ചതുഷ്പദാനാം സര്വേഷാം സഹസ്രേണൈവ സംമതാഃ । ഭാഗേന ദ്വിപദാ ജ്ഞേയാ ലൌകികേഽസ്മിംസ്തു സര്വ്വശഃ ।। ൩൯.
നാലുകാലി മൃഗങ്ങളിൽ എല്ലാം ആയിരത്തിൽ ഒന്ന് എന്ന അനുപാതത്തിലാണ് ഈ ലോകത്തിലെ ഇരുകാലി ജീവികൾ കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്.
യഃ സഹസ്രതമോ ഭാഗോ ഭാഗേ തു ദ്വിപദാം പുനഃ। ധാര്മ്മികാസ്തേന ഭാഗേന വിജ്ഞേയാഃ സമ്മിതാഃ പുനഃ ।। ൩൯.
ഇരുകാലി ജീവികളിൽ വീണ്ടും ആയിരത്തിൽ ഒന്ന് എന്ന അനുപാതത്തിലാണ് ധാർമ്മികർ കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്.
സഹസ്രേണൈവ ഭാഗേന ധാര്മ്മികേഭ്യോ ദിവങ്ഗതാഃ। യഃ സഹസ്രതമോ ഭാഗോ ധാര്മ്മികാണാം ഭവേദ്ദിവി। സംമിതാസ്തേന ഭാഗേന മോക്ഷിണസ്താവദേവ ഹി ।। ൩൯.
ധാർമ്മികരിൽ സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് പോകുന്നവർ ആയിരത്തിൽ ഒന്ന് മാത്രമാണ്; സ്വർഗ്ഗത്തിലെ ധാർമ്മികരിൽ മോക്ഷം പ്രാപിക്കുന്നവരും അത്രയേ ഉള്ളൂ.
സ്വര്ഗോപപാദകൈസ്തുല്യാ യാതനാ സ്ഥാനവാസിനഃ। പതിതാ ശ്ചൂര്ണമുദ്ദേശാദ്ദുരാത്മാനോ മ്രിയന്തി യേ। രൌരവേ താമസേ ഹ്യേതേ ശീതോഷ്ണം പ്രാപ്നുവന്തി തേ ।। ൩൯.
സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് പോകുന്നവരുടെ എണ്ണത്തോടു തുല്യമാണ് പീഡനസ്ഥലങ്ങളിൽ കഴിയുന്നവരുടെ എണ്ണം; പാപികൾ, ദുഷ്ടർ, അപമാനത്തോടെ മരിക്കുന്നവർ രൗരവം എന്ന ഇരുണ്ട നരകത്തിൽ തണുപ്പും ചൂടും അനുഭവിക്കുന്നു.
വേദനാകടുകാസ്തബ്ധാ യാതനാ സ്ഥാനമാഗതാഃ। ഉഷ്ണസ്തു രൌരവോ ജ്ഞേയസ്തേജോ ഘോരരസാത്മകഃ ।। ൩൯.
പീഡനസ്ഥലങ്ങളിൽ എത്തുന്നവർ കഠിനമായ വേദനയിൽ കട്ടിയാകുന്നു; രൗരവം ചൂടുള്ളതും ഭയാനകമായ തീയുടെ സ്വഭാവമുള്ളതുമാണ്.
തതോ ഘനാത്മികശ്ചാപി ശീതാത്മാ സതതം തപഃ। ഏവം സുദുര്ലഭാഃ സന്തഃ സ്വര്ഗേ ച ധാര്മ്മികാ നരാഃ ।। ൩൯.
അതിനു ശേഷം, കട്ടിയുള്ളതും തണുപ്പുള്ളതുമായ മറ്റൊരു സ്ഥലം ഉണ്ടു, എല്ലായ്പ്പോഴും കഷ്ടപ്പാട് നിറഞ്ഞത്; അങ്ങനെ, സ്വർഗ്ഗത്തിലും ധാർമ്മികരായ മനുഷ്യർ വളരെ അപൂർവ്വരാണ്.
ഏഷാ സംഖ്യാ കൃതാ സംഖ്യാ ഈശ്വരേണ സ്വയമ്ഭുവാ। ഗണനാ വിനിവൃത്തൈഷാ സങ്ഖ്യാ ബ്രാഹ്മീ ച മാനുഷീ ।। ൩൯.
ഈ എണ്ണൽ സ്വയംഭുവായ ഈശ്വരൻ നിർണ്ണയിച്ചതാണ്; ഈ കണക്കു ദൈവികവും മാനുഷികവുമാണ്, അങ്ങനെ ഇത് നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
ഋഷയ ഊചുഃ। മഹോ ജനസ്തപഃ സത്യം ഭൂതോ ഭാവ്യോ ഭവസ്തഥാ। ഉക്താ ഹ്യേതേ ത്വയാ ലോകാ ലോകാനാമന്തരേണ ച। ലോകാന്തരഞ്ച യാദൃഗ്വൈ തന്നോ ബ്രൂഹി യഥാതഥമ് ।। ൩൯.
മഹോ, ജന, തപ, സത്യ ലോകങ്ങൾ, ഭൂതം, ഭാവി, ഇപ്പോഴുള്ളത് എന്നിവയും, അവയുടെ ഇടയിൽ ഉള്ള ലോകങ്ങളും നീ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; അതിനപ്പുറം ഉള്ള ലോകങ്ങൾ എങ്ങനെയാണെന്ന് ഞങ്ങൾക്ക് സത്യമായി വിശദീകരിച്ചുതരിക.
തേഷാം തദ്വചനം ശ്രുത്വാ ഋഷീണാമൂര്ദ്ധ്വരേതസാമ്। സ വായുര്ദൃഷ്ടതത്ത്വാര്ഥ ഇദന്തത്ത്വമുവാച ഹ ।। ൩൯.൨൧൦ വായുരുവാച।। വ്യക്തം തര്കേണ പശ്യന്തി യോഗാത്പ്രത്യക്ഷദര്ശിനഃ। പ്രത്യാഹാരേണ ധ്യാനേന തപസാ ച ക്രിയാത്മനഃ ।। ൩൯.
ശുദ്ധവ്രതമുള്ള ഋഷിമാരുടെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട ശേഷം, സത്യത്തിന്റെ അർത്ഥം അറിയുന്ന വായു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: യുക്തിയാൽ, യോഗത്താൽ, ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹത്താൽ, ധ്യാനത്താൽ, തപസ്സുകൊണ്ടു പ്രവർത്തിക്കുന്നവർക്ക് സത്യം നേരിട്ട് കാണാൻ കഴിയും.
ഋഭുഃ സനത്കുമാരാദ്യാഃ സമ്ബുദ്ധാഃ ശുദ്ധബുദ്ധയഃ। വ്യപേതശോകാ വിരജാഃ സന്തോ ബ്രഹ്മേവസത്തമാഃ ।। ൩൯.
ഋഭു, സനത്കുമാരൻ തുടങ്ങിയ ജ്ഞാനികൾ, ശുദ്ധമായ ബുദ്ധിയുള്ളവർ, ദുഃഖരഹിതരും മലിനതയില്ലാത്തവരും, ബ്രഹ്മത്തിൽ വസിക്കുന്നവരിൽ ഏറ്റവും ഉത്തമരാണ്.
അക്ഷയാഃ പ്രീതിസംയുക്താ ബ്രഹ്മേ തിഷ്ടന്തി യോഗിനഃ। ഋഷീണാം വാലഖില്യാനാം തൈര്യഥാദ്ദൃതമീശ്വരൈഃ ।। ൩൯.
ക്ഷയമില്ലാത്ത ആനന്ദത്തിൽ ലയിച്ചിരിക്കുന്ന യോഗികൾ ബ്രഹ്മത്തിൽ വസിക്കുന്നു; അതുപോലെ വാലഖില്യന്മാരായ ഋഷിമാരും, ദൈവങ്ങൾ കണ്ടതുപോലെ അവിടെ വസിക്കുന്നു.
യഥാ ചൈവ മയാ ദൃഷ്ടം സാന്നിധ്യന്തത്ര കുര്വതാ। അനഹ്യസത്കൃതാര്ഥാനാമാലയം ചേശ്വരസ്യ യത് ।। ൩൯.
ഞാൻ അവിടെ നേരിട്ട് കണ്ടതുപോലെ, എപ്പോഴും സുഖവും പൂർണ്ണതയും അനുഭവിക്കുന്നവർക്കാണ് ഈശ്വരന്റെ ആ വാസസ്ഥലം.
ഈശ്വരഃ പരമാണുത്വാദ്ഭാവഗ്രാഹ്യോ മനീഷിണാമ് । ജ്ഞാനം വൈരാഗ്യമൈശ്വര്യന്തപഃ സത്യം ക്ഷമാ ധൃതിഃ ।। ൩൯.
ഭഗവാനെ, അണുവിലും സൂക്ഷ്മനായി, ജ്ഞാനികൾ മനസ്സിലൂടെ ഗ്രഹിക്കുന്നു. ജ്ഞാനം, വിരക്തി, ഐശ്വര്യം, തപം, സത്യം, ക്ഷമ, ധൈര്യം—ഇവയൊക്കെയും അവനിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
ദ്രഷ്ടൃത്വമാത്മസമ്ബന്ധമധിഷ്ഠാനത്വമേവ ച। അവ്യയാനി ദശൈതാനി തസ്മിംസ്തിഷ്ഠതി ശങ്കരേ ।। ൩൯.
കാണുന്നശേഷി, ആത്മബന്ധം, ആധിപത്യം—ഇങ്ങനെ പത്ത് അക്ഷയഗുണങ്ങൾ ശങ്കരനിൽ നിലനിൽക്കുന്നു.
വിബുത്വാത്ഖലു യോഗാഗ്നിര്ബ്രഹ്മണോഽനുഗ്രഹേരതഃ। സ ലോകവിഗ്രഹോ ഭൂത്വാ സാഹായ്യമുപതിഷ്ഠതേ ।। ൩൯.
അവന്റെ വ്യാപ്തിയാൽ യോഗാഗ്നി ഉദിക്കുന്നു, ബ്രഹ്മാവിന് അനുഗ്രഹം നൽകാനായി; ലോകങ്ങളുടെ രൂപം ധരിച്ച് അവൻ സഹായം ചെയ്യുന്നു.
അക്ഷരം ധ്രുവമവ്യഗ്രമഷ്ടമന്ത്വൌപസര്ഗികമ്। തസ്യേശ്വരസ്യ യന്മാത്രസ്ഥാനം മായാമയം പരമ് ।। ൩൯.
അക്ഷരവും, സ്ഥിരവുമാണ്, അശാന്തവും, എട്ടാമത്തെ കാരണവും; അതാണ് ആ ഭഗവാന്റെ അളവും ആധാരവും, മായാമയവും പരമവുമായത്.
മായയാ കൃതമാചഷ്ടേ മായീ ദേവോ മഹേശ്വരഃ। ദേവാനാമുപസംഹാരസ്തത്പ്രമാണം ഹി കീര്ത്ത്യതേ ।। ൩൯.
മായയാൽ സൃഷ്ടിച്ചതെല്ലാം മഹേശ്വരൻ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു; ദേവന്മാരുടെ ലയമാണ് അതിന്റെ അളവെന്ന് പറയുന്നു.
വിസ്തരേണാനുപൂര്വ്യാ ച ബ്രുവതോ മേ നിബോധത। ത്രയോദശൈവ കോട്യസ്തു നിയുതാ ദശ പഞ്ച ച। ഭൂര്ലോകാദ്ബ്രഹ്മലോകോ വൈയോജനൈഃ സമ്പ്രകീര്ത്ത്യതേ ।। ൩൯.
ഇപ്പോൾ ഞാൻ വിശദമായി ക്രമത്തിൽ പറയുന്നു: ഭൂർലോകത്തിൽ നിന്ന് ബ്രഹ്മലോകം വരെ പതിമൂന്ന് കോടി, പത്ത് നിയുത്, അഞ്ചു യോജനങ്ങൾ അളവാണ്.
ഏകയോജനകോടീ തു പഞ്ചാശന്നിയുതാനി ച। ഊര്ദ്ധ്വം ഭാഗവതാണ്ഡന്തു ബ്രഹ്മലോകാത്പരം സ്മൃതമ് ।। ൩൯.
ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ നിന്ന് മുകളിലേക്ക് ദൈവീകാണ്ഡം ഒരു കോടി യോജനവും അമ്പതു നിയുത് യോജനവും വിശാലമാണെന്ന് പറയുന്നു.
ഏഷോര്ദ്ധ്വഗപ്രചാരസ്തു ഗത്യന്തഞ്ച തതഃ സ്മൃതമ് । നിത്യാ ഹ്യപരിസംഖ്യേയാഃ പരസ്പരഗുണാശ്രയാഃ ।। ൩൯.
ഈ മുകളിലേക്ക് വ്യാപനം യാത്രയുടെ അവസാനം എന്നാണ് കരുതുന്നത്; അവ ശാശ്വതവും, എണ്ണാനാവാത്തതും, പരസ്പരഗുണാശ്രിതവുമാണ്.
സൂക്ഷ്മാഃ പ്രസവധര്മിണ്യസ്തതഃ പ്രകൃതയഃ സ്മൃതാഃ। യേഭ്യോഽധികര്ത്താ സംജജ്ഞോ ക്ഷേത്രജ്ഞോ ബ്രഹ്മസംജ്ഞിതഃ ।। ൩൯.
സൂക്ഷ്മവും സൃഷ്ടിശേഷിയുള്ളതുമായ പ്രകൃതികൾ അവിടെയാണ്; അവയിൽ നിന്ന് കര്ത്താവ്, ക്ഷേത്രജ്ഞൻ, ബ്രഹ്മം എന്നറിയപ്പെടുന്നവൻ ഉദിക്കുന്നു.
താസു പ്രകൃതിമത്സൂക്ഷ്മമധിഷ്ഠാതൃത്വമവ്യയമ്। അനുത്പാദ്യം പരന്ധാമ പരമാണു പരേശയമ് ।। ൩൯.
അവയിൽ സൂക്ഷ്മവും പ്രകൃതിയുള്ളതും, അക്ഷയമായ ആധിപതിയും, ജനനമില്ലാത്ത പരമധാമവും, അണുപോലെയുള്ള പരമേശ്വരനും നിലകൊള്ളുന്നു.
അക്ഷയശ്ചാപ്യനുഹ്യശ്ച അമൂര്ത്തിര്മൂര്ത്തിമാനസൌ। പ്രാദുര്ഭാവസ്തിരോഭാവഃ സ്ഥിതിശ്ചൈവാപ്യനുഗ്രഹഃ ।। ൩൯.
അവൻ അക്ഷയനും, മനസ്സിൽ പിടികൂടാനാവാത്തവനും, രൂപമില്ലാത്തവനും, രൂപമുള്ളവനും; അവതരണം, ലയം, നിലനിൽപ്പ്, അനുഗ്രഹം—ഇവയൊക്കെയും അവനാണ്.
വിധിരന്യൈരനൌപമ്യഃ പരമാണുര്മഹേശ്വരഃ। സതേജാ ഏഷ തമസോ യഃ പരസ്താത്പ്രകാശകഃ ।। ൩൯.
അവന്റെ നിയമം മറ്റൊന്നിനും ഉപമയില്ലാത്തതാണ്; മഹേശ്വരൻ അണുപോലെയും, പ്രകാശം നിറഞ്ഞവനുമാണ്, അന്ധകാരത്തിന് അതീതനായ പ്രകാശകനാണ്.
യദണ്ഡമാസീത്സൌവര്ണം പ്രഥമന്ത്വൌപസര്ഗികമ്। ബൃഹതം സര്വതോവൃത്തമീശ്വരാദ്വ്യവജായത ।। ൩൯.
ആദിയിൽ സുവർണ്ണമയമായ, വിശാലവും എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന അണ്ഡം, കാരണമായി, ഭഗവാനിൽ നിന്ന് ഉദിച്ചു.
ഈശ്വരാദ്ബീജനിര്ഭേദഃ ക്ഷേത്രജ്ഞോ ബീജ ഈഷ്യതേ। യോനിം പ്രകൃതിമാചഷ്ടേ സാ ച നാരായണാത്മികാ ।। ൩൯.
ഭഗവാനിൽ നിന്ന് വിത്തിന്റെ വ്യത്യാസം ഉണ്ടായി; ക്ഷേത്രജ്ഞൻ വിത്ത് എന്നു പറയപ്പെടുന്നു, പ്രകൃതിയാണ് യോനി എന്ന് പറയുന്നു, അതും നാരായണസ്വഭാവമുള്ളതാണ്.
വിബുര്ലോകസ്യ സൃഷ്ട്യര്ഥം ലോകസംസ്ഥാനമേവ ച। സന്നിസര്ഗഃ സ തന്വാ ച ലോകധാതുര്മഹാത്മനഃ ।। ൩൯.
ലോകത്തിന്റെ സൃഷ്ടിക്കും നിലനില്പിനുമായി, സർവവ്യാപിയായവൻ തന്റെ രൂപത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; അവൻ മഹാത്മാവും ലോകങ്ങളുടെ ആധാരവുമാണ്.
പുരസ്താദ്ബ്രഹ്മലോകസ്യ ഹ്യണ്ഡാദര്വാക്ച ബ്രഹ്മണഃ। തയോര്മധ്യേ പുരം ദിവ്യം സ്ഥാനം യസ്യ മനോമയമ് ।। ൩൯.
ബ്രഹ്മലോകത്തിന് മുമ്പിലും അണ്ഡത്തിനും ബ്രഹ്മാവിനും താഴെയും, അവയുടെ മധ്യേ മനസ്സിൽ നിർമ്മിച്ച ദിവ്യപുരം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.
തദ്വിഗ്രഹവതഃ സ്ഥാനമീശ്വരസ്യാമിതൌജസഃ। ശിവം നാമ പുരം തത്ര ശരണം ജന്മഭീരുണാമ് ।। ൩൯.
അമിതമായ തേജസ്സുള്ള ഭഗവാന്റെ രൂപമുള്ള ആ സ്ഥലം, അവിടെയാണ് ശിവപുരം; ജന്മഭയമുള്ളവർക്ക് അതാണ് ശരണം.
സഹസ്രാണാം ശതം പൂര്ണം യോജനാനാം ദ്വിജോത്തമാഃ। അഭ്യന്തരേ തു വിസ്തീര്ണം മഹീമണ്ഡലസംസ്ഥിതമ് ।। ൩൯.
ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, അതിന്റെ അകത്ത് ആയിരം യോജനങ്ങൾ മുഴുവൻ വ്യാപിച്ച, മഹാഭൂമണ്ഡലത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന വിശാലതയുണ്ട്.