിനായി പരമാര്ത്ഥമായും മാറും.
അഥൈനാം പുത്രകാമസ്യ ധ്യായതഃ പരമേഷ്ഠിനഃ। പ്രദദൌ ദേവദേവേശശ്ചതുഷ്പാദാം മഹേശ്വരീമ്। തതസ്താം ധ്യാനയോഗേന വിദിത്വാ പരമേശ്വരീമ് ।। ൨൩.
അതിനുശേഷം, പുത്രാഗ്രഹം കൊണ്ടു ധ്യാനിച്ചിരുന്ന പരമേശ്വരന് മഹാദേവന് നാലു കാലുള്ള മഹേശ്വരിയെ നല്കി. പിന്നീട്, ധ്യാനയോഗത്തിലൂടെ ആ പരമേശ്വരിയെ അറിഞ്ഞു.
ബ്രഹ്മാ ലോകനമസ്കാര്യഃ പ്രപദ്യ താം മഹേശ്വരീമ്। ഗായത്രീന്തു തതോ രൌദ്രീം ധ്യാത്വാ ബ്രഹ്മാ സുയന്ത്രിതഃ ।। ൨൩.
ലോകങ്ങൾക്കൊക്കെയും ആദരിക്കപ്പെടുന്ന ബ്രഹ്മാവ് ആ മഹാദേവിയെ സമീപിച്ചു. ആദ്യം ഗായത്രിയെ, പിന്നെ ഭയങ്കരമായ രൂപത്തെയും ധ്യാനിച്ച്, ബ്രഹ്മാവ് വലിയ നിരന്തരതയോടെ തുടരുകയായിരുന്നു.
ഇത്യേതാം വൈദികീം വിദ്യാം രൌദ്രീം ഗായത്രീമര്പിതാമ്। ജപിത്വാ തു മഹാദേവീം രുദ്രലോകനമസ്കൃതാമ്। പ്രപന്നസ്തു മഹാദേവം ധ്യാനയുക്തേന ചേതസാ ।। ൨൩.
ഇങ്ങനെ രൗദ്രനായി അർപ്പിച്ച ഗായത്രി എന്ന ഈ വേദജ്ഞാനം ജപിച്ച്, ബ്രഹ്മാവ് മഹാദേവിയെ, രുദ്രലോകത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്ന ദേവിയെ ആരാധിച്ചു. പിന്നെ, മനസ്സിൽ ധ്യാനത്തിൽ ലയിച്ച്, മഹാദേവനിൽ അഭയം തേടി.
തതസ്തസ്യ മഹാദേവോ ദിവ്യം യോഗം പുനഃ സ്മൃതഃ। ഐശ്വര്യം ജ്ഞാനസമ്പത്തിം വൈരാഗ്യം ച ദദൌ പുനഃ ।। ൨൩.
അതിനുശേഷം മഹാദേവൻ അവനു ദിവ്യമായ യോഗം വീണ്ടും ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. ഐശ്വര്യവും ജ്ഞാനസമ്പത്തും വൈരാഗ്യവും വീണ്ടും സമ്മാനിച്ചു.
അഥാട്ടഹാസം മുമുചേ ഭീഷണം ദീപ്തമീശ്വരഃ। തതോഽസ്യ സര്വതോ ദീപ്താഃ പ്രാദുര്ഭൂതാഃ കുമാരകാഃ ।। ൨൩.
അപ്പോൾ ഈശ്വരൻ ഭയങ്കരവും ജ്വലിക്കുന്നതുമായ ഒരു വലിയ ചിരി പുറത്ത് വിട്ടു. അതിൽനിന്ന് അവന്റെ ചുറ്റും പ്രകാശമുള്ള ബാലന്മാർ ഉദിച്ചുവന്നു.
പീതമാല്യാമ്ബരധരാഃ പീതഗന്ധവിലേപനാഃ । പീതോഷ്ണീഷശിരസ്കാശ്ച പീതാസ്യാഃ പീതമൂര്ദ്ധജാഃ ।। ൨൩.
അവർ മഞ്ഞ നിറത്തിലുള്ള പുഷ്പമാലകളും വസ്ത്രങ്ങളും ധരിച്ചു, മഞ്ഞ സുഗന്ധം പുരട്ടിയവരും, മഞ്ഞ തലയണികളും, മഞ്ഞ വായും മഞ്ഞ മുടിയും ഉള്ളവരുമായിരുന്നു.
തതോ വര്ഷസഹസ്രാന്തേ ഉഷിത്വാ വിമലൌജസഃ। യോഗാത്മാനസ്തതഃ സ്നാതാ ബ്രാഹ്മണാനാം ഹിതൈഷിണഃ ।। ൨൩.
ശുദ്ധമായ തേജസ്സോടെ ആയിരം വർഷങ്ങൾ അവിടെ കഴിഞ്ഞു, ആ യോഗാത്മാക്കൾ കുളിച്ച് ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് ഉപകാരികൾ ആയി.
ധര്മയോഗബലോപേതാ ഋഷീണാം ദീര്ഘസത്രിണാമ്। ഉപദിശ്യ തു തേ യോഗം പ്രവിഷ്ടാ രുദ്രമീശ്വരമ് ।। ൨൩.
ധർമ്മവും യോഗബലവും ഉള്ള അവർ ദീർഘയാഗം ചെയ്യുന്ന ഋഷിമാർക്ക് യോഗം ഉപദേശിച്ചു. പിന്നെ അവർ രുദ്രനിൽ ലയിച്ചു.
ഏവമേതേന വിധിനാ പ്രപന്നാ യേ മഹേശ്വരമ്। അന്യേഽപി നിയതാത്മാനോ ധ്യാനയുക്താ ജിതോന്ദ്രിയാഃ ।। ൨൩.
ഇങ്ങനെ ഈ വിധത്തിൽ മഹേശ്വരനിൽ അഭയം തേടുന്നവർ, മറ്റു നിയന്ത്രിതചിത്തരും ധ്യാനത്തിൽ ലയിച്ചും ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ജയിച്ചവരും,
തേ സര്വേ പാപമുത്സൃജ്യ വിരജാ ബ്രഹ്മവര്ച്ചസഃ। പ്രവിശന്തി മഹാദേവം രുദ്രന്തേ ത്വപുനര്ഭവാഃ ।। ൨൩.
അവർ എല്ലാവരും പാപം വിട്ട്, ശുദ്ധരായി ബ്രഹ്മതേജസ്സോടെ പ്രകാശിച്ച്, മഹാദേവനിൽ, രുദ്രനിൽ ലയിച്ച്, വീണ്ടും ജനനം നേടുന്നില്ല.
തതസ്തസ്മിന് ഗതേ കല്പേ പീതവര്ണേ സ്വയമ്ഭുവഃ। പുനരന്യഃ പ്രവൃത്തസ്തു സിതകല്പോ ഹി നാമതഃ ।। ൨൩.
അപ്പോൾ ആ പീതവർണ്ണമായ സ്വയംഭുവൻ കാലഘട്ടം അവസാനിച്ചപ്പോൾ, മറ്റൊരു കാലഘട്ടം തുടങ്ങി, അതിനെ വെള്ളയുഗം എന്നു വിളിച്ചു.
ഏകാര്ണവേ തദാവൃത്തേ ദിവ്യേ വര്ഷസഹസ്രകേ । സ്രഷ്ടുകാമഃ പ്രജാ ബ്രഹ്മാ ചിന്തയാമാസ ദുഃഖിതഃ ।। ൨൩.
ആ ദിവ്യമായ ആയിരം വർഷങ്ങൾക്കു ശേഷം, ലോകം മുഴുവൻ ഒരൊറ്റ സമുദ്രം മൂടിയപ്പോൾ, ബ്രഹ്മാവ് സൃഷ്ടിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ദുഃഖത്തോടെ ആലോചിച്ചു.
തസ്യ ചിന്തയമാനസ്യ പുത്രകാമസ്യ വൈ പ്രഭോഃ । കൃഷ്ണഃ സമഭവദ്വര്ണോ ധ്യായതഃ പരമേഷ്ഠിനഃ ।। ൨൩.
ആ പ്രഭു പുത്രാഗ്രഹത്തോടെ ആലോചിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ, പരമേശ്വരൻ ധ്യാനിച്ചപ്പോൾ അവന്റെ വർണ്ണം കറുപ്പായി മാറി.
അഥാപശ്യന്മഹാതേജാഃ പ്രാദുര്ഭൂതം കുമാരകമ്। കൃഷ്ണവര്ണം മഹാവീര്യം ദീപ്യമാനം സ്വതേജസാ ।। ൨൩.
അപ്പോൾ അത്യന്തം തേജസ്സുള്ളവൻ, കറുത്ത വർണ്ണവും വലിയ ശക്തിയും ഉള്ള, സ്വന്തം പ്രകാശത്തിൽ ദീപ്തിയുള്ള ഒരു ബാലനെ കണ്ടു.
കൃഷ്ണാമ്ബരവരോഷ്ണീഷം കൃഷ്ണയജ്ഞോപവീതിനമ്। കൃഷ്ണേന മൌലിനാ യുക്തം കൃഷ്ണസ്രഗനുലേപനമ് ।। ൨൩.
അവൻ കറുത്ത വസ്ത്രവും കറുത്ത തലയണിയും ധരിച്ചു, കറുത്ത യജ്ഞോപവീതവും, കറുത്ത മുടിയും, കറുത്ത പുഷ്പമാലകളും സുഗന്ധവും അണിഞ്ഞവനായിരുന്നു.
സ തം ദൃഷ്ട്വാ മഹാത്മാനമമരം ഘോര മന്ത്രിണമ്। വവന്ദേ ദേവദേവേശം വിശ്വേശം കൃഷ്ണപിങ്ഗലമ് ।। ൨൩.
അവൻ ആ മഹാത്മാവായ, അമരനും ഭയങ്കരനും ആയ മന്ത്രിയെ കണ്ടു. ദേവദേവേശനെയും വിശ്വേശനെയും കൃഷ്ണപിംഗളനെയും വന്ദിച്ചു.
പ്രാണായാമപരഃ ശ്രീമാന് ഹൃദി കൃത്വാ മഹേശ്വരമ്। മനസാ ധ്യാനസംയുക്തം പ്രപന്നസ്തു യതീശ്വരമ് । അഘോരേതി തതോ ബ്രഹ്മാ ബ്രഹ്മ ഏവാനുചിന്തയന് ।। ൨൩.
ശ്വാസനിയന്ത്രണത്തിൽ ലയിച്ച, മഹിമയുള്ളവൻ, മഹേശ്വരനെ ഹൃദയത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചു. മനസ്സിൽ ധ്യാനത്തോടെ യതീശ്വരനിൽ അഭയം തേടി, ബ്രഹ്മാവ് ബ്രഹ്മത്തെ മാത്രം ചിന്തിച്ച് 'അഘോര' എന്നു ഉച്ചരിച്ചു.
ഏവം വൈ ധ്യായതസ്തസ്യ ബ്രഹ്മണഃ പരമേഷ്ഠിനഃ। മുമോച ഭഗവാന് രുദ്രഃ അട്ടഹാസം മഹാസ്വനമ് ।। ൨൩.
ഇങ്ങനെ പരമേശ്വരനായ ബ്രഹ്മാവ് ധ്യാനിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ, ഭാഗവാൻ രുദ്രൻ ഒരു വലിയ ഉച്ചത്തിലുള്ള ചിരി പുറത്ത് വിട്ടു.
അഥാസ്യ പാര്ശ്വതഃ കൃഷ്ണാഃ കൃഷ്ണസ്രഗനുലേപനാഃ । ചത്വാരസ്തു മഹാത്മാനഃ സമ്ബഭൂവുഃ കുമാരകാഃ ।। ൨൩.
അപ്പോൾ അവന്റെ പക്കൽ കറുത്ത വർണ്ണവും കറുത്ത പുഷ്പമാലയും സുഗന്ധവും അണിഞ്ഞ നാലു മഹാത്മാക്കളായ ബാലന്മാർ ഉദിച്ചു.
കൃഷ്ണാഃ കൃഷ്ണാമ്ബരോഷ്ണീഷാഃ കൃഷ്ണാസ്യാഃ കൃഷ്ണവാസസഃ। തൈശ്ചാട്ടഹാസഃ സുമഹാന് ഹൂങ്കാരശ്ചൈവ പുഷ്കലഃ। നമസ്കാരശ്ച സുമഹാന് പുനഃ പുനരുദീരിതഃ ।। ൨൩.
അവരൊക്കെയും കറുത്തവരായിരുന്നു; കറുത്ത വസ്ത്രവും കറുത്ത തലയണയും ധരിച്ചവരും, മുഖവും വസ്ത്രവും എല്ലാം കറുത്തതായിരുന്നു. അവരുടെ ഇടയിൽ വലിയ ചിരിയും ഉച്ചത്തിൽ ഉരുണ്ടു വരുന്ന ശബ്ദവും ഉയർന്നു. വീണ്ടും വീണ്ടും ആഴത്തിലുള്ള നമസ്കാരങ്ങൾ അവിടെ മുഴങ്ങുകയായിരുന്നു.
തതോ വര്ഷസഹസ്രാന്തേ യോഗാത്തത് പാരമേശ്വരമ്। ഉപാസിത്വാ മഹാഭാഗാഃ ശിഷ്യേബ്യഃ പ്രദദുസ്തതഃ ।। ൨൩.
അതിനുശേഷം, ആയിരം വർഷങ്ങൾക്കു ശേഷം യോഗം വഴി ആ പരമേശ്വരനെ ആരാധിച്ച മഹാഭാഗ്യശാലികൾ, അതു തങ്ങളുടെ ശിഷ്യന്മാർക്ക് നൽകി.
യോഗേന യോഗസമ്പന്നാഃ പ്രവിശ്യ മനസാ ശിവമ്। അമലം നിര്ഗുണം സ്ഥാനം പ്രവിഷ്ടാ വിശ്വമീശ്വരമ് ।। ൨൩.
യോഗത്തിൽ പൂർണ്ണമായും പ്രാപ്തരായി, മനസ്സോടെ ശിവനിൽ ലയിച്ച്, അകമാലിന്യമില്ലാത്ത, ഗുണരഹിതമായ അവസ്ഥയിൽ, ലോകത്തിന്റെ ഈശ്വരനിൽ അവർ പ്രവേശിച്ചു.
ഏവമേതേന യോഗേന യേ ചാപ്യന്യേ ദ്വിജാതയഃ। സ്മരിഷ്യന്തി വിധാനജ്ഞാ ഗന്താരോ രുദ്രമവ്യയമ് ।। ൨൩.
ഇങ്ങനെ ഈ യോഗം വഴി, മറ്റു ദ്വിജാതികളും, ക്രമങ്ങൾ അറിയുന്നവരും, ഈ രീതിയിൽ ഓർത്താൽ, അവ്യയനായ രുദ്രനിലേക്കാണ് എത്തുന്നത്.
തതസ്തസ്മിന് ഗതേ കല്പേ കൃഷ്ണരുപേ ഭയാനകേ। അന്യഃ പ്രവര്ത്തിതഃ കല്പോ വിശ്വരുപസ്തു നാമതഃ ।। ൨൩.
അതിനുശേഷം ആ കല്പം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, ഭയങ്കരമായ കൃഷ്ണരൂപത്തിൽ, മറ്റൊരു കല്പം ആരംഭിച്ചു; അതു 'വിശ്വരൂപം' എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു.
വിനിവൃത്തേ തു സംഹാരേ പുനഃ സൃഷ്ടേ ചരാചരേ। ബ്രഹ്മണഃ പുത്രകാമസ്യ ധ്യായതഃ പരമേഷ്ഠിനഃ। പ്രാദുര്ഭൂതാ മഹാനാദാ വിശ്വരൂപാ സരസ്വതീ ।। ൨൩.
സംഹാരം അവസാനിച്ച്, ചലനമുള്ളതും ചലനമില്ലാത്തതുമായ സൃഷ്ടി വീണ്ടും ആരംഭിച്ചപ്പോൾ, പുത്രപ്രാപ്തിക്കായി പരമേശ്വരനായി ധ്യാനിച്ച ബ്രഹ്മാവിന്റെ മനസ്സിൽ നിന്ന്, വലിയ ശബ്ദത്തോടെ വിശ്വരൂപിണിയായ സരസ്വതി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.