നാസ്യാസ്ത്യബുദ്ധം ന ച ബുദ്ധിരസ്തി സ വേദ സര്വം ന ച വേദവേദ്യഃ। തമാഹുരഗ്ര്യം പുരുഷം മഹാന്തം സചേതനം സര്വ്വഗതം സുസൂക്ഷ്മമ് ।। ൧൪.
അവനിൽ അജ്ഞാനവും ബുദ്ധിയും ഇല്ല; അവൻ എല്ലാം അറിയുന്നു, എന്നാൽ അറിഞ്ഞവനും അറിയപ്പെടുന്നവനും അല്ല. അവനെ ഏറ്റവും ഉത്തമനും മഹത്തായ ബോധമുള്ളവനും എല്ലായിടത്തും ഉള്ളവനും അത്യന്തം സൂക്ഷ്മനും എന്ന് അവർ വിളിക്കുന്നു.
താമാഹുര്മുനയഃ സര്വ്വേ ലോകേ പ്രസവധര്മിണീമ്। പ്രകൃതിം സര്വ്വഭൂതാനാം യുക്താഃ പശ്യന്തി ചേതസാ ।। ൧൪.
ലോകത്തിൽ സകലമുനികളും അവളെ സൃഷ്ടിയുടെ മൂലമായെന്ന് പറയുന്നു; ചിന്തയാൽ അവർ എല്ലാ ജീവികളുടെ പ്രഭവമായ പ്രകൃതിയെ കാണുന്നു.
സര്വ്വതഃ പാണിപാദാന്തം സര്വ്വതോഽക്ഷിശിരോമുഖമ്। സര്വ്വതഃ ശ്രുതി (മ) മാഁല്ലോകേ സര്വ്വമാവൃത്യ തിഷ്ഠതി ।। ൧൪.
എല്ലായിടത്തും കൈകളും കാലുകളും, എല്ലായിടത്തും കണ്ണുകളും തലകളും മുഖങ്ങളും, എല്ലായിടത്തും ചെവികളും ഉള്ളവനായി, അവൻ എല്ലാം ആവൃതമാക്കി നിലകൊള്ളുന്നു.
യുക്താ യോഗേന ചേശാനം സര്വ്വതശ്ച സനാതനമ്। പുരുഷം സര്വ്വഭൂതാനാം തസ്മാദ്ധ്യാതാ ന മുഹ്യതേ ।। ൧൪.
യോഗം വഴി യുക്തരായവർ എല്ലായിടത്തും നിലകൊള്ളുന്ന ശാശ്വതനായ ഈശ്വരനെയും എല്ലാ ജീവികളുടെ പുരുഷനെയും കാണുന്നു; അതുകൊണ്ട് ധ്യാനിയിൽ ഭ്രമം ഉണ്ടാകുന്നില്ല.
ഭൂതാത്മാനം മഹാത്മാനം പരമാത്മാനമവ്യയമ്। സര്വ്വാത്മാനം പരം ബ്രഹ്മ തദ്വൈ ധ്യാത്വാ ന മുഹ്യതി ।। ൧൪.
ഭൂതങ്ങളുടെ ആത്മാവിനെയും മഹത്തായ ആത്മാവിനെയും പരമാത്മാവിനെയും, എല്ലായിടത്തുമുള്ള ആത്മാവിനെയും പരബ്രഹ്മത്തെയും ധ്യാനിച്ചാൽ, ഭ്രമം ഉണ്ടാകില്ല.
പവനോ ഹി യഥാ ഗ്രാഹ്യോ വിചരന് സര്വ്വമൂര്തിഷു। പുരി ശേതേ തഥാഭ്രേ ച തസ്മാത് പുരുഷ ഉച്യതേ। അഥ ചേല്ലുപ്തധര്മ്മാത്തു സവിശേഷൈശ്ച കര്മ്മാഭിഃ ।। ൧൪.
എങ്ങുമുള്ള രൂപങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന കാറ്റിനെപോലെ, നഗരത്തിലും മേഘത്തിലും അവൻ നിലകൊള്ളുന്നു; അതുകൊണ്ട് അവനെ 'പുരുഷൻ' എന്ന് വിളിക്കുന്നു. എന്നാൽ സ്വഭാവം വിട്ടാൽ, പ്രത്യേക കർമ്മങ്ങൾകൊണ്ട് അവൻ ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നു.
തതസ്തു ബ്രഹ്മ യോന്യാം വൈ ശുക്രശോണിതസംയുതമ്। സ്ത്രീപുമാംസപ്രയോഗേണ ജായതേ ഹി പുനഃ പുനഃ ।। ൧൪.
അതിനുശേഷം ബ്രഹ്മയുടെ ഗർഭത്തിൽ, ശുക്ലവും രക്തവും ചേർന്ന്, പുരുഷനും സ്ത്രീയും ഏകത്വത്തിലൂടെ, അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ജനിക്കുന്നു.
തതസ്തു ഗര്ഭകാലേ തു കലനം നാമ ജായതേ। കാലേന കലനഞ്ചാപി ബുദ്ബുദശ്ച പ്രജായതേ ।। ൧൪.
അതിനുശേഷം ഗർഭകാലത്ത് 'രൂപീകരണം' എന്നത് ഉണ്ടാകുന്നു; സമയത്തിനനുസരിച്ച് ആ രൂപീകരണം ഒരു കുഞ്ജികയായി മാറുന്നു.
മൃത്പിണ്ഡസ്തു യഥാ ചക്രേ ചക്രവാതേന പീഡിതഃ। ഹസ്താഭ്യാം ക്രിയമാണസ്തു വിശ്വത്വമുപഗച്ഛതി ।। ൧൪.
ചക്രത്തിൽ കാറ്റ് അമർത്തിയ മണ്ണിന്റെ കട്ട, കൈകളാൽ രൂപം കൊടുക്കുമ്പോൾ എങ്ങനെയോ, അതിനനുസരിച്ച് പല രൂപങ്ങളും സ്വീകരിക്കുന്നു.
ഏവമാത്മാസ്ഥിസംയുക്തോ വായുനാ സമുദീരിതഃ। ജായതേ മാനുഷസ്തത്ര യഥാ രൂപം തഥാ മനഃ ।। ൧൪.
അതു പോലെ, ആത്മാവ് അസ്ഥികളുമായി ചേർന്ന്, വായുവാൽ ഉണർത്തപ്പെട്ട്, അവിടെ മനുഷ്യനായി ജനിക്കുന്നു; രൂപം എങ്ങിനെയോ, മനസ്സും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്.
വായുഃ സമ്ഭവതേ തേഷാം വാതാത് സഞ്ജായതേ ജലമ്। ജലാത്സംഭവതി പ്രാണഃ പ്രാണാച്ഛുക്രം വിവര്ദ്ധതേ ।। ൧൪.
വായുവിൽ നിന്ന് അവരിൽ ഉത്ഭവം ഉണ്ടാകുന്നു; വായുവിൽ നിന്ന് വെള്ളം ഉണ്ടാകുന്നു; വെള്ളത്തിൽ നിന്ന് പ്രാണൻ ഉത്ഭവിക്കുന്നു; പ്രാണത്തിൽ നിന്ന് ശുക്ലം വർദ്ധിക്കുന്നു.
രക്തഭാഗാസ്ത്രയസ്ത്രിംശച്ഛുക്ര ഭാഗാശ്ചതുര്ദ്ദശ। ഭാഗതോഽര്ദ്ധപലം കൃത്വാ തതോ ഗര്ഭേ നിഷേവതേ ।। ൧൪.
മുപ്പത്തിമൂന്ന് ഭാഗം രക്തവും പതിനാലു ഭാഗം ശുക്ലവും ചേർന്ന്, അർദ്ധപല അളവിൽ എടുത്ത്, പിന്നെ ഗർഭത്തിൽ ഇടുന്നു.
തതസ്തു ഗര്ഭസംയുക്തഃ പഞ്ചഭിര്വായുഭിര്വൃതഃ। പിതുഃ ശരീരാത് പ്രത്യങ്ഗരൂപമസ്യോപജായതേ ।। ൧൪.
അതിനുശേഷം ഗർഭത്തോടൊപ്പം, അഞ്ചു വായുക്കളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, പിതാവിന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് അവന്റെ ഓരോ അവയവവും രൂപം കൊള്ളുന്നു.
തതോഽസ്യ മാതുരാഹാരാത് പീതലീഢപ്രവേശിതമ്। നാഭി സ്രോതഃപ്രവേശേന പ്രാണാധാരോ ഹി ദേഹിനാമ് ।। ൧൪.
പിന്നീട് അമ്മയുടെ ആഹാരത്തിൽ നിന്ന്, മഞ്ഞ നിറമുള്ള ദ്രാവകത്തിലൂടെ, നാഭിമാർഗം കടന്ന്, ജീവികളുടെ പ്രാണാധാരം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു.
നവമാസാന് പരിക്ലിഷ്ടഃ സംവേഷ്ടിതശിരോധരഃ । വേഷ്ടിതഃ സര്വ്വഗാത്രൈശ്ച അപര്യ്യായക്രമാഗതഃ। നവമാസോഷിതശ്ചൈവ യോനിച്ഛിദ്രാദവാങ്മുഖഃ ।। ൧൪.
ഒമ്പത് മാസം കഷ്ടപ്പെടുകയും, തലയും കഴുത്തും വളഞ്ഞ്, എല്ലാ അവയവങ്ങളും മടക്കി, ചലിക്കാൻ കഴിയാതെ, ഒമ്പതാം മാസം കഴിഞ്ഞ്, യോനിദ്വാരത്തിൽ തലകീഴായി കിടക്കുന്നു.
തതസ്തു കര്മ്മഭിഃ പാപൈര്നിരയം പ്രതിപദ്യതേ। അസിപത്രവനഞ്ചൈവ ശാല്മലീച്ഛേദഭേദയോഃ ।। ൧൪.
അതിനുശേഷം പാപകരമായ കർമ്മങ്ങൾകൊണ്ട്, അയാൾ നരകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു; അസി പത്രവനം, ശാൽമലി വൃക്ഷം എന്നിവിടങ്ങളിലെ യാതനകൾ അനുഭവിക്കുന്നു.
തത്ര നിര്ഭര്ത്സനഞ്ചൈവ തഥാ ശോണിതഭോജനമ് । ഏതാസ്തു യാതന് ഘോരാഃ കുമ്ഭീപാകസുദുഃസഹാഃ ।। ൧൪.
അവിടെ കഠിനമായ നിന്ദയും രക്തം കഴിക്കേണ്ടി വരികയും ചെയ്യുന്ന ഭയങ്കരമായ ശിക്ഷകളാണ് കുംഭീപാകത്തിൽ അനുഭവിക്കേണ്ടത്. ഈ വേദനകൾ അത്യന്തം സഹിക്കാൻ പ്രയാസമാണ്.
യഥാ ഹ്യാപസ്തു വിച്ഛിന്നാഃ സ്വരൂപമുപയാന്തി വൈ । തസ്മാച്ഛിന്നാശ്ച ഭിന്നാശ്ച യാതനാസ്ഥാനമാഗതഃ ।। ൧൪.
ജലങ്ങൾ വേർപെട്ടാലും വീണ്ടും സ്വരൂപം പ്രാപിക്കുന്നതുപോലെ, അവിടെ ശിക്ഷാനുഭവിക്കാൻ എത്തുന്നവരും തകർന്നുപോയവരും വീണ്ടും അതേ രൂപം നേടുന്നു.
ഏവം ജീവസ്തു തൈഃ പാപൈസ്തപ്യമാനഃ സ്വയം കൃതൈഃ । പ്രാപ്നുയാത് കര്മ്മഭിര്ദുഃഖം ശേഷം വാ യാദി ചേതരമ് ।। ൧൪.
ഇങ്ങനെ, ആത്മാവ് തന്നാൽ ചെയ്ത പാപങ്ങൾ കൊണ്ടു തന്നെ കഠിനമായി പീഡിക്കപ്പെടുന്നു; സ്വന്തം പ്രവൃത്തികൾ മൂലമോ ശേഷിച്ച ദു:ഖം അനുഭവിക്കേണ്ടതായിരിക്കാം.
ഏകേനൈവ തു ഗന്തവ്യം സര്വ്വമൃത്യുനിവേശനമ്। ഏകനൈവ ച ഭോക്തവ്യം തസ്മാത് സുകൃതമാചരേത് ।। ൧൪.
ഏകാന്തമായി മരണമന്ദിരത്തിലേക്ക് പോകേണ്ടതും, അതു തനിച്ചാണ് അനുഭവിക്കേണ്ടതും ആകുന്നു. അതുകൊണ്ട് നല്ല പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യണം.
ന ഹ്യേനം പ്രസ്ഥിതം കശ്ചിദ്ഗച്ഛന്തമനുഗച്ഛതി। യദനേന കൃതം കര്മ്മ തദേനമനുഗച്ഛതി ।। ൧൪.
ആ യാത്രക്ക് പുറപ്പെടുമ്പോൾ ആരും കൂടെ പോകുന്നില്ല; ചെയ്ത പ്രവൃത്തികളാണ് ഒരാളെ പിന്തുടരുന്നത്.
തേ നിത്യം യമവിഷയേ വിഭിന്നദേഹാഃ ക്രോശന്തഃ സതതമനിഷ്ടസംപ്രയോഗൈഃ। ശുഷ്യന്തേ പരിഗതവേദനാശരീരാഃ ബഹ്വീഭിഃ സുഭൃശമധര്മ്മയാതനാഭിഃ ।। ൧൪.
അവിടെ യമന്റെ രാജ്യത്ത്, ശരീരം കീറപ്പെട്ടവരും, എപ്പോഴും അനിഷ്ടമായ സംഗതികൾ കൊണ്ട് പീഡിക്കപ്പെടുന്നവരും, വേദനകൊണ്ട് ഉണങ്ങുന്നവരും, അനേകം കഠിനമായ ശിക്ഷകൾ കൊണ്ട് ഭയങ്കരമായി പീഡിക്കപ്പെടുന്നവരും നിലവിളിക്കുന്നു.
കര്മണാഃ മനസാ വാചാ യദഭീഷ്ടം നിഷേവ്യതേ। തത് പ്രസദ്യ ഹരേത് പാപം തസ്മാത് സുകൃതമാചരേത് ।। ൧൪.
പ്രവൃത്തിയാലോ, മനസ്സാലോ, വാക്കാലോ ആഗ്രഹിക്കുന്നതെന്താണോ അതിനെ പ്രീതിപ്പെടുത്തി പാപം നീക്കാം. അതുകൊണ്ട് നല്ല പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യണം.
യാദൃഗ് ജാതാനി പാപാനി പൂര്വ്വം കര്മ്മാണി ദേഹിനഃ। സംസാരം താമസം താദൃക് ഷഹ്വിധം പ്രതിപദ്യതേ ।। ൧൪.
ശരീരധാരി മുമ്പ് ചെയ്ത പാപങ്ങളും പ്രവൃത്തികളും അനുസരിച്ച്, അതിന് അനുയോജ്യമായ ഇരുണ്ട ജന്മമാണ് സംസാരത്തിൽ ലഭിക്കുന്നത്.
മാനുഷ്യം പശുഭാവഞ്ച പശുഭാവാന്മൃഗോ ഭവേത്। മൃഗത്വാത് പക്ഷിഭാവന്തു തസ്മാച്ചൈവ സരീസൃപഃ ।। ൧൪.
മനുഷ്യാവസ്ഥയിൽ നിന്ന് മൃഗാവസ്ഥയിലേക്കും, മൃഗത്തിൽ നിന്ന് കാട്ടുമൃഗമായും, അവിടെ നിന്ന് പക്ഷിയായി, പിന്നെ സർപ്പം പോലുള്ള ജീവിയായി മാറുന്നു.
സരീസൃപത്വാദ്ഗച്ഛോദ്ധി। സ്ഥാവരത്വന്ന സംശയഃ। സ്ഥാവരത്വം പുനഃ പ്രാപ്തോ യാവദുന്മിഷതേ നരഃ। കുലാലചകവദ്ഭാന്തസ്തത്രൈവപരികീര്തിതഃ ।। ൧൪.
സർപ്പാവസ്ഥയിൽ നിന്ന് സസ്യാവസ്ഥയിലേക്കാണ് പോകുന്നത് — ഇതിൽ സംശയമില്ല. സസ്യാവസ്ഥയിൽ എത്തിയാൽ, ഉണരുന്നവരെ വരെ അവിടെ തന്നെ കറങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു, കുടയാരയുടെ ചക്രം പോലെ.
ഇത്യേവം ഹി മനുഷ്യാദിഃ സംസാരേ സ്ഥാവരാന്തകേ। വിജ്ഞേയസ്താമസോ നാമ തത്രൈവ പരിവര്ത്തതേ ।। ൧൪.
ഇങ്ങനെ, മനുഷ്യനിൽ നിന്ന് സസ്യത്തിൽ എത്തുന്ന സംസാരചക്രം 'താമസമാർഗം' എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു; അവിടെ ഒരാൾ തുടർച്ചയായി ചുറ്റിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
സാത്ത്വികശ്ചാപി സംസാരോ ബ്രഹ്മാദിഃ പരികീര്ത്തിതഃ। പിശാചാന്തഃ സവിജ്ഞേയഃ സ്വര്ഗസ്ഥാനേഷു ദേഹിനാമ് ।। ൧൪.
സാത്വികമായ സംസാരചക്രം ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് പിശാച് വരെ എത്തുന്നു; ഇത് സ്വർഗ്ഗത്തിലെ ജീവികൾക്ക് അനുഭവപ്പെടുന്ന അവസ്ഥകളാണ്.
ബ്രാഹ്മേ തു കേവലം സത്ത്വം സ്ഥാവരേ കേവലം തമഃ। ചതുര്ദ്ദശാനാം സ്ഥാനാനാം മധ്യേ വിഷ്ടമ്ഭകം രജഃ। മര്മസു ച്ഛിദ്യമാനേഷു വേദനാര്ത്തസ്യ ദേഹിനഃ ।। ൧൪.
ബ്രഹ്മാവിന്റെ അവസ്ഥയിൽ സത്ത്വം മാത്രം, സസ്യങ്ങളിൽ താമസാണ് മാത്രം. പതിനാലു നിലകളിൽ രാജസ് ബന്ധനമാണ്. പ്രാണബിന്ദുക്കൾ മുറിക്കപ്പെടുമ്പോൾ ശരീരധാരി വേദന അനുഭവിക്കുന്നു.
തതസ്തു പരമം ബ്രഹ്മ കഥം വിപ്രഃ സ്മരിഷ്യതി । സംസ്കാരാത് പൂര്വധര്മസ്യ ഭാവനായാം പ്രണോദിതഃ। മാനുഷ്യം ഭജതേ നിത്യം തസ്മാന്നിത്യം സമാദധേത് ।। ൧൪.
പിന്നീട്, ബ്രാഹ്മണാ, പരമബ്രഹ്മത്തെ എങ്ങനെ ഓർക്കാം? മുമ്പ് ചെയ്ത ധർമ്മത്തിന്റെ സ്മരണയും ധ്യാനവും മൂലം, ഒരാൾക്ക് മനുഷ്യജന്മം വീണ്ടും ലഭിക്കും. അതുകൊണ്ട് എപ്പോഴും ധർമ്മം ആചരിക്കണം.