യസ്യ സ്വേദസമുദ്ഭൂതാഃ ശ്വേതസര്ഷപസന്നിഭാഃ। സ്വേദാ ഭവന്തി ഹ്യസകൃത്തസ്യ മൃത്യുരുപശ്ഥിതഃ ।। ൧൯.
ആളുടെ ചോർച്ച ചതഞ്ഞു വീണ്ടും വീണ്ടും വെള്ളപ്പൊടിപോലും വെളുത്ത കടുകുപോലുമാണെങ്കിൽ, മരണം അടുത്തിരിക്കുന്നു.
ഉഷ്ഠ്രാ വാ രാസഭാ വാപി യുക്താഃ സ്വ്പരേ രഥേഽശുഭാഃ। യസ്യ സോപി ന ജീവേത ദക്ഷിണാഭിമുഖോ ഗതഃ ।। ൧൯.
ഒട്ടകങ്ങളോ കഴുതകളോ രഥത്തിൽ ചേർത്തു ദക്ഷിണ ദിശയിലേക്കു പോകുന്നത് കാണുന്നവനും ജീവിച്ചിരിക്കില്ല.
ദ്വേ ചാത്ര പരമേഽരിഷ്ടേ ഏതദ്രൂപം പരം ഭവേത്। ഘോഷം ന ശ്രൃണുയാത് കര്ണേ ജ്യോതിര്ന്നേത്രേ ന പശ്യതി ।। ൧൯.
ഇവിടെ രണ്ട് പ്രധാന മരണലക്ഷണങ്ങൾ ഉണ്ട്: ചെവിയിൽ ശബ്ദം കേൾക്കാനാവാതിരിക്കുക, കണ്ണിൽ വെളിച്ചം കാണാനാവാതിരിക്കുക.
ശ്വഭ്രേയോ നിപതേത് സ്വപ്നേ ദ്വാരഞ്ചാസ്യ ന വിദ്യതേ। ന ചോതിഷ്ഠതി യഃ ശ്വബ്രാത്തദന്തം തസ്യ ജീവിതമ് ।। ൧൯.
സ്വപ്നത്തിൽ ആൾ കുഴിയിൽ വീണു പുറത്ത് പോകാൻ വഴി കാണാതെ, അതിൽ നിന്ന് എഴുന്നേൽക്കാതിരുന്നാൽ, അവന്റെ ജീവൻ അവസാനിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഊര്ദ്ധ്വാ ച ദൃഷ്ടിര്ന ച സമ്പ്രതിഷ്ഠാ രക്താ പുനഃ സമ്പരിവര്ത്തമാനാ। മുഖസ്യ ചോഷ്മാ മുഷിരാ ച നാഭിരത്യുഷ്ണമൂത്രോ വിഷമസ്ഥ ഏവ ।। ൧൯.
കണ്ണുകൾ മേലോട്ടാണ് നോക്കുന്നത്, അവ സ്ഥിരമായി നിൽക്കുന്നില്ല; കണ്ണുകൾ ചുവപ്പാണ്, ഇടവേളയില്ലാതെ ചലിക്കുന്നു. വായിലും നാഭിയിലും അതിയായ ചൂട് അനുഭവപ്പെടുന്നു, മൂത്രം വളരെ ചൂടാണ്, ശരീരഭാവം അസമമാണ്.
ദിവാ വാ യതി വാ രാത്രൌ പ്രത്യക്ഷം യോഽഭിഹന്യതേ। തം പശ്യേദഥ ഹന്താരം സ ഹതസ്തു ന ജീവതി ।। ൧൯.
പകൽക്കാലമായാലും രാത്രിയായാലും, ആരെങ്കിലും വ്യക്തമായി അടിയേറ്റാൽ, അവനെ അടിച്ചവനെ കാണണം; അടിയേറ്റവൻ ജീവിച്ചിരിപ്പില്ല.
അഗ്നിപ്രവേശം കുരുതേ സ്വപ്നാന്തേ യസ്തു മാനവഃ। സ്മൃതിം നോപലഭേച്ചാപി തദന്തം തസ്യ ജീവിതമ് ।। ൧൯.
ഒരു മനുഷ്യൻ സ്വപ്നം അവസാനിക്കുമ്പോൾ അഗ്നിയിലേക്ക് കടന്നാൽ, പിന്നെ ഓർമ്മ തിരിച്ചുവരാതെ പോയാൽ, അതാണ് അവന്റെ ജീവന്റെ അവസാനം.
യസ്തു പ്രാവരണം ശുക്ലം സ്വകം പശ്യതി മാനവഃ। രക്തം കൃഷ്ണമപി സ്വപ്നേ തസ്യ മൃത്യുരുപസ്ഥിതഃ ।। ൧൯.
ഒരു മനുഷ്യൻ തന്റെ വെള്ള വസ്ത്രം സ്വപ്നത്തിൽ ചുവപ്പോ കറുപ്പോ ആയി കാണുകയാണെങ്കിൽ, മരണമാണ് അവനടുത്ത് എത്തുന്നത്.
അരിഷ്ടസൂചിതേ ദേഹേ തസ്മിന് കാല ഉപാഗതേ। ത്യക്ത്വാ ഭയവിഷാദഞ്ച ഉദ്ഗച്ഛേദൂഭുദ്ധിമാന്നരഃ ।। ൧൯.
മരണചിഹ്നങ്ങൾ ശരീരത്തിൽ പ്രത്യക്ഷമായപ്പോൾ, സമയവും എത്തിയപ്പോൾ, ഭയവും നിരാശയും ഉപേക്ഷിച്ച് ബുദ്ധിമാൻ ധൈര്യത്തോടെ നിലകൊള്ളണം.
പ്രാചീം വാ യദി വോദീചീം ദിശം നിഷ്ക്രമ്യ വൈ ശുചിഃ। സമേഽതിസ്ഥാവരേ ദേശേ വിവിക്തേ ജനവര്ജ്ജിതേ ।। ൧൯.
കിഴക്കോ വടക്കോ നോക്കി, വൃത്തിയുള്ളതും സമതലവുമായ, ഉറപ്പുള്ളതും ആളുകളില്ലാത്തതുമായ ഒരു സ്ഥലത്ത് പോകണം.
ഉദങ്മുഖഃ പ്രാങ്മുഖോ വാ സ്വസ്ഥഃ സ്വാചാന്ത ഏവ ച। സ്വസ്തികോപനിവിഷ്ടശ്ച നമസ്കൃത്യ മഹേശ്വരമ്। സമകായശിരോഗ്രീവം ധാര്യേന്നാവലോകയേത് ।। ൧൯.
വടക്കോ കിഴക്കോ മുഖം തിരിച്ച്, മനസ്സ് ശാന്തവും നിയന്ത്രിതവുമാക്കി, സ്വസ്തികാസനത്തിൽ ഇരുന്നു, മഹേശ്വരനെ വന്ദിച്ച്, ശരീരം, തല, കഴുത്ത് നേരായി നിലനിർത്തി, ചുറ്റും നോക്കാതിരിക്കുക.
യഥാ ദീപോ നിവാതസ്യോ നേങ്ഗതേ സോപമാ സ്മൃതാ। പ്രാഗുദക്പ്രവണേ ദേശേ തസ്മാദ്യുഞ്ജീത യോഗവിത് ।। ൧൯.
കാറ്റില്ലാത്ത സ്ഥലത്തുള്ള വിളക്ക് ഇളകാത്തതുപോലെ, അങ്ങനെ തന്നെയാണ് ഈ ഉപമ. അതുകൊണ്ട് കിഴക്കോ വടക്കോ ചായമുള്ള സ്ഥലത്ത് യോഗം അഭ്യസിക്കണം.
പ്രാണേ ച രമതേ നിത്യം ചക്ഷുഷോഃ സ്പര്ശനേ തഥാ। ശ്രോത്രേ മനസി ബുദ്ധൌ ച തഥാ വക്ഷസി ധാരയേത്। ന തസ്യ ധാരണായോഗാദ്വായുഃ സര്വം പ്രവര്ത്തതേ ।। ൧൯.
ശ്വാസത്തിൽ, കണ്ണുകളുടെ സ്പർശത്തിൽ, ചെവികളിൽ, മനസ്സിൽ, ബുദ്ധിയിൽ, നെഞ്ചിൽ എല്ലാം എപ്പോഴും നിലകൊള്ളണം; ധാരണയിലൂടെ, വായു എല്ലായിടത്തും ചലിക്കില്ല.
കാലഘര്മഝ്ച വിജ്ഞായ സമൂഹ़ഞ്ചൈവ സര്വശഃ। ദ്വാദശാധ്യാത്മമിത്യേവം യോഗധാരണമുച്യതേ ।। ൧൯.
സമയം, ചൂട്, എല്ലാ കൂട്ടങ്ങളും മനസ്സിലാക്കി, പന്ത്രണ്ടുവിധത്തിലുള്ള അന്തരാത്മാവിനെ അറിയുക—ഇതാണ് യോഗധാരണ എന്ന് പറയുന്നത്.
ശതമഷ്ട ശതം വാപി ധാരണാം മൂര്ധ്നി ധാരയേത്। ന തസ്യ ധാരണായോഗാദ്വായുഃ സര്വം പ്രവര്തതേ ।। ൧൯.
നൂറോ നൂറിനെട്ടോ തവണ മസ്തകത്തിൽ ധാരണ നിലനിർത്തണം; ധാരണയുടെ അഭ്യാസം കൊണ്ടു വായു എല്ലായിടത്തും ചലിക്കില്ല.
തതസ്ത്വാപൂരയേദ്ദേഹമോങ്കാരേണ സമാഹിതഃ। അഥോങ്കാരമയോ യോഗീ ന ക്ഷരേത്ത്വക്ഷരീ ഭവേത് । ൧൯.
ശാന്തമായ മനസ്സോടെ, ശരീരം ഓം ധ്വനിയിൽ നിറയ്ക്കണം; അങ്ങനെ ഓം രൂപനായ യോഗി നശിക്കാതെ, ശാശ്വതനാകും.
അത ഊര്ദ്ധ്വം പ്രവക്ഷ്യാമി ഓങ്കാരപ്രാപ്തിലക്ഷണമ്। ഏഷ ത്രിമാത്രോ വിജ്ഞേയോ വ്യഞ്ജനഞ്ചാത്ര സസ്വരമ് ।। ൨൦.
ഇനി ഞാൻ ഓം പ്രാപ്തിയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ വിശദീകരിക്കാം. ഇത് മൂന്നു അളവുകൾ ഉള്ളതാണെന്ന് അറിയണം; ഈ അക്ഷരം സ്വരത്തോടൊപ്പം ഉച്ചരിക്കപ്പെടണം.
പ്രഥമാ വൈദ്യുതീ മാത്രാ ദ്വിതീയാ താമസീ സ്മൃതാ। തൃതീയാ നിര്ഗുണീ വിദ്യാന്മാത്രാമക്ഷരഗാമിനീമ് ।। ൨൦.
ആദ്യത്തെ അളവ് മിന്നലുപോലെയാണ്, രണ്ടാംത് ഇരുണ്ടതാണെന്ന് പറയുന്നു, മൂന്നാമത്തേത് ഗുണരഹിതമായതും, അക്ഷരത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നതുമാണ്.
ഗന്ധര്വീതി ച വിജ്ഞേയോ ഗാന്ധാരസ്വരസമ്ഭവാ। പിപീലികാസമസ്പര്ശാ പ്രയുക്താ മൂര്ദ്നി ലക്ഷ്യതേ ।। ൨൦.
ഇത് ഗന്ധർവി എന്നറിയപ്പെടുന്നു, ഗന്ധാരസ്വരത്തിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവം; പുഴുവിന്റെ സ്പർശംപോലെ സൂക്ഷ്മം, മസ്തകത്തിൽ അനുഭവപ്പെടുന്നു.
തഥാ പ്രയുക്തമോങ്കാരം പ്രതിനിര്വാതി മൂര്ദ്ധനി । തഥോങ്കാരമയോ യോഗീ ഹ്യക്ഷരേ ത്വക്ഷരീ ഭവേത് ।। ൨൦.
അങ്ങനെ ഓം ഉച്ചരിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ശബ്ദം മസ്തകത്തിൽ മുഴങ്ങുന്നു; അപ്പോൾ ഓം രൂപനായ യോഗി അക്ഷരത്തിൽ ശാശ്വതനാകും.
പ്രണവോ ധനുഃ ശരോ ഹ്യാത്മാ ബ്രഹ്മ തല്ലക്ഷ്യമുച്യതേ। അപ്രമത്തേന ചേദ്വധ്യം ശരവത്തന്മയോ ഭവേത് ।। ൨൦.
ഓം ആണ് വില്ല്, ആത്മാവാണ് അമ്പ്, ബ്രഹ്മം ലക്ഷ്യമാകുന്നു; ശ്രദ്ധയോടെ അമ്പ് ലക്ഷ്യംവിടുന്നത് പോലെ, ഒരുവൻ അതിൽ ലയിക്കുന്നു.
ഓമിത്യേകാക്ഷരം ബ്രഹ്മ ഗുഹായാം നിഹിതം പദമ്। ഓമിത്യേതത്രയോ വേദാസ്ത്രയോ ലോകാസ്ത്രയോഽഗ്നയഃ। വിഷ്ണുക്രമാസ്ത്രയസ്ത്വേതേ ഋക്സാമാനി യജൂംഷി ച ।। ൨൦.
ഓം എന്ന ഏകാക്ഷര ബ്രഹ്മം ഗുഹയിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന പരമാവസ്ഥയാണ്; ഓം—ഇവയാണ് മൂന്നു വേദങ്ങൾ, മൂന്നു ലോകങ്ങൾ, മൂന്നു അഗ്നികൾ, വിഷ്ണുവിന്റെ മൂന്നു പടികൾ, ഋക്, സാമ, യജുര് മന്ത്രങ്ങൾ.
മാത്രാശ്ചാത്ര ചതസ്രസ്തു വിജ്ഞേയാഃ പരമാര്ഥതഃ। തത്ര യുക്തശ്ച യോ യോഗീ തസ്യ സാലോക്യതാം വ്രജേത് ।। ൨൦.
ഇവിടെ നാലു അളവുകൾ ഉന്നതമായ അർത്ഥത്തിൽ മനസ്സിലാക്കണം. അവയിൽ സ്ഥിരമായി നിലനിൽക്കുന്ന യോഗിക്ക് അതേ ലോകം ലഭിക്കും.
അകാരസ്ത്വക്ഷരോ ജ്ഞേയ ഉകാരഃ സ്വരിതഃ സ്മൃതഃ। മകാരസ്തു പ്ലുതോ ജ്ഞേയസ്ത്രിമാത്ര ഇതി സംജ്ഞിതഃ ।। ൨൦.
'അ' എന്നത് ചെറുതാണ്, 'ഉ' എന്നത് മധ്യമായതാണ്, 'മ' എന്നത് നീണ്ടതാണെന്ന് അറിയണം. അതിനാൽ ഇതിന് മൂന്നു അളവുകൾ ഉണ്ടെന്ന് പറയുന്നു.
അകാരസ്ത്വഥ ഭൂര്ലോക ഉകാരോ ഭുവരുച്യതേ। സവ്യഞ്ജനോ മകാരശ്ച സ്വര്ല്ലോകശ്ച വിധീയതേ ।। ൨൦.
'അ' ഭൂലോകം എന്നാണ് പറയുന്നത്, 'ഉ' ഭുവർലോകം എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്, 'മ' എന്ന വ്യഞ്ജനം സ്വർഗ്ഗലോകം ആയി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു.
ഓങ്കാരസ്തു ത്രയോ ലോകാഃ ശിരസ്തസ്യ ത്രിവിഷ്ടപമ്। ഭുവനാന്തഞ്ച തത്സര്വം ബ്രാഹ്മം തത്പദമുച്യതേ ।। ൨൦.
ഓം എന്ന അക്ഷരം മൂന്നു ലോകങ്ങളാണ്; അതിന്റെ മുകളിൽ സ്വർഗ്ഗലോകം, എല്ലാ ലോകങ്ങളുടെയും അന്ത്യഭാഗം ബ്രഹ്മപദം എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്.
മാത്രാപദം രുദ്രലോകോ ഹ്യമാത്രസ്തു ശിവം പദമ്। ഏവന്ധ്യാനവിശേഷേണ തത്പദം സമുപാസതേ ।। ൨൦.
അളവുള്ള അവസ്ഥ രുദ്രന്റെ ലോകമാണ്; അളവില്ലാത്തത് ശിവപദമാണ്. ഇങ്ങനെ പ്രത്യേകമായ ധ്യാനത്തിലൂടെ ആ പദം ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു.
തസ്മാദ്ധയാനരതിര്നിത്യമമാത്രം ഹി തദക്ഷരമ്। ഉപാസ്യം ഹി പ്രയത്നേന ശാശ്വതം പദമിച്ഛതാ ।। ൨൦.
അതിനാൽ എപ്പോഴും ധ്യാനത്തിൽ ആനന്ദിക്കുന്നവൻ ശാശ്വതപദം ആഗ്രഹിച്ച് ആ അളവില്ലാത്ത അക്ഷരം ഉത്സാഹത്തോടെ ആരാധിക്കണം.
ഹൃസ്വാ തു പ്രഥമാ മാത്രാ തതോ ദീര്ഘാ ത്വനന്തരമ്। തതഃ പ്ലുതവതീ ചൈവ തൃതീയാ ഉപദിശ്യതേ ।। ൨൦.
ആദ്യത്തെ അളവ് ചെറുതാണ്, അതിന് ശേഷം രണ്ടാമത്തേത് നീണ്ടതും, മൂന്നാമത്തേത് ദീർഘമായി നീളുന്നതും ആകുന്നു.
ഏതാസ്തു മാത്രാ വിജ്ഞേയാ യഥാവദനുപൂര്വശഃ । യാവച്ചൈവ തു ശക്യന്തേ ധാര്യന്തേ താവദേവ ഹി ।। ൨൦.
ഈ അളവുകൾ ശരിയായി ക്രമത്തിൽ മനസ്സിലാക്കണം; ഒരാൾക്ക് എത്രത്തോളം കഴിയുന്നുവോ അത്രത്തോളം മാത്രം അവ പിടിച്ചു നിർത്തണം.