ഗുണാന്തരന്തു ഐശ്വര്യേ സര്വതഃ സൂക്ഷ്മ ഉച്യതേ। ഐശ്വര്യ്യമപ്രതീഘാതി പ്രാപ്യ യോഗമനുത്തമമ്। അപവര്ഗം തതോ ഗച്ഛേത് സുസൂക്ഷ്മം പരമം പദമ് ।। ൧൩.
ഐശ്വര്യത്തിൽ മറ്റു ഗുണങ്ങൾ എല്ലാം സൂക്ഷ്മമായവയാണെന്ന് പറയുന്നു. തടസ്സമില്ലാത്ത പരമയോഗം നേടിയാൽ, അവൻ അതിനുശേഷം മോക്ഷം, അതായത് ഏറ്റവും സൂക്ഷ്മമായ പരമപദം, പ്രാപിക്കുന്നു.
ന ചൈവമാഗതോ ജ്ഞാനാദ്രാഗാത് കര്മ്മ സമാചരേത്। രാജസം താമസം വാപി ഭുക്ത്വാ തത്രൈവ യുജ്യതേ ।। ൧൪.
ഇങ്ങനെ ജ്ഞാനം നേടിയവൻ ആസക്തിയാൽ പ്രവർത്തിക്കാറില്ല; രാജസമായോ താമസമായോ ഫലങ്ങൾ അനുഭവിച്ചാലും, അവൻ ആ നിലയിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു.
തഥാ സുകൃതകര്മ്മാ തു ഫലം സ്വര്ഗേ സമശ്രുതേ। തസ്മാത് സ്ഥാനാത് പുനര്ഭ്രഷ്ടോ മാനുഷ്യമനുപദ്യതേ ।। ൧൪.
അങ്ങനെ, സത്കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്തവൻ സ്വർഗത്തിൽ ഫലം അനുഭവിക്കുന്നു എന്ന് കേട്ടിട്ടുണ്ട്; എന്നാൽ ആ സ്ഥാനം വിട്ട് വീഴുമ്പോൾ, അവൻ വീണ്ടും മനുഷ്യജന്മം പ്രാപിക്കുന്നു.
തസ്മാദ്ബ്രഹ്മ പരം സൂക്ഷ്മം ബ്രഹ്മ ശാശ്വതമുച്യതേ। ബ്രഹ്മ ഏവ ഹി സേവേത ബ്രഹ്മൈവ പരമം സുഖമ് ।। ൧൪.
അതിനാൽ ബ്രഹ്മം അത്യന്തം സൂക്ഷ്മവും ശാശ്വതവുമാണ് എന്ന് പറയുന്നു; ബ്രഹ്മത്തെയേ സേവിക്കണം, കാരണം ബ്രഹ്മം തന്നെയാണ് പരമാനന്ദം.
പരിശ്രമസ്തു യജ്ഞാനാം മഹതാര്ഥേന വര്ത്തതേ। ഭൂയോ മൃത്യുവശം യാതി തസ്മാന്മോക്ഷഃ പരം സുഖമ് ।। ൧൪.
യജ്ഞങ്ങളുടെ പരിശ്രമം വലിയ ഉദ്ദേശ്യത്തിനായാണ് നടക്കുന്നത്; എങ്കിലും വീണ്ടും മരണത്തിന്റെ അധീനതയിലേക്ക് പോകേണ്ടി വരും. അതിനാൽ മോക്ഷം തന്നെയാണ് പരമസുഖം.
അഥ വൈ ധ്യാനസംയുക്തോ ബ്രഹ്മയജ്ഞപരായണഃ । ന സ സ്യാദ് വ്യാപിതും ശക്യോ മന്വന്തരശതൈരപി ।। ൧൪.
ധ്യാനത്തിൽ ഏർപ്പെട്ട് ബ്രഹ്മയജ്ഞത്തിൽ അർപ്പിതനായവനെ, നൂറുകണക്കിന് മന്വന്തരങ്ങൾക്കു പോലും മുഴുവനായി ഗ്രഹിക്കാൻ കഴിയില്ല.
ദൃഷ്ട്വാ തു പുരുഷം ദിവ്യം വിശ്വാഖ്യം വിശ്വരൂപിണമ്। വിശ്വപാദ ശിരോഗ്രീവം വിശ്വേശം വിശ്വഭാവനമ്। വിശ്വഗന്ധം വിശ്വമാല്യം വിശ്വാമ്ബരധരം പ്രഭുമ് ।। ൧൪.
വിശ്വം എന്ന ദിവ്യപുരുഷനെ, സർവ്വരൂപിയെയും സർവ്വപാദവും തലയും കഴുത്തും ഉള്ളവനെയും, സർവ്വേശ്വരനെയും സർവ്വസൃഷ്ടാവിനെയും, സർവ്വഗന്ധവും സർവ്വപുഷ്പവും ധരിച്ചവനെയും, സർവ്വാംബരം ധരിച്ച മഹാശക്തനെയും കണ്ടു—
ഗോഭിര്മഹീ സംയതതേ പതത്രിണം മഹാത്മാനം പരമമതിം വരേണ്യമ്। കവിം പുരാണമനുശാസിതാരം സൂക്ഷ്മാച്ച സൂക്ഷ്മം മഹതോ മഹാന്തമ്। യോഗേന പശ്യന്തി ന ചക്ഷുഷാ തം നിരിന്ദ്രിയം പുരുഷം രുക്മവര്ണമ് ।। ൧൪.
ഗോവുകൾ കൊണ്ട് ഭൂമി നിലനിൽക്കുന്നു; മഹാത്മാവും ഉത്തമബുദ്ധിയുമാണ് ആ വലിയ പക്ഷി, പുരാതനകവിയും ഭരണാധികാരിയും; സൂക്ഷ്മത്തിൽ സൂക്ഷ്മനും മഹതിൽ മഹാനുമാണ്. യോഗം വഴി, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കപ്പുറം, രുക്മവർണ്ണനായ ആ പുരുഷനെ, യോഗികൾ കണ്ണുകൊണ്ടല്ല, യോഗദർശനത്തിലൂടെ കാണുന്നു.
അലിങ്ഗിനം പുരുഷം രുക്മവര്ണം സലിങ്ഗിനം നിര്ഗുണം ചേതനം ച। നിത്യം സദാ സര്വഗതന്തു ശൌചം പശ്യന്തി യുക്ത്യാ ഹ്യചലം പ്രകാശമ് ।। ൧൪.
യുക്തിയോടെ, ആ രൂപരഹിതനും സ്വർണ്ണനിറമുള്ളവനും, രൂപമുള്ളവനും രൂപരഹിതനും, ഗുണങ്ങൾക്കപ്പുറമുള്ളവനും ബോധമുള്ളവനും, നിത്യനും എല്ലായിടത്തും ഉള്ളവനും ശുദ്ധനും അചഞ്ചലനും പ്രകാശമുള്ളവനും ആയ പുരുഷനെ അവർ കാണുന്നു.
തദ്ഭാവിതസ്തേജസാ ദീപ്യമാനഃ അപാണിപാദോദരപാര്ശ്വജിഹ്വഃ। അതീന്ദ്രിയോഽദ്യാപി സുസൂക്ഷ്മ ഏകഃ പശ്യത്യചക്ഷുഃ സ ശ്രൃണോത്യകര്ണഃ ।। ൧൪.
ആ മഹത്തായ തേജസ്സാൽ പ്രകാശിച്ച്, കൈകളും കാലുകളും വയറും വശങ്ങളും നാവും ഇല്ലാതെയും, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കപ്പുറമായും, അത്യന്തം സൂക്ഷ്മനായി ഏകത്വത്തോടെ, കണ്ണില്ലാതെ കാണുകയും ചെവിയില്ലാതെ കേൾക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
നാസ്യാസ്ത്യബുദ്ധം ന ച ബുദ്ധിരസ്തി സ വേദ സര്വം ന ച വേദവേദ്യഃ। തമാഹുരഗ്ര്യം പുരുഷം മഹാന്തം സചേതനം സര്വ്വഗതം സുസൂക്ഷ്മമ് ।। ൧൪.
അവനിൽ അജ്ഞാനവും ബുദ്ധിയും ഇല്ല; അവൻ എല്ലാം അറിയുന്നു, എന്നാൽ അറിഞ്ഞവനും അറിയപ്പെടുന്നവനും അല്ല. അവനെ ഏറ്റവും ഉത്തമനും മഹത്തായ ബോധമുള്ളവനും എല്ലായിടത്തും ഉള്ളവനും അത്യന്തം സൂക്ഷ്മനും എന്ന് അവർ വിളിക്കുന്നു.
താമാഹുര്മുനയഃ സര്വ്വേ ലോകേ പ്രസവധര്മിണീമ്। പ്രകൃതിം സര്വ്വഭൂതാനാം യുക്താഃ പശ്യന്തി ചേതസാ ।। ൧൪.
ലോകത്തിൽ സകലമുനികളും അവളെ സൃഷ്ടിയുടെ മൂലമായെന്ന് പറയുന്നു; ചിന്തയാൽ അവർ എല്ലാ ജീവികളുടെ പ്രഭവമായ പ്രകൃതിയെ കാണുന്നു.
സര്വ്വതഃ പാണിപാദാന്തം സര്വ്വതോഽക്ഷിശിരോമുഖമ്। സര്വ്വതഃ ശ്രുതി (മ) മാഁല്ലോകേ സര്വ്വമാവൃത്യ തിഷ്ഠതി ।। ൧൪.
എല്ലായിടത്തും കൈകളും കാലുകളും, എല്ലായിടത്തും കണ്ണുകളും തലകളും മുഖങ്ങളും, എല്ലായിടത്തും ചെവികളും ഉള്ളവനായി, അവൻ എല്ലാം ആവൃതമാക്കി നിലകൊള്ളുന്നു.
യുക്താ യോഗേന ചേശാനം സര്വ്വതശ്ച സനാതനമ്। പുരുഷം സര്വ്വഭൂതാനാം തസ്മാദ്ധ്യാതാ ന മുഹ്യതേ ।। ൧൪.
യോഗം വഴി യുക്തരായവർ എല്ലായിടത്തും നിലകൊള്ളുന്ന ശാശ്വതനായ ഈശ്വരനെയും എല്ലാ ജീവികളുടെ പുരുഷനെയും കാണുന്നു; അതുകൊണ്ട് ധ്യാനിയിൽ ഭ്രമം ഉണ്ടാകുന്നില്ല.
ഭൂതാത്മാനം മഹാത്മാനം പരമാത്മാനമവ്യയമ്। സര്വ്വാത്മാനം പരം ബ്രഹ്മ തദ്വൈ ധ്യാത്വാ ന മുഹ്യതി ।। ൧൪.
ഭൂതങ്ങളുടെ ആത്മാവിനെയും മഹത്തായ ആത്മാവിനെയും പരമാത്മാവിനെയും, എല്ലായിടത്തുമുള്ള ആത്മാവിനെയും പരബ്രഹ്മത്തെയും ധ്യാനിച്ചാൽ, ഭ്രമം ഉണ്ടാകില്ല.
പവനോ ഹി യഥാ ഗ്രാഹ്യോ വിചരന് സര്വ്വമൂര്തിഷു। പുരി ശേതേ തഥാഭ്രേ ച തസ്മാത് പുരുഷ ഉച്യതേ। അഥ ചേല്ലുപ്തധര്മ്മാത്തു സവിശേഷൈശ്ച കര്മ്മാഭിഃ ।। ൧൪.
എങ്ങുമുള്ള രൂപങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന കാറ്റിനെപോലെ, നഗരത്തിലും മേഘത്തിലും അവൻ നിലകൊള്ളുന്നു; അതുകൊണ്ട് അവനെ 'പുരുഷൻ' എന്ന് വിളിക്കുന്നു. എന്നാൽ സ്വഭാവം വിട്ടാൽ, പ്രത്യേക കർമ്മങ്ങൾകൊണ്ട് അവൻ ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നു.
തതസ്തു ബ്രഹ്മ യോന്യാം വൈ ശുക്രശോണിതസംയുതമ്। സ്ത്രീപുമാംസപ്രയോഗേണ ജായതേ ഹി പുനഃ പുനഃ ।। ൧൪.
അതിനുശേഷം ബ്രഹ്മയുടെ ഗർഭത്തിൽ, ശുക്ലവും രക്തവും ചേർന്ന്, പുരുഷനും സ്ത്രീയും ഏകത്വത്തിലൂടെ, അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ജനിക്കുന്നു.
തതസ്തു ഗര്ഭകാലേ തു കലനം നാമ ജായതേ। കാലേന കലനഞ്ചാപി ബുദ്ബുദശ്ച പ്രജായതേ ।। ൧൪.
അതിനുശേഷം ഗർഭകാലത്ത് 'രൂപീകരണം' എന്നത് ഉണ്ടാകുന്നു; സമയത്തിനനുസരിച്ച് ആ രൂപീകരണം ഒരു കുഞ്ജികയായി മാറുന്നു.
മൃത്പിണ്ഡസ്തു യഥാ ചക്രേ ചക്രവാതേന പീഡിതഃ। ഹസ്താഭ്യാം ക്രിയമാണസ്തു വിശ്വത്വമുപഗച്ഛതി ।। ൧൪.
ചക്രത്തിൽ കാറ്റ് അമർത്തിയ മണ്ണിന്റെ കട്ട, കൈകളാൽ രൂപം കൊടുക്കുമ്പോൾ എങ്ങനെയോ, അതിനനുസരിച്ച് പല രൂപങ്ങളും സ്വീകരിക്കുന്നു.
ഏവമാത്മാസ്ഥിസംയുക്തോ വായുനാ സമുദീരിതഃ। ജായതേ മാനുഷസ്തത്ര യഥാ രൂപം തഥാ മനഃ ।। ൧൪.
അതു പോലെ, ആത്മാവ് അസ്ഥികളുമായി ചേർന്ന്, വായുവാൽ ഉണർത്തപ്പെട്ട്, അവിടെ മനുഷ്യനായി ജനിക്കുന്നു; രൂപം എങ്ങിനെയോ, മനസ്സും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്.
വായുഃ സമ്ഭവതേ തേഷാം വാതാത് സഞ്ജായതേ ജലമ്। ജലാത്സംഭവതി പ്രാണഃ പ്രാണാച്ഛുക്രം വിവര്ദ്ധതേ ।। ൧൪.
വായുവിൽ നിന്ന് അവരിൽ ഉത്ഭവം ഉണ്ടാകുന്നു; വായുവിൽ നിന്ന് വെള്ളം ഉണ്ടാകുന്നു; വെള്ളത്തിൽ നിന്ന് പ്രാണൻ ഉത്ഭവിക്കുന്നു; പ്രാണത്തിൽ നിന്ന് ശുക്ലം വർദ്ധിക്കുന്നു.
രക്തഭാഗാസ്ത്രയസ്ത്രിംശച്ഛുക്ര ഭാഗാശ്ചതുര്ദ്ദശ। ഭാഗതോഽര്ദ്ധപലം കൃത്വാ തതോ ഗര്ഭേ നിഷേവതേ ।। ൧൪.
മുപ്പത്തിമൂന്ന് ഭാഗം രക്തവും പതിനാലു ഭാഗം ശുക്ലവും ചേർന്ന്, അർദ്ധപല അളവിൽ എടുത്ത്, പിന്നെ ഗർഭത്തിൽ ഇടുന്നു.
തതസ്തു ഗര്ഭസംയുക്തഃ പഞ്ചഭിര്വായുഭിര്വൃതഃ। പിതുഃ ശരീരാത് പ്രത്യങ്ഗരൂപമസ്യോപജായതേ ।। ൧൪.
അതിനുശേഷം ഗർഭത്തോടൊപ്പം, അഞ്ചു വായുക്കളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, പിതാവിന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് അവന്റെ ഓരോ അവയവവും രൂപം കൊള്ളുന്നു.
തതോഽസ്യ മാതുരാഹാരാത് പീതലീഢപ്രവേശിതമ്। നാഭി സ്രോതഃപ്രവേശേന പ്രാണാധാരോ ഹി ദേഹിനാമ് ।। ൧൪.
പിന്നീട് അമ്മയുടെ ആഹാരത്തിൽ നിന്ന്, മഞ്ഞ നിറമുള്ള ദ്രാവകത്തിലൂടെ, നാഭിമാർഗം കടന്ന്, ജീവികളുടെ പ്രാണാധാരം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു.
നവമാസാന് പരിക്ലിഷ്ടഃ സംവേഷ്ടിതശിരോധരഃ । വേഷ്ടിതഃ സര്വ്വഗാത്രൈശ്ച അപര്യ്യായക്രമാഗതഃ। നവമാസോഷിതശ്ചൈവ യോനിച്ഛിദ്രാദവാങ്മുഖഃ ।। ൧൪.
ഒമ്പത് മാസം കഷ്ടപ്പെടുകയും, തലയും കഴുത്തും വളഞ്ഞ്, എല്ലാ അവയവങ്ങളും മടക്കി, ചലിക്കാൻ കഴിയാതെ, ഒമ്പതാം മാസം കഴിഞ്ഞ്, യോനിദ്വാരത്തിൽ തലകീഴായി കിടക്കുന്നു.
തതസ്തു കര്മ്മഭിഃ പാപൈര്നിരയം പ്രതിപദ്യതേ। അസിപത്രവനഞ്ചൈവ ശാല്മലീച്ഛേദഭേദയോഃ ।। ൧൪.
അതിനുശേഷം പാപകരമായ കർമ്മങ്ങൾകൊണ്ട്, അയാൾ നരകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു; അസി പത്രവനം, ശാൽമലി വൃക്ഷം എന്നിവിടങ്ങളിലെ യാതനകൾ അനുഭവിക്കുന്നു.
തത്ര നിര്ഭര്ത്സനഞ്ചൈവ തഥാ ശോണിതഭോജനമ് । ഏതാസ്തു യാതന് ഘോരാഃ കുമ്ഭീപാകസുദുഃസഹാഃ ।। ൧൪.
അവിടെ കഠിനമായ നിന്ദയും രക്തം കഴിക്കേണ്ടി വരികയും ചെയ്യുന്ന ഭയങ്കരമായ ശിക്ഷകളാണ് കുംഭീപാകത്തിൽ അനുഭവിക്കേണ്ടത്. ഈ വേദനകൾ അത്യന്തം സഹിക്കാൻ പ്രയാസമാണ്.
യഥാ ഹ്യാപസ്തു വിച്ഛിന്നാഃ സ്വരൂപമുപയാന്തി വൈ । തസ്മാച്ഛിന്നാശ്ച ഭിന്നാശ്ച യാതനാസ്ഥാനമാഗതഃ ।। ൧൪.
ജലങ്ങൾ വേർപെട്ടാലും വീണ്ടും സ്വരൂപം പ്രാപിക്കുന്നതുപോലെ, അവിടെ ശിക്ഷാനുഭവിക്കാൻ എത്തുന്നവരും തകർന്നുപോയവരും വീണ്ടും അതേ രൂപം നേടുന്നു.
ഏവം ജീവസ്തു തൈഃ പാപൈസ്തപ്യമാനഃ സ്വയം കൃതൈഃ । പ്രാപ്നുയാത് കര്മ്മഭിര്ദുഃഖം ശേഷം വാ യാദി ചേതരമ് ।। ൧൪.
ഇങ്ങനെ, ആത്മാവ് തന്നാൽ ചെയ്ത പാപങ്ങൾ കൊണ്ടു തന്നെ കഠിനമായി പീഡിക്കപ്പെടുന്നു; സ്വന്തം പ്രവൃത്തികൾ മൂലമോ ശേഷിച്ച ദു:ഖം അനുഭവിക്കേണ്ടതായിരിക്കാം.
ഏകേനൈവ തു ഗന്തവ്യം സര്വ്വമൃത്യുനിവേശനമ്। ഏകനൈവ ച ഭോക്തവ്യം തസ്മാത് സുകൃതമാചരേത് ।। ൧൪.
ഏകാന്തമായി മരണമന്ദിരത്തിലേക്ക് പോകേണ്ടതും, അതു തനിച്ചാണ് അനുഭവിക്കേണ്ടതും ആകുന്നു. അതുകൊണ്ട് നല്ല പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യണം.