അശക്തരുഷ്ടോ ജാനാതി ദേവതാഃ പ്രവിഭാഗശഃ। ഇമൌ ചോദാഹരന്ത്യത്ര ശ്ലോകൌ യോഗേശ്വരം പ്രതി ।। ൫.
ശക്തിയില്ലാതെ കോപമുള്ളവൻ ദേവതകളെ വ്യക്തമായി അറിയുന്നു. യോഗേശ്വരനെ കുറിച്ച് ഇവിടെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ഉദാഹരിക്കുന്നു.
ആത്മനഃ പ്രതിരൂപാണി പരേഷാഞ്ച സഹസ്രശഃ। കുര്യാദ്യോഗബലമ്പ്രാപ്യ തൈശ്ച സര്വൈഃ സഹാചരേത് ।। ൫.
യോഗശക്തി നേടുമ്പോൾ, ഒരാൾക്ക് താനെയും മറ്റുള്ളവരെയും ആയിരക്കണക്കിന് രൂപങ്ങളിൽ സൃഷ്ടിക്കാനും, അവരൊക്കെയുമൊപ്പം പ്രവർത്തിക്കാനും കഴിയും.
പ്രാപ്നുയാദ്വിഷയാശ്ചൈവ തഥൈവോഗ്രതപശ്ചരന് । സംഹരേച്ച പുനഃ സര്വാന് സൂര്യതേജോ ഗുണാനിവ ।। ൫.
ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങൾ നേടാനും, അതുപോലെ ശക്തമായ തപസ്സു ചെയ്താൽ എല്ലാം പിന്വലിക്കാനും, സൂര്യന്റെ പ്രകാശഗുണങ്ങൾ പോലെ തന്നെ, കഴിയും.
ഏതച്ഛ്രുത്വാ വചസ്തസ്യ നൈമിഷേയാസ്തപസ്വിനഃ। പപ്രച്ഛുഋഷയഃ ശ്രേഷ്ഠം വചനസ്യ യഥാക്രമമ് ।। ൬.
ഇവ പറഞ്ഞത് കേട്ടു, നൈമിശാരണ്യത്തിലെ തപസ്സുകാരൻമാർ, വചനം അനുസരിച്ച് ശ്രേഷ്ഠനായ ഋഷിയെ ചോദിച്ചു.
സപ്തസ്വിഹ കഥം ദേവാ ജാതാ മന്വന്തരേഷ്വിഹ। ഇന്ദ്രവിഷ്ണുപ്രധാനാസ്തേ ആദിത്യാസ്തു മഹൌജസഃ। ഏതത് പ്രബ്രൂഹി നഃ സര്വം വിസ്തരാദ്രോമഹര്ഷണ ।। ൬.
ഇവിടെ ഏഴു ദേവന്മാർ എങ്ങനെ മന്വന്തരങ്ങളിൽ ജനിച്ചു? ഇന്ദ്രനും വിഷ്ണുവും മുഖ്യരായ മഹാശക്തിയുള്ള ആദിത്യന്മാർ എങ്ങനെ? ഇതെല്ലാം വിശദമായി ഞങ്ങൾക്ക് പറയണം, രോമഹർഷണാ.
ഏവ മുക്തസ്തദാ സൂതോ വിനയീ ബ്രഹ്മവാദിഭിഃ। ഉവാച വദതാം ശ്രേഷ്ഠോ യഥാ പൃഷ്ടോ മഹര്ഷിഭിഃ ।। ൬.
ഇങ്ങനെ ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, വിനയത്തോടെ ബ്രഹ്മവിദ്യയിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള സൂതൻ, മഹർഷിമാർ ചോദിച്ചതുപോലെ ഉത്തരം പറഞ്ഞു.
വ്രഹ്മണോ വൈ മുഖാത് സൃഷ്ടാ യഥാ ദേവാഃ പ്രജേപ്സയാ। സര്വ മന്ത്രശരീരാസ്തേ സ്മൃതാ മന്വതരേഷ്വിഹ ।। ൬.
ബ്രഹ്മാവിന്റെ വായിൽ നിന്ന്, സൃഷ്ടിക്കാനായി ദേവന്മാർ ഉത്ഭവിച്ചു; ഇവർ എല്ലാം മന്വന്തരങ്ങളിൽ മന്ത്രശരീരികളായി ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു.
ദര്ശശ്ച പൌര്ണമാസശ്ച ബൃഹദ്യച്ച രഥന്തരമ്। ആകൂതഃ പ്രഥമസ്തേഷാം തതസ്ത്വാകൂതിരേവ ച ।। ൬.
ദർശ, പൗർണമാസ, ബൃഹത്, രഥാന്തരം; ഇവയിൽ ആദ്യം ആകൂതി, പിന്നെ ആകൂതിയേയും.
വിത്തിശ്ചൈവ സുവിത്തിശ്ച ആകൂതിഃ കൂതിരേവ ച। അധീഷ്ടസ്തു തതോ ജ്ഞേയഃ അധീതിശ്ചൈവ തത്ത്വതഃ। വിജ്ഞാതിശ്ചൈവ വിജ്ഞാതോ മാനവോ യേ ച ദ്വാദശ ।। ൬.
വിത്തി, സുവിത്തി, ആകൂതി, കൂടിതന്നെ; അതിന് ശേഷം അധിഷ്ഠം അറിയണം, അധിതി യഥാർത്ഥത്തിൽ; വിജ്ഞാതി, വിജ്ഞാത, ഈ പന്ത്രണ്ട് മനുക്കളും.
ജ്ഞേയോ ദ്വാദശപുത്രശ്ച യശ്ചാബ്ദേന സമാജയേത്। തം ദൃഷ്ട്വാ ചാബ്രവീദ്ബ്രഹ്മാ ജയാ ദേവാനസൂയത ।। ൬.
പന്ത്രണ്ട് പുത്രന്മാരെയും, ഒരു വർഷത്തിൽ അവരെ ഒന്നിച്ചു കൂട്ടുന്നവനെയും അറിയണം; അവനെ കണ്ടു ബ്രഹ്മാവു പറഞ്ഞു: 'ദേവന്മാർ ജനിക്കട്ടെ.'
ദാരാ ഗ്രിഹോത്രസംയോഗേ മിഥ്യാമാരഭതേതി ച। ഏവമുക്ത്വാ തു തം വ്രഹ്മാ തത്രൈവാന്തരധീയത ।। ൬.
ഭാര്യയുമായി ഗൃഹയാഗത്തിൽ ചേർന്നപ്പോൾ, തെറ്റായി ആരംഭിച്ചു; അങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ബ്രഹ്മാവ് അവിടെയെവിടെയോ അപ്രത്യക്ഷനായി.
തതസ്തേ നാഭ്യനന്ദന്ത തദ്വാക്യം പരമേഷ്ഠിനഃ। സത്യസ്യേഹ തു കര്മാണി വാങ്മനഃ കര്മജാനി തു ।। ൬.
അതിനുശേഷം, പരമേശ്വരന്റെ വാക്കുകൾ അവർ അംഗീകരിച്ചില്ല; ഇവിടെ സത്യത്തിന്റെ പ്രവൃത്തികൾ വാക്കിലും മനസ്സിലും കർമത്തിലും ജനിക്കുന്നവയാണ്.
യ ഏവാപ്യവതിഷ്ഠന്തേ ദോഷം ദൃഷ്ട്വാ തു കര്മസു। ക്ഷയാതിശയയുക്തന്തു തേ ദൃഷ്ട്വാ കര്മണാം ഫലമ് ।। ൬.
പ്രവൃത്തികളിൽ ദോഷം കാണുന്നവരും, പ്രവൃത്തികളുടെ ഫലം കുറയലും അധികവുമുള്ളതാണെന്ന് കാണുന്നവരും അവിടെ നിലകൊള്ളുന്നു.
ജുഗുപ്സന്തഃ പ്രസൂതിഞ്ച നിസ്തന്ദ്രാ നിര്മമാഭവന്। അജസ്രം കാംക്ഷമാണാസ്തേ വിരക്താ ദോഷദര്ശിനഃ ।। ൬.
ജനനം വെറുക്കി, അവർ അശ്രാന്തരായി, മമതയില്ലാതെ, എപ്പോഴും ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട്, ദോഷം കാണുന്നവരായി വിരക്തരായി.
അര്ഥം ധര്മഞ്ച കാമഞ്ച ഹിത്വാ തേ വൈ വ്യവസ്ഥിതാഃ। പൌരുഷം ജ്ഞാനമാസ്ഥായ തേജഃ സംക്ഷിപ്യ ചാസ്ഥിതാഃ ।। ൬.
സമ്പത്ത്, ധർമ്മം, കാമം എന്നിവ ഉപേക്ഷിച്ച്, അവർ സ്വന്തം ശക്തിയിലും അറിവിലും ആശ്രയിച്ച്, തങ്ങളുടെ ശക്തി നിയന്ത്രിച്ച് ഉറച്ച നിലയിൽ നിന്നു.
തേഷാഞ്ച തമഭിപ്രായം ജ്ഞാത്വാ ബ്രഹ്മാ ചുകോപ ഹ। താനബ്രവീത്തദാ ബ്രഹ്മാ നിരുത്സാഹാത് സുരാനഥ ।। ൬.
അവരുടെ ഉദ്ദേശം മനസ്സിലാക്കി ബ്രഹ്മാവ് കോപിച്ചു; ഉത്സാഹമില്ലാതെ ബ്രഹ്മാവ് ആ ദേവന്മാരോട് പറഞ്ഞു.
പ്രജാര്ഥമിഹ യൂയം വൈ പ്രജാസ്രഷ്ടാഽസ്മി നാന്യഥാ। പ്രസൂയധ്വം ജയഘ്വഞ്ചേത്യുക്തവാനസ്മി യത് പുരാ ।। ൬.
സൃഷ്ടിക്കായി നിങ്ങൾ ഇവിടെ വന്നതാണു; ഞാൻ സൃഷ്ടാവാണ്, മറ്റൊന്നുമല്ല. മുമ്പ് ഞാൻ നിങ്ങളോട് പറഞ്ഞിരുന്നു: 'സന്താനം ഉണ്ടാക്കുകയും ജയിക്കുകയും ചെയ്യൂ.'
യസ്മാദ്വാക്യമനാദൃത്യ മമ വൈരാഗ്യമാസ്ഥിതാഃ। ജുഗുപ്സമാനാഃ സ്വം ജന്മ സന്തതിം നാഭി നന്ദഥ ।। ൬.
എന്റെ വാക്കുകൾ അവഗണിച്ച്, നിങ്ങൾ വൈരാഗ്യം സ്വീകരിച്ചു, സ്വന്തം ജന്മത്തെ വെറുത്തു, സന്തതിയിൽ സന്തോഷിച്ചില്ല.
കര്മണാഞ്ച കൃതോ ന്യാസോ ഹ്യമൃതത്ത്വാഭികാംക്ഷയാ। തസ്മാദ്യൂയമനാദൃത്യ സപ്തകൃത്വസ്തു യാസ്യഥ ।। ൬.
അമരത്വം ആഗ്രഹിച്ച് പ്രവർത്തനം ഉപേക്ഷിച്ചതിനാൽ, എന്നെ അവഗണിച്ച്, നിങ്ങൾ ഏഴു പ്രാവശ്യം ഇവിടെ നിന്ന് പോകേണ്ടിവരും.
തേ ശപ്താ ബ്രഹ്മണാ ദേവാ ജയാസ്തം വൈ പ്രസാദയന്। ക്ഷമാസ്മാകം മഹാദേവ യദജ്ഞാനാത് കൃതം വിഭോ ।। ൬.
ബ്രഹ്മാവിന്റെ ശാപം ലഭിച്ച ദേവന്മാർ ജയയെ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു: 'മഹാദേവാ, ഞങ്ങൾ അജ്ഞാനത്തിൽ ചെയ്തതിനു ക്ഷമിക്കണം' എന്നു പറഞ്ഞു.
പ്രണിപത്യ സാനുനയം ബ്രഹ്മാ താനബ്രവീത് പുനഃ। ലോകേ മയാനനുജ്ഞാതഃ കഃ സ്വാതന്ത്ര്യമിഹാര്ഹസി ।। ൬.
വിനയത്തോടെ നമസ്കരിച്ചു, ബ്രഹ്മാവ് വീണ്ടും അവരോട് പറഞ്ഞു: 'ലോകത്ത് എന്റെ അനുമതിയില്ലാതെ ആരാണ് സ്വാതന്ത്ര്യം അർഹിക്കുന്നത്?'
മയാ പരിഗതം സര്വം കഥമച്ഛന്ദതോ മമ। പ്രതിപത്സ്യന്തി ഭൂതാനി ശുഭം വാ യദി വാഽശുഭമ് ।। ൬.
എല്ലാം എന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലാണ്; എങ്ങനെ ജീവികൾ തങ്ങളുടെ ഇഷ്ടപ്രകാരം, നല്ലതോ ചീത്തയോ പ്രവർത്തിക്കും?
ലോകേ യദസ്തി കിഞ്ചിദ്വൈ സത്ത്വാസത്ത്വവ്യവസ്ഥിതമ്। ബുദ്ധ്യാത്മനാ മയാ വ്യാപ്തം കോ മാം ലോകേഽതിസന്ധയേത് ।। ൬.
ലോകത്ത് ഉള്ളതൊക്കെയും, സത്തയോടെയോ ഇല്ലാതെയോ ഉള്ളതൊക്കെയും, എന്റെ ബുദ്ധിയിലും ആത്മാവിലും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ലോകത്ത് ആരാണ് എന്നെ അതിക്രമിക്കാൻ കഴിയുക?
ഭൂതാനാം തര്കിതം യച്ച യച്ചാപ്യേഷാം വിധാരിതമ്। തഥാ വിചാരിതം യച്ച തത്സര്വം വിദിതം മമ ।। ൬.
ജീവികൾ ചിന്തിക്കുന്നതും, അവർക്കായി നിർണ്ണയിച്ചിരിക്കുന്നതും, അവരാലെല്ലാം പരിഗണിച്ചിരിക്കുന്നതും എല്ലാം എനിക്ക് അറിയാം.
മയാ സ്ഥിതമിദം സര്വം ജഗത് സ്ഥാവരജങ്ഗമമ്। ആശാമയേന തത്ത്വേന കഥം ഛേത്തുമിഹോത്സഹേ ।। ൬.
ഈ സഞ്ചരിക്കുന്നതും അചഞ്ചലമായതുമായ ലോകം മുഴുവൻ ഞാൻ സത്യസ്വരൂപത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിനെ നശിപ്പിക്കാൻ എനിക്ക് ആഗ്രഹം ഉണ്ടാകുമോ?
യസ്മാച്ചാഹം വിവൃത്തോ വൈ സര്ഗാര്ഥമിഹ നാന്യഥാ। ഇഹ കര്മാണ്യനാരഭ്യ കോ മേ ഛന്ദാദ്വിമോക്ഷ്യതേ ।। ൬.
സൃഷ്ടിക്കായി ഞാൻ ഇവിടെ പ്രത്യക്ഷമായതുകൊണ്ടാണ്; ഇവിടെ പ്രവർത്തനം ആരംഭിക്കാതെ, എന്റെ ഇഷ്ടപ്രകാരം ആരാണ് മോചിതനാകുക?
പരിഭാഷ്യ തതോ ദേവാന് ജയാന് വൈ നഷ്ടചേതസഃ। അബ്രവീത്സ പുനസ്താന് വൈ ധൃതാന് ദണ്ഡേ പ്രജാപതിഃ ।। ൬.
അപ്പോൾ, മനസ്സു തെറ്റിയ ദേവന്മാരെ കുറ്റപ്പെടുത്തി, ജയാ വീണ്ടും അവരോട് പറഞ്ഞു; അവർ പ്രജാപതിയുടെ നിയന്ത്രണത്തിൽ ആയിരുന്നു.
യസ്മാന്മമാഭിസന്ധായ സന്ന്യാസോ വഃ കൃതഃ പുരാ। യസ്മാത്സ വിഫലോഽയന്നോ ഹ്യപാരസ്ത്വേഷ യഃ കൃതഃ। ഭവിതാഽതഃ സുഖോദര്കോ ദേവാ ഭാവേഷു ജായതാമ് ।। ൬.
നിങ്ങൾ മുമ്പ് എന്നെ ഉദ്ദേശിച്ച് സന്ന്യാസം സ്വീകരിച്ചതും, അത് ഫലപ്രദമല്ലാതെയും അപൂർണ്ണമായതുമായതിനാൽ, ദേവന്മാരേ, ഭാവിയിൽ ജന്മങ്ങളിൽ നിങ്ങൾക്ക് സന്തോഷം ലഭിക്കും.
ആത്മച്ഛന്ദേന വോ ജന്മ ഭവിഷ്യതി സുരോത്തമാഃ। മന്വന്തരേഷു സംമൂഢാഃ ഷട്സു സര്വേ ഗമിഷ്യഥ ।। ൬.
നിങ്ങളുടെ ഇഷ്ടപ്രകാരം, ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, നിങ്ങൾക്ക് ജനനം ഉണ്ടാകും; എന്നാൽ ആറു മന്വന്തരങ്ങളിൽ നിങ്ങൾ എല്ലാവരും ഭ്രമിതരാകും.
വൈവസ്വതാന്തേഷു സുരാസ്തഥാ സ്വായമ്ഭുവാദിഷു। താന് ജ്ഞാത്വാ ബ്രഹ്മണാ തത്ര ശ്ലോകോ ഗീതഃ പുരാതനഃ ।। ൬.
വൈവസ്വതാദി മന്വന്തരങ്ങളുടെ അവസാനം, ഇത് മനസ്സിലാക്കി, ബ്രഹ്മാവ് അവിടെ ഒരു പുരാതന ശ്ലോകം ഉച്ചരിച്ചു.