വിശേദ്യദാ ദ്വിജോ യുക്തോ യത്ര യത്രാര്പ്പയേന്മനഃ । ഭൂതാന്യാവിശതേ വാപി ത്രൈലോക്യഞ്ചാപി കമ്പയേത് ।। ൧൨.
നിയന്ത്രിതനായ ദ്വിജൻ മനസ്സിനെ ഏതു സ്ഥലത്തേക്കും ഏകാഗ്രമാക്കുമ്പോൾ, അവൻ ഭൗതികത്വങ്ങളിൽ പ്രവേശിക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ചലിപ്പിക്കാം.
ഏതയാ പ്രവിശേദ്ദേഹം ഹിത്വാ ദേഹം പുനസ്ത്വിഹ। മനോദ്വാരം ഹി യോഗാനാമാദിത്യഞ്ച വിനിര്ദ്ദിശേത് ।। ൧൨.
ഇതിലൂടെ, അവൻ ഒരു ശരീരത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; ഒരു ശരീരം വിട്ട് വീണ്ടും ഇവിടെ പ്രവേശിക്കുന്നു. യോഗികൾക്ക് മനസ്സിന്റെ വാതായനവും സൂര്യനെയും സൂചിപ്പിക്കണം.
ആദാനാദിക്രിയാണാന്തു ആദിത്യ ഇതി ചോച്യതേ। ഏതേന വിധിനാ യോഗീ വിരക്തഃ സൂക്ഷ്മവര്ജ്ജിതഃ। പ്രകൃതിം സമതിക്രമ്യ രുദ്രലോകേ മഹീയതേ ।। ൧൨.
എടുക്കലും മറ്റും ചെയ്യുന്ന പ്രവൃത്തികൾ കൊണ്ടാണ് ആകാശനു ഈ പേര് ലഭിച്ചത്. ഇങ്ങനെ, യോഗി ആസ്വാദനങ്ങളിൽ നിന്നും വിട്ടുനിൽക്കി, സൂക്ഷ്മഗുണങ്ങൾ വിട്ട്, പ്രകൃതിയെ അതിജയിച്ച്, രുദ്രന്റെ ലോകത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നു.
ഐശ്വര്യഗുണസമ്പ്രാപ്തം ബ്രഹ്മഭൂതന്തു തം പ്രഭുമ്। ദേവസ്ഥാനേഷു സര്വേഷു സര്വതസ്തു നിവര്ത്തതേ ।। ൧൨.
ആ ഭഗവാൻ ഐശ്വര്യഗുണങ്ങൾ കൈവരിച്ച് ബ്രഹ്മസ്വരൂപനായാൽ, ദേവതകളുടെ എല്ലാ വാസസ്ഥലങ്ങളിൽ നിന്നും എല്ലായിടത്തും നിന്നുമാണ് പിന്മാറുന്നത്.
പൈശാചാംശചവ പിശാചാംശ്ച രാക്ഷസേന ച രാക്ഷസാന് । ഗാന്ധര്വേണ ച ഗന്ധര്വാന് കൌബേരേണ കുബേരജാന് ।। ൧൨.
പിശാചിന്റെ ഭാഗംകൊണ്ട് പിശാചുകളെ, രാക്ഷസന്റെ ഭാഗംകൊണ്ട് രാക്ഷസന്മാരെ, ഗന്ധർവന്റെ ഭാഗംകൊണ്ട് ഗന്ധർവന്മാരെ, കുബേരന്റെ ഭാഗംകൊണ്ട് കുബേരജന്മാരെ അവൻ പ്രാപിക്കുന്നു.
ഇന്ദ്രമൈന്ദ്രേണ സ്ഥാനേന സൌമ്യം സൌമ്യേന ചൈവ ഹി। പ്രജാപതിം തഥാ ചൈവ പ്രാജാപത്യേന സാധയേത് ।। ൧൨.
ഇന്ദ്രന്റെ വാസസ്ഥലംകൊണ്ട് ഇന്ദ്രനെയും, സോമന്റെ വാസംകൊണ്ട് സോമനെയും, പ്രജാപതിയുടെ വാസംകൊണ്ട് പ്രജാപതിയെയും അവൻ പ്രാപിക്കുന്നു.
ബ്രാഹ്മം ബ്രാഹ്യേന ചാപ്യേവമുപാമന്ത്രയതേ പ്രഭുമ്। തത്ര സക്തസ്തു ഉന്മത്തസ്തസ്മാത്സര്വം പ്രവര്ത്തതേ ।। ൧൨.
അങ്ങനെ തന്നെ ബ്രാഹ്മവാസത്തിൽ ബ്രാഹ്മഭാഗംകൊണ്ട് ഭഗവാനെ അഭിസംബോധന ചെയ്യുന്നു. അവിടെ ആസ്വാദനത്തിൽ ആകൃഷ്ടനായി, അതിൽ മുഴുകി, അതിൽ നിന്നാണ് എല്ലാം ആരംഭിക്കുന്നത്.
നിത്യം ബ്രഹ്മപരോ യുക്തഃ സ്ഥാനാന്യേതാനി വൈ ത്യജേത് । അസജ്യമാനഃ സ്ഥാനേഷു ദ്വിജഃ സര്വഗതോ ഭവേത് ।। ൧൨.
എപ്പോഴും ബ്രഹ്മത്തിൽ ചിന്തയോടെയും ഏകാഗ്രതയോടെയും ഇരിക്കുന്നവൻ ഈ വാസസ്ഥലങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. വാസസ്ഥലങ്ങളിൽ ആസ്വാദനമില്ലാതെ, ആ ദ്വിജൻ എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
അത ഊര്ദ്ധ്വം പ്രവക്ഷ്യാമി ഐശ്വര്യഗുണ വിസ്തരമ്। യേന യോഗവിശേഷേണ സര്വലോകാനതിക്രമേത് ।। ൧൩.
ഇനി ഞാൻ ഐശ്വര്യഗുണങ്ങളുടെ വിശദവിവരണം പറയുന്നു. അതിലൂടെ, പ്രത്യേകമായ യോഗശക്തിയാൽ, ഒരാൾ എല്ലാ ലോകങ്ങളും അതിജയിക്കാം.
തത്രാഷ്ടഗുണമൈശ്വര്യം യോഗിനാം സമുദാഹൃതമ്। തത്സര്വം ക്രമയോഗേന ഉച്യമാനം നിബോധത ।। ൧൩.
അവിടെ യോഗികൾക്ക് അഷ്ടവിധമായ ഐശ്വര്യം വിവരിച്ചിരിക്കുന്നു. അവയെല്ലാം ക്രമമായി ഞാൻ പറയുന്നതു ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കൂ.
അണിമാ ലഘിമാ ചൈവ മഹിമാ പ്രാപ്തിരേവ ച। പ്രാകാമ്യജ്ചൈവ സര്വത്ര ഈശിത്വഞ്ചൈവ സര്വതഃ ।। ൧൩.
അണിമ, ലഘിമ, മഹിമ, പ്രാപ്തി, പ്രാകാമ്യവും എല്ലായിടത്തും, ഈശിത്വവും എല്ലായിടത്തും — ഇവയാണ് ആ ശക്തികൾ.
വശിത്വമഥ സര്വത്ര യത്ര കാമാവസായിതാ। തച്ചാപി വിവിധം ജ്ഞേയമൈശ്വര്യം സര്വകാമികമ് ।। ൧൩.
അതിനൊപ്പം എല്ലായിടത്തും വശീകരണം, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റുന്ന സ്ഥാനം — ഈവിധം വിവിധതരത്തിലുള്ള ഐശ്വര്യം, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും പൂർണ്ണമാക്കുന്നതാണ്.
സാവദ്യം നിരവദ്യം ച സൂക്ഷ്മഞ്ചൈവ പ്രവര്ത്തതേ। സാവദ്യം നാമ തത്തത്ത്വം പഞ്ചഭൂതാത്മകം സ്മൃതമ് ।। ൧൩.
ദോഷമുള്ളതും ദോഷരഹിതവും സൂക്ഷ്മമായതും പ്രകടമാകുന്നു. ദോഷമുള്ളതെന്നു പറയുന്നത് അഞ്ഞു ഭൂതങ്ങളാൽ രൂപപ്പെട്ടതാണെന്ന് പറയുന്നു.
നിരവദ്യം തഥാ നാമ പഞ്ചഭൂതാത്മകം സ്മൃതമ്। ഇന്ദ്രിയാണി മനശ്ചൈവ അഹഹ്കാരശ്ച വൈ സ്മൃതമ് ।। ൧൩.
അങ്ങനെ തന്നെ, ദോഷരഹിതം എന്നും അഞ്ഞു ഭൂതങ്ങളാൽ രൂപപ്പെട്ടതാണെന്നും, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, മനസ്സ്, അഹങ്കാരം എന്നിവയും അതിലുണ്ട്.
തത്ര സൂക്ഷ്മപ്രവൃത്തന്തു പഞ്ചഭൂതാത്മകം പുനഃ। ഇന്ദ്രിയാണി മനശ്ചൈവ ബുദ്ധ്യഹങ്കാര സംജ്ഞിതമ് ।। ൧൩.
അവിടെ സൂക്ഷ്മപ്രവൃത്തി വീണ്ടും അഞ്ഞു ഭൂതങ്ങളാൽ രൂപപ്പെട്ടതും, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, മനസ്സ്, ബുദ്ധി, അഹങ്കാരം എന്നിവയുമാണ്.
തഥാ സര്വമയഞ്ചൈവ ആത്മസ്ഥാ ഖ്യാതിരേവ ച। സംയോഗ ഏവം ത്രിപിധഃ സൂക്ഷ്മേഷ്വേവ പ്രവര്ത്തതേ ।। ൧൩.
അങ്ങനെ തന്നെ, എല്ലാം ഉൾക്കൊള്ളുന്നതും ആത്മാവിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന പ്രശസ്തിയും — ഈ മൂന്നു വിധമായ സംയോജനം സൂക്ഷ്മത്തിൽ മാത്രം പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
പുനരഷ്ടഗുണസ്യാപി തേഷ്വേവാഥ പ്രവര്ത്തതേ। തസ്യ രൂപം പ്രവക്ഷ്യാമി യഥാഹ ഭഗവാന് പ്രഭുഃ ।। ൧൩.
വീണ്ടും, അഷ്ടഗുണങ്ങൾ ഇവയിലും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അവയുടെ രൂപം ഞാൻ വിശദീകരിക്കാം, ഭഗവാൻ പറഞ്ഞതുപോലെ.
ത്രൈലോക്യേ സര്വബൂതേഷു ജീവസ്യാനിയതഃ സ്മൃതഃ। അണിമാ ച യഥാവ്യക്തം സര്വം യത്ര പ്രതിഷ്ഠിതമ് ।। ൧൩.
മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും എല്ലാ ജീവികളിലും ജീവശക്തി അതിരില്ലാത്തതാണെന്ന് പറയുന്നു. അണിമയാൽ, കാണാനാവാത്തതെങ്കിലും, എല്ലാം അതിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
ത്രൈലോക്യേ സര്വഭൂതാനാം ദുഷ്പ്രാപ്യം സമുദാഹൃതമ്। തച്ചാപി ഭവതി പ്രാപ്യം പ്രഥമം യോഗിനാം ബലാത് ।। ൧൩.
മൂന്നു ലോകങ്ങളിലുമുള്ള എല്ലാ ജീവികൾക്കും പ്രാപിക്കാനാവാത്തതായിട്ടാണ് പറയുന്നത്. എന്നാൽ, യോഗികളുടെ ശക്തിയാൽ അതു ആദ്യം തന്നെ പ്രാപ്യമായി മാറുന്നു.
ലമ്ബനം പ്ലവനം യോഗേ രൂപമസ്യ സദാ ഭവേത് । ശീഘ്രഗം സര്വഭൂതേഷു ദ്വിതീയം തത്പദം സ്മൃതമ് ।। ൧൩.
യോഗത്തിൽ, താങ്ങും ചാടലും എന്നും അതിന്റെ രൂപങ്ങളാണ്. എല്ലാ ജീവികളിലും വേഗത്തിൽ സഞ്ചരിക്കൽ അതിന്റെ രണ്ടാമത്തെ അവസ്ഥയെന്നു ഓർക്കുന്നു.
ത്രൈലോക്യേ സര്വഭൂതാനാം പ്രാപ്തിഃ പ്രാകാമ്യമേവ ച। മഹിമാ ചാപി യോ യസ്മിംസ്തൃതീയോ യോഗ ഉച്യതേ ।। ൧൩.
മൂന്നു ലോകങ്ങളിലെ എല്ലാ ജീവികളും ആഗ്രഹിക്കുന്നതെല്ലാം നേടുകയും, ഓരോരുത്തരിലും മഹത്വം ലഭിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത്, മൂന്നാമത്തെ യോഗം എന്നു പറയുന്നു.
ത്രൈലോക്യേ സര്വഭൂതേഷു ത്രൈലോക്യമഗമം സ്മൃതമ്। പ്രകാമാന് വിഷയാന് ഭുങ്ക്തേ ന ച പ്രതിഹതഃ വ്കചിത് । ത്രൈലോക്യേ സര്വഭൂതാനാം സുഖദുഃഖം പ്രകര്ത്തതേ ।। ൧൩.
മൂന്നു ലോകങ്ങളിലെ എല്ലാ ജീവികളിലും അതിനെ ലോകവിജയം എന്നു പറയുന്നു. അവന് ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഭോഗങ്ങൾ എവിടെയും തടസ്സമില്ലാതെ അനുഭവിക്കാം. മൂന്നു ലോകങ്ങളിലെ എല്ലാ ജീവികൾക്കും സുഖവും ദുഃഖവും അവൻ ഉണ്ടാക്കുന്നു.
ഈശോ ഭവതി സര്വത്ര പ്രവിഭാഗേന യോഗവിത്। വശ്യാനി ചൈവ ഭൂതാനി ത്രൈലോക്യേ സചരാചരേ। ഭവന്തി സര്വകാര്യേഷു ഇച്ഛതോ ന ഭവന്തി ച ।। ൧൩.
യോഗജ്ഞാനമുള്ളവൻ എല്ലായിടത്തും ഭരതാവായി മാറുന്നു. മൂന്നു ലോകങ്ങളിലെ സഞ്ചരിക്കുന്നതും അചഞ്ചലമായതുമായ എല്ലാ ജീവികളും അവന്റെ ഇച്ഛയ്ക്ക് കീഴിലാകും. അവൻ ആഗ്രഹിച്ചാൽ കാര്യങ്ങൾ നടക്കും, ഇല്ലെങ്കിൽ നടക്കില്ല.
യത്ര കാമാവസായിത്വം ത്രൈലോക്യേ സചരാചരേ। ഇച്ഛയാ ചേന്ദ്രിയാണി സ്യുഃ ഭവന്തി ന ഭവന്തി ച ।। ൧൩.
മൂന്നു ലോകങ്ങളിലെ സഞ്ചരിക്കുന്നതും അചഞ്ചലമായതുമായ എല്ലായിടത്തും, ആഗ്രഹങ്ങൾ നിറവേറ്റാനുള്ള ശക്തി എവിടെയുണ്ടോ, അവിടെയാവും അവന്റെ ഇച്ഛപ്രകാരം ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുകയോ പ്രവർത്തിക്കാതിരികയോ ചെയ്യുന്നത്.
ശബ്ദഃ സ്പര്ശോ രസോ ഗന്ധോ രൂപം ചൈവ മന സ്തഥാ। പ്രവര്ത്തന്തേഽസ്യ ചേച്ഛാതോ ന ഭവന്തി തഥേച്ഛയാ ।। ൧൩.
ശബ്ദം, സ്പർശം, രുചി, ഗന്ധം, രൂപം, മനസ്സു ഇവയൊക്കെയും അവന്റെ ഇച്ഛപ്രകാരം ഉദയം ചെയ്യുന്നു; അവൻ ആഗ്രഹിച്ചാൽ അവയൊക്കെ നിലയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ന ജായതേ ന മ്രിയതേ ഭിദ്യതേ ന ച ഛിദ്യതേ। ന ദഹ്യതേ ന മുഹ്യതേ ഹീയതേ ന ച ലിപ്യതേ ।। ൧൩.
അവൻ ജനിക്കാറില്ല, മരിക്കാറില്ല; വിഭജിക്കപ്പെടുകയോ മുറിക്കപ്പെടുകയോ ചെയ്യില്ല; കത്തിക്കപ്പെടുകയോ ഭ്രമിക്കുകയോ ഇല്ല; കുറയുകയോ മലിനമാകുകയോ ചെയ്യില്ല.
ന ക്ഷീയതേ ന ക്ഷരതി ന ഖിദ്യതി കദാചന। ക്രിയതേ ചൈവ സര്വത്ര തഥാ വിക്രിയതേ ന ച ।। ൧൩.
അവൻ ക്ഷയിക്കുകയോ നശിക്കുകയോ ദുഃഖിക്കുകയോ ഒരിക്കലും ഇല്ല; എല്ലായിടത്തും പ്രവർത്തിച്ചാലും, അവനിൽ മാറ്റമൊന്നും ഉണ്ടാകില്ല.
അഗന്ധരസരൂപസ്തു സ്പര്ശശബ്ദവിവര്ജ്ജിതഃ। അവര്ണോ ഹ്യവരശ്ചൈവ തഥാ വര്ണസ്യ കര്ഹിചിത് ।। ൧൩.
അവനിൽ ഗന്ധമോ രുചിയോ രൂപമോ ഇല്ല; സ്പർശവും ശബ്ദവും ഇല്ല; നിറമില്ലാത്തവനും വ്യത്യാസമില്ലാത്തവനും ആകുന്നു; എങ്കിലും ചിലപ്പോഴൊക്കെ നിറം സ്വീകരിക്കുന്നു.
ഭുങ്ക്തേഽഥ വിഷയാംശ്ചൈവ വിഷയൈര്ന്ന ച യുജ്യതേ। ജ്ഞാത്വാ തു പരമം സൂക്ഷ്മം സൂക്ഷ്മത്വാച്ചാപവര്ഗകഃ ।। ൧൩.
അവൻ വിഷയങ്ങൾ അനുഭവിച്ചാലും അവയിൽ കുടുങ്ങുന്നില്ല; പരമസൂക്ഷ്മതയെ അറിഞ്ഞതിനാൽ, ആ സൂക്ഷ്മതകൊണ്ട് അവൻ മോക്ഷം നേടുന്നു.
വ്യാപകസ്ത്വപവര്ഗാച്ച വ്യാപിത്വാത്പുരുഷഃ സ്മൃതഃ। പുരുഷഃ സൂക്ഷ്മഭാവാത്തു ഐശ്വര്യേ പരതഃ സ്ഥിതഃ ।। ൧൩.
അവൻ എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു, മോക്ഷം ലഭിച്ചതിനാൽ അവനെ പുരുഷൻ എന്നു വിളിക്കുന്നു; സൂക്ഷ്മസ്വഭാവം കൊണ്ടു പുരുഷൻ ഐശ്വര്യത്തിൽ പരമനായി നിലകൊള്ളുന്നു.