അധ്യാസ്തം സര്പവദ്യത്ര വിശ്വമേതത്പ്രകാശതേ। വിശ്വസ്മിന്നപി ചാന്വേതി നിര്വികാരശ്ച രജ്ജുവത് ।। ൪൨.
ഈ ലോകം പാമ്പിനെ പോലെ കയറിന് മേൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഈ ലോകത്തിനുള്ളിൽ അതു തന്നെ പിന്തുടരുന്നു, കയറുപോലെ ഒരിക്കലും മാറ്റമില്ലാതെ നിലകൊള്ളുന്നു.
സമ്യഗ്വിചാരിതം യദ്വത്ഫേനോര്മിബുദ്ബുദോദകമ്। തഥാ വിചാരിതം ബ്രഹ്മ വിശ്വസ്മാന്ന പൃഥഗ്ഭവേത് ।। ൪൨.
നന്നായി പരിശോധിച്ചാൽ, നുരയും തിരയും കുപ്പികളും എല്ലാം വെള്ളം തന്നെയാണെന്ന് മനസ്സിലാവും. അതുപോലെ തന്നെ, ബ്രഹ്മം ശരിയായി അന്വേഷിച്ചാൽ, അത് ലോകത്തിൽ നിന്ന് വേറെയല്ലെന്ന് കാണാം.
സര്വം ബ്രഹ്മൈവ നാനാത്വം നാസ്തീതി നിഗമാ ജഗുഃ। യസ്മാദ്ഭവന്തി ബ്രഹ്മാണ്ഡ കോടയോ ന ഭവന്തി ച ।। ൪൨.
എല്ലാം ബ്രഹ്മം തന്നെയാണെന്ന്, ഭിന്നത ഒന്നുമില്ലെന്ന്, വേദങ്ങൾ പറയുന്നു. അതിൽ നിന്ന് അനേകം ബ്രഹ്മാണ്ഡങ്ങൾ ഉദിക്കുന്നു, പക്ഷേ അവ യഥാർത്ഥത്തിൽ വേറെയായി നിലനിൽക്കുന്നില്ല.
യദുന്മേഷനിമേഷാഭ്യാം ജഗതാം പ്രലയോദയൌ। ഭവേതാം യാ പരാ ശക്തിര്യദാധാരതയാ സ്ഥിതാ ।। ൪൨.
കണ്ണ് തുറക്കുന്നതിലും അടയ്ക്കുന്നതിലും ലോകങ്ങളുടെ സൃഷ്ടിയും ലയവും ഉണ്ടാകുന്ന അതി പരമമായ ശക്തി, അവയുടെ അടിസ്ഥാനമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
യസ്മിന്നിദം യതശ്ചേദം യേനേദം യദിദം സ്മൃതമ്। യദജ്ഞാനാജ്ജഗദ്ഭാതി യസ്മിന് ജ്ഞാതേ ജഗന്ന ഹി ।। ൪൨.
ഇത് ഏതു കാര്യത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു, ഇതിൽ നിന്ന് എന്ത് ഉദിക്കുന്നു, ഇതിനെ ആശ്രയിച്ചാണ് ഓർമ്മപ്പെടുത്തുന്നത്, അജ്ഞാനത്തിൽ ലോകം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു, അതിനെ spരിചയിച്ചാൽ ലോകം ഇല്ലാതാകുന്നു.
അസത്യം യജ്ജഡം ദുഃഖമവസ്ത്വിതി നിരൂപിതമ്। വിപരീതമതോ യദ്വൈ സച്ചിദാനന്ദമൂര്ത്തികമ് ।। ൪൨.
യഥാർത്ഥമല്ലാത്തത്, ജഡമായത്, ദുഃഖം നിറഞ്ഞത്, അവസ്ഥിതിയില്ലാത്തത് എന്നിങ്ങനെ നിർവചിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനോട് വിപരീതമായത് സത്ത്വം, ചൈതന്യം, ആനന്ദം എന്നിവയുടെ സ്വഭാവമാണ്.
ജീവേ ജാഗ്രതി വിശ്വാഖ്യം സ്വപ്നേ യത്തൈജസം സ്മൃതമ് । സുഷുപ്തൌ പ്രാജ്ഞസംജ്ഞം തത്സര്വാവസ്ഥാസു സംസ്മൃതമ് ।। ൪൨.
ജീവൻ ജാഗ്രതയിൽ 'വിശ്വ' എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു; സ്വപ്നത്തിൽ 'തൈജസ' എന്നും, ഗഹനനിദ്രയിൽ 'പ്രാജ്ഞ' എന്നും. അങ്ങനെ എല്ലാ അവസ്ഥകളിലും അതിനെ ഓർമ്മിക്കുന്നു.
യച്ചക്ഷുഷാം ചക്ഷുരഥ ശ്രോത്രാണാം ശ്രോത്രമസ്തി ച। ത്വക് ത്വചാം രസനം തസ്യ പ്രാണം പ്രാണസ്യ യദ്വിദുഃ ।। ൪൨.
കണ്ണുകളുടെ കണ്ണ്, ചെവികളുടെ ചെവി, ത്വക്കുകളുടെ ത്വക്ക്, നാവുകളുടെ നാവ്, ശ്വാസങ്ങളുടെ ശ്വാസം — ഇതെല്ലാം ജ്ഞാനികൾ അറിയുന്നു.
ബുദ്ധിര്ജ്ഞാനേന ച പ്രാണാഃ ക്രിയാശക്ത്യാ നിരന്തരമ്। യന്നേശിരി സമഭ്യേതും ജ്ഞാതും ച പരമാര്ഥതഃ ।। ൪൨.
ബുദ്ധി ജ്ഞാനത്തിലൂടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു, പ്രാണൻ ക്രിയാശക്തിയിലൂടെ. എന്നാൽ നിയന്ത്രിക്കാനോ പൂർണ്ണമായി അറിയാനോ കഴിയാത്തത് അത്യന്തം യാഥാർത്ഥ്യമാണ്.
രജ്ജാവഹിര്മരൌ വാരി നീലിമാ ഗഗനേ യഥാ। അസദ്വിശ്വമിദം ഭാതി യസ്മിന്നജ്ഞാനകല്പിതമ് ।। ൪൨.
കയറിൽ പാമ്പ് കാണുന്നതുപോലെയും, മരുഭൂമിയിൽ വെള്ളം കാണുന്നതുപോലെയും, ആകാശത്തിൽ നീലനിറം കാണുന്നതുപോലെയും, അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നു ഈ യാഥാർത്ഥ്യമില്ലാത്ത ലോകം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
ഘടാവച്ഛിന്ന ഏവായം മഹാകാശോ വിഭിദ്യതേ। കാര്യോപാധിപരിച്ഛിന്നം തദ്വദ്യജ്ജീവസംജ്ഞികമ് ।। ൪൨.
കുടം ആകാശത്തെ വേർതിരിക്കുന്നതുപോലെ, പ്രവർത്തിയുടെ ഉപാധികൾ കൊണ്ട് 'ജീവൻ' എന്നറിയപ്പെടുന്നത് അതുപോലെ പരിമിതമാവുന്നു.
മായയാ ചിത്രകാരിണ്യാ വിചിത്രഗുണശീലയാ । ബ്രഹ്മാണ്ഡം ചിത്രമതുലം യസ്മിന് ഭിത്താവിവാര്പിതമ് ।। ൪൨.
മായയുടെ അത്ഭുതകരമായ സൃഷ്ടിശക്തിയാൽ, അതുല്യമായ ഗുണങ്ങളാൽ, ഈ വിചിത്രമായ ബ്രഹ്മാണ്ഡം ഒരു മതിലിൽ വരച്ച ചിത്രത്തെപ്പോലെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
ധാവതോഽന്യാനതിക്രാന്തം വദതോ വാഗഗോചരമ് । വേദവേദാന്തസിദ്ധാന്തൈര്വിനിര്ണീതം തദക്ഷരമ് ।। ൪൨.
പലരെയും കടന്ന് പോകുന്ന വേഗതയുള്ളത്, വാക്കുകൾക്ക് അതിനെ എത്താനാവാത്തത്, വേദങ്ങളും ഉപനിഷത്തുകളും സിദ്ധാന്തങ്ങളാൽ ഉറപ്പാക്കിയ അതാണ് അക്ഷരം.
അക്ഷരാന്ന പരം കിഞ്ചിത്സാ കാഷ്ഠാ സാ പരാ ഗതിഃ । ഇത്യേവം ശ്രൂയതേ വേദേ ബഹുധാപി വിചാരിതേ ।। ൪൨.
അക്ഷരത്തിൽ നിന്ന് ഉയർന്നത് ഒന്നുമില്ല; അതാണ് പരമാവധി, അതാണ് പരമഗതി. ഇതാണ് വേദങ്ങളിൽ പലവിധം അന്വേഷിച്ചിട്ടും കേൾക്കുന്നത്.
അക്ഷരസ്യാത്മനശ്ചാപി സ്വാത്മരൂപതയാ സ്ഥിതമ്। പരമാനന്ദസന്ദോഹരൂപമാനന്ദ വിഗ്രഹമ് ।। ൪൨.
അക്ഷരവും ആത്മാവും സ്വത്വരൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; അതാണ് പരമാനന്ദത്തിന്റെ സാരവും ആനന്ദത്തിന്റെ രൂപവും.
ലീലാവിലാസരസികം ബല്ലവീയൂഥമധ്യഗമ്। ശിഖിപിച്ഛകിരീടേന ബാസ്വദ്രത്നചിതേന ച ।। ൪൨.
ലീലകളിലും വിനോദങ്ങളിലും ആസ്വാദനം കണ്ടെത്തുന്നവൻ, ഗോപികകളുടെ കൂട്ടത്തിൽ വലയുന്നവൻ, മയില്പീലി കിരീടവും രത്നാഭരണങ്ങളും ധരിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഉല്ലസദ്വിദ്യുദാടോപകുണ്ഡലാഭ്യാം വിരാജിതമ്। കര്ണോപാന്തചരന്നേത്രഖഞ്ജരീടമനോഹരമ് ।। ൪൨.
മിന്നുന്ന മേഘംപോലുള്ള കുണ്ഡലങ്ങളാൽ ദീപ്തമായവൻ, ചെവിക്കരികിൽ ചലിക്കുന്ന കണ്ണുകളാൽ ആകർഷകമായവൻ, മനോഹരമായ കിരീടം ധരിച്ചിരിക്കുന്നു.
കുഞ്ജകുഞ്ജപ്രിയാവൃന്ദവിലാസരതിലമ്പടമ്। പീതാമ്ബരധരം ദിവ്യം ചന്ദനാലേപമണ്ഡിതമ് ।। ൪൨.
കുഞ്ചുകളിൽ പ്രിയ സുഹൃത്തുക്കളോടൊപ്പം വിനോദങ്ങളിൽ ആസ്വാദനം കണ്ടെത്തുന്നവൻ, മഞ്ഞ വസ്ത്രം ധരിച്ച ദിവ്യസ്വരൂപൻ, ചന്ദനം പുരട്ടിയവൻ.
അധരാമൃത സംസിക്തവേണുനാദേന വല്ലവീഃ। മോഹയന്തഞ്ചിദാനന്ദമനങ്ഗമദഭഞ്ജനമ് ।। ൪൨.
താഴത്തെ അമൃതം തൂവിയതുപോലുള്ള വയ്ണു സംഗീതം കൊണ്ട് ഗോവാലക്കാരിയായ സ്ത്രീകളെ ആകർഷിച്ചു, അവരിൽ മനസ്സിന്റെ ആനന്ദം നിറച്ചു, മന്മഥന്റെ അഭിമാനത്തെ തകർത്തു.
കോടികാമകലാപൂര്ണം കോടിചന്ദ്രാംശുനിര്മലമ്। ത്രിരേഖകമ്ഠവിലസദ്രത്നഗുഞ്ജാമൃഗാ കുലമ് ।। ൪൨.
കോടികൾക്കണക്കിന് ആഗ്രഹങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും, കോടികൾ ചന്ദ്രന്റെ കിരണങ്ങൾപോലെ ശുദ്ധമായതും, കഴുത്തിൽ മൂന്നു വരികൾ തെളിയുന്നതും, രത്നങ്ങളാൽ ചാർത്തിയ കണികൾ കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച മൃഗങ്ങളുടെ കൂട്ടവും അതിൽ ഉണ്ടായിരുന്നു.
യമുനാപുലിനേ തുങ്ഗേ തമാലവനകാനനേ। കദമ്ബചമ്പകാശോകപാരിജാതമനോഹരേ ।। ൪൨.
യമുനയുടെ ഉയർന്ന കരയിൽ, തമാലവൃക്ഷങ്ങളുടെ കാനനത്തിൽ, കദംബം, ചമ്പകം, അശോകം, പാർിജാതം എന്നിവ കൊണ്ടു മനോഹരമായ സ്ഥലത്ത്.
ശിഖിപാരാവതശുകപികകോലാഹലാകുലേ। നിരോധാര്ഥം ഗവാമേവ ധാവമാനമിതസ്തതഃ ।। ൪൨.
മയിൽ, പ്രാവ്, തത്ത, കുയിൽ എന്നിവയുടെ ശബ്ദം നിറഞ്ഞതും, പശുക്കളെ നിയന്ത്രിക്കാൻ മാത്രം ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും ഓടുന്നവനുമായിരുന്നു.
രാധാവിലാസരസികം കൃഷ്ണാഖ്യം പുരുഷം പരമ്। ശ്രുതവാനസ്മി വേദേഭ്യോ യതസ്തദ്ഗോചരോഽഭവത് ।। ൪൨.
രാധയുടെ സുഖങ്ങളിൽ ആസ്വാദകനായ കൃഷ്ണ എന്ന പരമപുരുഷനെ, വേദങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ഞാൻ കേട്ടത്; കാരണം അവൻ അവയിലൂടെ ലഭ്യനായി.
ഏവം ബ്രഹ്മണി ചിന്മാത്രേ നിര്ഗുണേ ഭേദവര്ജിതേ। ഗോലോകസംജ്ഞികേ കൃഷ്ണോ ദീവ്യതീതി ശ്രുതം മയാ ।। ൪൨.
ഇങ്ങനെ, ഗോളോകം എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന, ഗുണരഹിതമായ, ഭേദമില്ലാത്ത, ശുദ്ധമായ ചൈതന്യരൂപിയായ ബ്രഹ്മത്തിൽ കൃഷ്ണൻ പ്രകാശിക്കുന്നു എന്ന് ഞാൻ കേട്ടിട്ടുണ്ട്.
നാതഃ പരതരം കിഞ്ചിന്നിഗമാഗമയോരപി। തഥാപി നിഗമോ വക്തി ഹ്യക്ഷരാത് പരതഃ പരഃ ।। ൪൨.
ഇതിനെക്കാൾ ഉയർന്നതൊന്നുമില്ല, വേദങ്ങളിലും ആഗമങ്ങളിലും പോലും; എന്നിരുന്നാലും, വേദം അക്ഷരത്തേക്കാൾ ഉയർന്നവൻ ഉണ്ടെന്ന് പറയുന്നു.
ഗോലോകവാസീ ഭഗവാനക്ഷരാത്പര ഉച്യതേ। തസ്മാദപി പരഃ കോഽസൌ ഗീയതേ ശ്രുതിഭിഃ സദാ ।। ൪൨.
ഗോളോകത്തിൽ വസിക്കുന്ന ഭഗവാൻ അക്ഷരത്തേക്കാൾ ഉന്നതൻ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു; അതിനേക്കാൾ ഉയർന്നവൻ ആരാണെന്ന് ശാസ്ത്രങ്ങൾ എന്നും പാടുന്നു.
ഉദ്ദിഷ്ടോ വേദ വചനൈര്വിശേഷോ ജ്ഞായതേ കഥമ്। ശ്രുതേര്വാര്ഥോഽന്യഥാ ബോധ്യഃ പരതസ്ത്വക്ഷരാദിതി ।। ൪൨.
വേദവാക്യങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്ന വ്യത്യാസം എങ്ങനെ അറിയാം? ശാസ്ത്രത്തിന്റെ അർത്ഥം വേറിട്ടാണ് മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്: അക്ഷരത്തേക്കാൾ ഉന്നതൻ ഒരുവൻ ഉണ്ടെന്നു.
ശ്രുത്യര്ഥേ സംശയാപന്നോ വ്യാസഃ സത്യവതീസുതഃ। വിചാരയാമാസ ചിരം ന പ്രപേദേ യഥാതഥമ് ।। ൪൨.
ശാസ്ത്രത്തിന്റെ അർത്ഥത്തിൽ സംശയപ്പെട്ട സത്യവതിയുടെ മകൻ വ്യാസൻ, ദീർഘകാലം ആലോചിച്ചെങ്കിലും യഥാർത്ഥ സത്യം കണ്ടെത്താൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
സൂത ഉവാച।। വിചാരയന്നപി മുനിര്നാപ വേദാര്ഥനിശ്ചയമ്। വേദോ നാരായണഃ സാക്ഷാദ്യത്ര മുഹ്യന്തി സൂരയഃ ।। ൪൨.
സൂതൻ പറഞ്ഞു: ആ ഋഷി എത്ര ആലോചിച്ചിട്ടും വേദത്തിന്റെ അർത്ഥത്തിൽ ഉറപ്പു നേടാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; വേദം നേരിട്ട് നാരായണനാണ്, അതിൽ പണ്ഡിതന്മാർക്കും സംശയം വരുന്നു.
തഥാപി മഹതീമാര്ത്തിം സതാം ഹൃദയതാപിനീമ്। പുനര്വിചാരയാമാസ കം വ്രജാമി കരോമി കിമ് ।। ൪൨.
എന്നിരുന്നാലും, സന്മാർഗ്ഗികൾക്ക് ഹൃദയത്തിൽ വേദനയുണ്ടാക്കുന്ന വലിയ ദുഃഖം അനുഭവിച്ചുകൊണ്ട്, 'ഞാൻ ആരോട് പോകണം? എന്ത് ചെയ്യണം?' എന്ന് വീണ്ടും ആലോചിച്ചു.