ഏതേ സര്വേ മഹാഭാഗാഃ പ്രജ്ഞാഃ സ്വാനുഷ്ഠിതാഃ സ്ഥിതാഃ। മന്വന്തരേഷു സര്വേഷു യാവദാഭൂതസംപ്ലവമ് ।। ൧൦.
ഈ മഹാഭാഗ്യശാലികളും ജ്ഞാനികളും തങ്ങളുടെ കര്ത്തവ്യത്തിൽ സ്ഥിരമായവരായി എല്ലാ മന്വന്തരങ്ങളിലും പ്രളയംവരെ നിലനിന്നു.
ശ്രദ്ധാ കാമം വിജജ്ഞേ വൈ ദര്പോ ലക്ഷ്മീസുതഃ സ്മൃതഃ। ധൃത്യാസ്തു നിയമഃ പുത്രസ്തുഷ്ടയാഃ സന്തോഷ ഉച്യതേ ।। ൧൦.
ശ്രദ്ധയിൽ നിന്ന് കാമൻ ജനിച്ചു; ലക്ഷ്മിയിൽ നിന്ന് ദർപ്പൻ; ധൃതിയിൽ നിന്ന് നിയമം; തൃഷ്ടിയിൽ നിന്ന് സന്തോഷം ജനിച്ചു.
പുഷ്ട്യാ ലാഭഃ സുതശ്ചാപി മേധാപുത്രഃ ശ്രുതസ്തഥാ। ക്രിയായാസ്തു നയഃ പ്രോക്തോ ദണ്ഡഃ സമയ ഏവ ച ।। ൧൦.
പുഷ്ടിയിൽ നിന്ന് ലാഭം, മേധയിൽ നിന്ന് ശ്രുതി, ക്രിയയിൽ നിന്ന് നയം, കൂടാതെ ദണ്ഡവും സമയവും ജനിച്ചു.
ബുദ്ധേര്വൌധസുതശ്ചാപി അപ്രമാദശ്ച താവുഭൌ । ലജ്ജായാ വിനയഃ പുത്രോ വ്യവസായോ വപുഃസുതഃ ।। ൧൦.
ബുദ്ധിയിൽ നിന്ന് ഉദസുതനും അപ്രമാദവും ജനിച്ചു; ലജ്ജയിൽ നിന്ന് വിനയം; വപുവിൽ നിന്ന് വ്യവസായം ജനിച്ചു.
ക്ഷേമഃ ശാന്തിസുതശ്ചാപി സുഖം സിദ്ധേര്വ്യജായത। യശഃ കീര്ത്തേഃ സുതശ്ചാപി ഇത്യേതേ ധര്മസൂനവഃ ।। ൧൦.
ശാന്തിയിൽ നിന്ന് ക്ഷേമം, സിദ്ധിയിൽ നിന്ന് സുഖം, കീർത്തിയിൽ നിന്ന് യശസ്—ഇവരാണ് ധർമ്മന്റെ പുത്രന്മാർ.
കാമസ്യ ഹര്ഷഃ പുത്രോ വൈ ദേവ്യാ രത്യാ വ്യജായത। ഇത്യേഷ വൈ സുഖോദര്ക്കഃ സര്ഗോ ധര്മസ്യ കീര്ത്തിതഃ ।। ൧൦.
കാമനിൽ നിന്ന് ഹർഷൻ, രതിദേവിയിൽ നിന്ന് ജനിച്ചു. ഇങ്ങനെ സന്തോഷം നൽകുന്ന ധർമ്മന്റെ സൃഷ്ടി വിവരിച്ചു.
ജജ്ഞേ ഹിംസാ ത്വധര്മാദ്ധൈ നികൃതിശ്ചാനൃതാവുഭൌ । നികൃത്യാനൃതയോര്ജജ്ഞേ ഭയം നരക ഏവ ച ।। ൧൦.
അധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് ഹിംസയും, നികൃതി, അനൃതം എന്നിവയിൽ നിന്ന് ഭയവും നരകവും ജനിച്ചു.
മായാ ച വേദനാ ചാപി മിഥുനദ്വയമേതയോഃ। ഭയാജ്ജജ്ഞേഽഥ സാ മായാ മൃത്യും ഭൂതാപഹാരിണമ് ।। ൧൦.
നികൃതി, അനൃതത്തിൽ നിന്ന് മായയും വേദനയും ജനിച്ചു. ഭയത്തിൽ നിന്ന് മായ, അവൾ മരണത്തെയും ജീവികളെ അകറ്റുന്നതെയും ഉണ്ടാക്കി.
വേദനായാസ്തതശ്ചാപി ദുഃഖം ജജ്ഞേഽഥ രൌരവാത് । മൃത്യയോര്വ്യാധിജ്വരാ ശോകാഃ ക്രോധോഽസൂയാ ച ജജ്ഞിരേ । ദുഃഖാന്തരാ സ്മൃതാ ഹ്യേതേ സര്വേ ചാധര്മലക്ഷണാഃ ।। ൧൦.
വേദനയിൽ നിന്ന് വീണ്ടും ദു:ഖം ജനിച്ചു; റൗരവത്തിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ വേദനയും. മരണത്തിൽ നിന്ന് രോഗം, ജ്വരം, ദു:ഖം, കോപം, അസൂയ എന്നിവയും ഉദിച്ചു. ഇവയെല്ലാം ദു:ഖത്തിന്റെ വിവിധ രൂപങ്ങളായി ഓർക്കപ്പെടുന്നു; എല്ലാം അധർമ്മത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്.
തേഷാം ഭാര്യാഽസ്തി പുത്രോ വാ തേ സര്വേ നിധനാഃ സ്മൃതാഃ । ഇത്യേഷ താമസഃ സര്ഗോ ജജ്ഞേ ധര്മനിയാമകഃ ।। ൧൦.
അവരിൽ ഭാര്യയോ മകനോ ഉണ്ടാകാം, പക്ഷേ എല്ലാവരും മരണമോശം ആണെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ ധർമ്മനിയമം പാലിക്കുന്ന അന്ധകാരജന്യ സൃഷ്ടി ഉണ്ടായി.
പ്രജാഃ സൃജേതി വ്യാദിഷ്ടോ ബ്രഹ്മണാ നീലലോഹിതഃ । സോഽഭിധ്യായ സതീം ഭാര്യാന്നിര്മമേ ഹ്യാത്മസമ്ഭവാമ് ।। ൧൦.
ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ജീവികളെ സൃഷ്ടിക്കാൻ നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ട നീലലോഹിതൻ, ധ്യാനത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു, തന്റെ തന്നെ അംശത്തിൽ നിന്ന് ഒരു ഭാര്യയെ സൃഷ്ടിച്ചു.
നാധികാന്ന ച ഹീനാംസ്താന്മാനസാനാത്മനഃ സമാന്। സഹസ്രം ഹി സഹസ്രാണാമസൃജത് കൃമിവാസസാ। തുല്യാ ശ്ചൈവാത്മനഃ സര്വേ രൂപതേജോബലശ്രുതൈഃ ।। ൧൦.
അവൻ അവരെ കൂടുതൽ ഉന്നതരായോ താഴ്ന്നവരായോ സൃഷ്ടിച്ചില്ല; മനസ്സിലും സ്വഭാവത്തിലും തുല്യരായിരുന്നതാണ്. ആയിരക്കണക്കിന് കൃമിവസ്ത്രം ധരിച്ചവരെ, രൂപത്തിലും തേജസ്സിലും ബലത്തിലും വിജ്ഞാനത്തിലും തുല്യരായവരെ സൃഷ്ടിച്ചു.
പിങ്ഗലാന്സന്നിഷങ്ഗാംശ്ച സകപര്ദ്ദാന് വിലോഹിതാന് । വിവാസാന് ഹരി കേശാംശ്ച ദൃഷ്ടിഘ്നാംശ്ച കപാലിനഃ ।। ൧൦.
പിങ്ക് നിറമുള്ളവരും ചുവപ്പു നിറമുള്ളവരും, കെട്ടിയ മുടിയുള്ളവരും, ചുവന്ന നിറമുള്ളവരും, പുറത്താക്കപ്പെട്ടവരും, പച്ചമുടിയുള്ളവരും, കാഴ്ച നശിപ്പിക്കുന്നവരും, കപാലം കൈവശം വയ്ക്കുന്നവരും അവൻ സൃഷ്ടിച്ചു.
ബഹുരൂപാന് വിരൂപാംശ്ച വിശ്വരൂപാംശ്ചരൂപിണഃ। രഥിനോ വര്മിണശ്ചൈവ ധര്മിണശ്ച വരൂഥിനഃ ।। ൧൦.
അവൻ അനേകം രൂപങ്ങളുള്ളവരെയും, രൂപഭംഗിയില്ലാത്തവരെയും, സർവ്വരൂപങ്ങളുള്ളവരെയും, സുന്ദരരെയും, രഥത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവരെയും, കാവചം ധരിച്ചവരെയും, ധർമ്മനിഷ്ഠരെയും, സംരക്ഷണത്തിനുള്ളവർെയും സൃഷ്ടിച്ചു.
സഹസ്രശത ബാഹൂംശ്ച ദിവ്യാന് ഭൌമാന്തരിക്ഷഗാന്। സ്ഥൂലശീര്ഷാനഷ്ടദംഷ്ട്രാനുദ്വിജിഹ്വാംസ്ത്രിലോചനാന് ।। ൧൦.
അവൻ നൂറുകണക്കിന് ആയിരക്കണക്കിന് കൈകളുള്ളവരെയും, ദിവ്യരായും ഭൂമിയിലും ആകാശത്തിലും സഞ്ചരിക്കുന്നവരെയും, വലിയ തലവുമുള്ളവരെയും, പല്ലുകൾ നഷ്ടമായവരെയും, ഇരട്ടനാവുള്ളവരെയും, മൂന്നു കണ്ണുള്ളവരെയും സൃഷ്ടിച്ചു.
അന്നാദാന് പിശിതാദാംശ ചവ ആജ്യപാന് സോമപാംസ്തഥാ। മേദപാം സ്വാതികായാംശ്ച ശിതികണ്ഠോഗ്രമന്യവഃ ।। ൧൦.
അവൻ അന്നം ഭക്ഷിക്കുന്നവരെയും, മാംസം ഭക്ഷിക്കുന്നവരെയും, നെയ്യ് കുടിക്കുന്നവരെയും, സോമം കുടിക്കുന്നവരെയും, കൊഴുപ്പ് കുടിക്കുന്നവരെയും, ഉപ്പ് ഭക്ഷിക്കുന്നവരെയും, വെള്ളയണിയുള്ളവരെയും, ഉഗ്രകോപമുള്ളവരെയും സൃഷ്ടിച്ചു.
സോപാസങ്ഗതലത്രാംശ്ച ധന്വിനോ ഹ്യുപവര്മിണഃ। ആസീനാന് ധാവതശ്ചൈവ ജൃമ്ഭിനശ്ചൈവ ധിഷ്ഠിതാന് ।। ൧൦.
അയുധങ്ങൾ ചേർത്തവരെയും, വില്ലാളികളെയും, കാവചം ധരിച്ചവരെയും, ഇരിക്കുന്നവരെയും, ഓടുന്നവരെയും, കമടിക്കുന്നവരെയും, ഉറപ്പോടെ നില്ക്കുന്നവരെയും അവൻ സൃഷ്ടിച്ചു.
അധ്യാ പിനോഽഥ ജപതോ യുഞ്ജതോഽധ്യായതസ്തഥാ। ജ്വലതോ വര്ഷതശ്ചൈവ ദ്യോതമാനാന് പ്രധൂപിതാന് ।। ൧൦.
പഠിക്കുന്നവരെയും, ജപം ചെയ്യുന്നവരെയും, അഭ്യാസം ചെയ്യുന്നവരെയും, ധ്യാനത്തിൽ ഏർപ്പെടുന്നവരെയും, ജ്വലിക്കുന്നവരെയും, മഴപെയ്യിക്കുന്നവരെയും, പ്രകാശിക്കുന്നവരെയും, പുകപടർന്നവരെയും അവൻ സൃഷ്ടിച്ചു.
ബുദ്ധാന് ബുദ്ധതമാംശ്ചൈവ ബ്രഹ്മിഷ്ഠാന് ശുഭദര്ശനാന് । നീലഗ്രീ വാന് സഹസ്രാക്ഷാന് സംര്വാശ്ചാഥ ക്ഷപാചരാന് ।। ൧൦.
അവൻ ജ്ഞാനികളെയും, ഏറ്റവും ജ്ഞാനികൾ ആയവരെയും, ബ്രഹ്മത്തിൽ ലയിച്ചവരെയും, ശുഭദർശികളെയും, നീലകണ്ഠരെയും, ആയിരം കണ്ണുള്ളവരെയും, രാത്രിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവരെയും സൃഷ്ടിച്ചു.
അദൃശ്യാന് സര്വഭൂതാനാം മഹായോഗാന് മഹൌജസഃ। രൂദതോദ്രവതശ്ചൈവ ഏവംയുക്താന് സഹസ്രശഃ। അപാതയാമാനസൃജത് രുദ്രരൂപാന് സുരോത്തമാന് ।। ൧൦.
എല്ലാ ജീവികൾക്കും അദൃശ്യരായവരെയും, മഹായോഗികളെയും, മഹാബലശാലികളെയും, കരയുന്നവരെയും ഓടുന്നവരെയും, ഇങ്ങനെ ആയിരക്കണക്കിന് ഗുണങ്ങളോടെ, താഴേക്ക് ഇറങ്ങുന്നവരെയും, രുദ്രസ്വരൂപികളായ ദേവശ്രേഷ്ഠരെയും അവൻ സൃഷ്ടിച്ചു.
ബ്രഹ്മാ ദൃഷ്ട്വാഽബ്രവീദേതാന്മാസ്രാക്ഷീരീദൃശീഃ പ്രജാഃ। സ്രഷ്ടവ്യാ നാത്മനസ്തുല്യാഃ പ്രജാ നൈവാധികാസ്ത്വയാ। അന്യാഃ സൃജത്വം ഭദ്രന്തേ സ്ഥിതോഹന്ത്വം സൃജ പ്രജാഃ ।। ൧൦.
അവരെ കണ്ട ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: 'ഈ ഭയാനകകണ്ണുള്ള ജീവികൾ നിന്റെതുപോലെ തുല്യരായോ അതിലധികരായോ സൃഷ്ടിക്കരുത്. നീ മറ്റേതെങ്കിലും ജീവികളെ സൃഷ്ടിക്കണം. ഇവിടെ തന്നെ നിന്നുകൊണ്ട് സൃഷ്ടി നടത്തുക.'
ഏതേ യേ വൈ മയാ മൃഷ്ടാ വിരൂപാ നീലലേഹിതാഃ । സഹസ്രാണാം സഹസ്രന്തു ആത്മനോപമനിശ്ചിതാഃ ।। ൧൦.
ഞാൻ സൃഷ്ടിച്ച ഈ രൂപഭംഗിയില്ലാത്ത നീലയും ചുവപ്പും നിറമുള്ളവർ ആയിരക്കണക്കിന് ആയിരങ്ങൾ, എല്ലാവരും എനിക്ക് തുല്യരായവരാണ്.
ഏതേ ദേവാ ഭവിഷ്യന്തി രൂദ്രാ നാമ മഹാബലാഃ। പൃഥിവ്യാമന്താരീക്ഷേ ച രുദ്രനാമ്നാ പ്രതിശ്രുതാഃ ।। ൧൦.
ഇവരാണ് ഭാവിയിൽ ശക്തിയുള്ള രുദ്രന്മാർ ആകുക. ഭൂമിയിലും ആകാശത്തിലും രുദ്ര എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടും.
ശതരുദ്രസമാമ്നാതാ ഭവിഷ്യന്തീഹ യജ്ഞിയാഃ। യജ്ഞഭാജോ ഭവിഷ്യന്തി സര്വേ ദേവയുഗൈഃ സഹ ।। ൧൦.
നൂറ്റി ഒരു രുദ്രന്മാർ, യജ്ഞത്തിനായി ഇവിടെ അംഗീകരിക്കപ്പെടും; അവർ എല്ലാവരും ദേവഗണങ്ങളോടൊപ്പം യജ്ഞത്തിൽ പങ്കാളികളാകും.
മന്വന്തരേഷു യേ ദേവാ ഭവിഷ്യന്തീഹ ച്ഛന്ദജാഃ। തൈഃ സാര്ദ്ധമീജ്യമാനാസ്തേ സ്ഥാസ്യന്തീഹ യുഗക്ഷയാത് ।। ൧൦.
മനുവിന്റെ കാലഘട്ടങ്ങളിൽ, ഇവിടെ ഇച്ഛാനുസൃതമായി ജനിക്കുന്ന ദേവന്മാരോടൊപ്പം പൂജിക്കപ്പെടുന്നവർ, കാലഘട്ടം അവസാനിക്കുന്നതുവരെ നിലനിൽക്കും.
ഏവമുക്തസ്തദാ ബ്രഹ്മാ മഹാദേവേന ധീമതാ। പ്രത്യുവാച തദാ ഭീമം ഹൃഷ്യമാണഃ പ്രജാപതിഃ ।। ൧൦.
ഇങ്ങനെ ധീരനായ മഹാദേവൻ പറഞ്ഞപ്പോൾ, പ്രജാപതിയായ ബ്രഹ്മാവ് ആ ഭയങ്കരനോടു സന്തോഷത്തോടെ മറുപടി പറഞ്ഞു.
ഏവം ഭവതു ഭദ്രം തേ യഥാ തേ വ്യാഹൃതം പ്രഭോ। ബ്രഹ്മണാ സമനുജ്ഞാ തേ സദാ സര്വമഭൂത് കില ।। ൧൦.
അങ്ങനെയാകട്ടെ, നിനക്ക് എല്ലാ ഭാഗ്യവും ഉണ്ടാകട്ടെ, ഭഗവാനേ. നീ പറഞ്ഞതുപോലെ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ അനുമതിയാൽ എല്ലാം എപ്പോഴും നിനക്കായി സംഭവിച്ചിരിക്കുന്നു.
തതഃപ്രഭൃതി ദേവേശോ ന പ്രാസൂയത വൈ പ്രജാഃ। ഊര്ദ്ധ്വരേതാഃ സ്ഥിതഃ സ്ഥാണുര്യാവദാഭൂതസംപ്ലവമ്। യസ്മാച്ചോക്തം സ്ഥിതോഽസ്മീതി തതഃ സ്ഥാണുരിതി സ്മൃതഃ ।। ൧൦.
അത് മുതൽ ദേവന്മാരുടെ പ്രഭു പുത്രന്മാരെ സൃഷ്ടിച്ചില്ല; ഉർദ്ധ്വരേതസായി അചഞ്ചലനായി നില്ക്കുന്നു, ലോകം ലയിക്കുമെന്നതുവരെ. "ഞാൻ ഉറച്ചു നില്ക്കുന്നു" എന്ന് അവൻ പറഞ്ഞതിനാൽ അവനെ ശ്ഥാണു എന്ന പേരിൽ ഓർക്കുന്നു.
ജ്ഞാനം വൈരാഗ്യമൈശ്വര്യം തപഃ സചത്യം ക്ഷമാ ധൃതിഃ। സ്രഷ്ടൃത്വമാത്മസമ്ബോധസ്ത്വധിഷ്ഠാതൃത്വമേവ ച। അഥ യാനി ദശൈതാനി നിത്യന്തിഷ്ഠന്തി ശങ്കരേ ।। ൧൦.
ജ്ഞാനം, വിരാഗം, ഐശ്വര്യം, തപസ്, സത്യവാക്യം, ക്ഷമ, സ്ഥിരത, സൃഷ്ടിശക്തി, ആത്മബോധം, അധിപതിത്വം—ഈ പത്ത് ഗുണങ്ങൾ ശങ്കരനിൽ എപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നു.
സര്വാന് ദേവാന് ഋഷീംശ്ചൈവ സമേതാനസുരൈഃ സഹ। അത്യേതി തേജസാ ദേവോ മഹാദേവസ്തതഃ സ്മൃതഃ ।। ൧൦.
എല്ലാ ദേവന്മാരെയും ഋഷിമാരെയും അസുരന്മാരെയും കൂടെ ചേർത്താൽ പോലും, മഹാദേവൻ അവരെക്കാൾ പ്രകാശത്തിൽ മികവാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് അവനെ മഹാദേവൻ എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.