ഏഷാ സ്വാഭാവികീ സംജ്ഞാ ലോകാലോകേ പ്രവര്ത്തതേ। അഥാബ്രുവന്പുനര്വായും ബ്രാഹ്മണാഃ സത്രിണസ്തദാ ।। ൩൯.
ഇത് സ്വാഭാവികമായ പേരാണ് ലോകങ്ങളിലും ലോകമല്ലാത്തിടങ്ങളിലും പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. അപ്പോൾ യാഗത്തിനായി കൂടിയിരുന്ന ബ്രാഹ്മണർ വീണ്ടും വായുവിനോട് പറഞ്ഞു.
ഋഷയ ഊചുഃ।। സര്വേഷാമേവ ഭൂതാനാം ലോകാലോകനിവാസിനാമ്। സംസാരേ സംസരന്തീഹ യാവന്തഃ പ്രാണിനശ്ച താന് ।। ൩൯.
മുനിവർ പറഞ്ഞു: ലോകങ്ങളിലും ലോകമല്ലാത്തിടങ്ങളിലും വസിക്കുന്ന എല്ലാ ജീവികളും, ഇവിടെ സംസാരത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന എത്രയോ ജീവികളും—
സഹ്ഖ്യയാ പരിസങ്ഖ്യായ തതഃ പ്രബ്രൂഹി കൃത്സ്നശഃ। ഋഷീണാം തദ്വചഃ ശ്രുത്വാ മാരുതോ വാക്യമബ്രവീത് ।। ൩൯.
അവയെ എണ്ണവും കണക്കും കൂട്ടി, എല്ലാം പൂർണ്ണമായി ഞങ്ങൾക്കു പറയണം. അതു കേട്ടു, വായു മറുപടി പറഞ്ഞു.
വായുരുവാച।। ന ശക്യാ ജന്തവഃ കൃത്സ്നാഃ പ്രസംഖ്യാതും കഥഞ്ചന। അനാദ്യന്താശ്ച സംകീര്ണാ ഹ്യപ്യൂഹേന വ്യവസ്ഥിതാഃ। ഗണനാ വിനിവൃത്തൈഷാമാനന്ത്യേന പ്രകീര്ത്തിതാഃ ।। ൩൯.
വായു പറഞ്ഞു: എല്ലാ ജീവികളെയും എങ്ങനെ വേണമെങ്കിലും പൂർണ്ണമായി എണ്ണാൻ കഴിയില്ല. അവയ്ക്ക് ആരംഭവുമില്ല അവസാനവുമില്ല, എല്ലാം കലർന്നിരിക്കുന്നു, അനുമാനിച്ചാലും നിലനിൽക്കുന്നു. അവയെ എണ്ണുന്നത് അതിന്റെ അനന്തത്വം കാരണം ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടതാണ് എന്ന് പറയപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.
ന ദിവ്യചക്ഷുഷാ ജ്ഞാതും ശക്യാ ജ്ഞാനേന വാ പുനഃ। ചക്ഷുഷാ വൈ പ്രസംഖ്യാതുമതോ ഹ്യന്തേ നരാധിപഃ ।। ൩൯.
രാജാവേ, ദിവ്യദൃഷ്ടിയാലോ അതവാ ജ്ഞാനത്താലോ ഇതിന്റെ അന്ത്യത്തെ അറിയാൻ കഴിയില്ല; എണ്ണിപ്പാർക്കുന്ന കണ്ണുകൊണ്ടു മാത്രമേ അതിന്റെ അന്ത്യത്തെ നിശ്ചയിക്കാൻ കഴിയൂ.
അനാധ്യാനാദവേദ്യത്വാന്നൈവ പ്രശ്നോ വിധീയതേ। ബ്രഹ്മണാ സംജ്ഞിതം യത്തു സംഖ്യയാ തന്നിബോധത ।। ൩൯.
ധ്യാനത്തിലൂടെയും അറിയാൻ കഴിയാത്തതുകൊണ്ടു അതിനെക്കുറിച്ച് ചോദ്യം ചോദിക്കേണ്ടതില്ല; ബ്രഹ്മാവു എണ്ണത്തിൽ നിശ്ചയിച്ചതു നിങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കണം.
യഃ സഹസ്രതമോ ഭാഗഃ സ്ഥാവരാണാം ഭവേദിഹ। പാര്ഥിവാഃ കൃമയസ്താവത്സംസേകാദ്യേഷു സമ്ഭവാഃ ।। ൩൯.
ഇവിടെ ചലനമില്ലാത്ത ജീവികളിൽ ആയിരത്തിൽ ഒന്ന് മാത്രം കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു; അവയിൽ ഭൂമിയിലെ കീടങ്ങൾ ഈർപ്പിൽ നിന്നാണ് ജനിക്കുന്നത്.
സംസേകജാനാമ്ഭാഗേന സഹസ്രേണൈവ സമ്മിതാഃ। ഔദകാ ജന്തവഃ സര്വേ നിശ്ചയാത്തദ്വിചാരിതമ് ।। ൩൯.
ഈർപ്പിൽ നിന്നു ജനിക്കുന്നവയിൽ ആയിരത്തിൽ ഒന്ന് എന്ന അനുപാതത്തിലാണ് ജലജീവികൾ എല്ലാം കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്; ഇതാണ് ഉറപ്പായുള്ള നിശ്ചയം.
സഹസ്രേണൈവ ഭാഗേന സത്വാനാം സലിലൌകസാമ് । വിഹങ്ഗമാസ്തു വിജ്ഞേയാ ലൌകികാസ്തേ ച സര്വശഃ ।। ൩൯.
ജലത്തിൽ ജീവിക്കുന്ന ജീവികളിൽ ആയിരത്തിൽ ഒന്ന് എന്ന അനുപാതത്തിലാണ് ജലപക്ഷികൾ കണക്കാക്കേണ്ടത്; ലോകത്തിൽ ഉള്ള എല്ലാ ഇത്തരത്തിലുള്ള പക്ഷികളും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.
യഃ സഹസ്രതമോ ഭാഗസ്തേഷാം വൈ പക്ഷിണാം ഭവേത്। പശവസ്തത്സമാ ജ്ഞേയാ ലൌകികാസ്തു ചതുഷ്പദാഃ ।। ൩൯.
അവിടെ ഉള്ള പക്ഷികളിൽ ആയിരത്തിൽ ഒന്ന് എന്ന അനുപാതത്തിലാണ് ഭൂമിയിലെ നാലുകാലി മൃഗങ്ങൾ കണക്കാക്കേണ്ടത്.
ചതുഷ്പദാനാം സര്വേഷാം സഹസ്രേണൈവ സംമതാഃ । ഭാഗേന ദ്വിപദാ ജ്ഞേയാ ലൌകികേഽസ്മിംസ്തു സര്വ്വശഃ ।। ൩൯.
നാലുകാലി മൃഗങ്ങളിൽ എല്ലാം ആയിരത്തിൽ ഒന്ന് എന്ന അനുപാതത്തിലാണ് ഈ ലോകത്തിലെ ഇരുകാലി ജീവികൾ കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്.
യഃ സഹസ്രതമോ ഭാഗോ ഭാഗേ തു ദ്വിപദാം പുനഃ। ധാര്മ്മികാസ്തേന ഭാഗേന വിജ്ഞേയാഃ സമ്മിതാഃ പുനഃ ।। ൩൯.
ഇരുകാലി ജീവികളിൽ വീണ്ടും ആയിരത്തിൽ ഒന്ന് എന്ന അനുപാതത്തിലാണ് ധാർമ്മികർ കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്.
സഹസ്രേണൈവ ഭാഗേന ധാര്മ്മികേഭ്യോ ദിവങ്ഗതാഃ। യഃ സഹസ്രതമോ ഭാഗോ ധാര്മ്മികാണാം ഭവേദ്ദിവി। സംമിതാസ്തേന ഭാഗേന മോക്ഷിണസ്താവദേവ ഹി ।। ൩൯.
ധാർമ്മികരിൽ സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് പോകുന്നവർ ആയിരത്തിൽ ഒന്ന് മാത്രമാണ്; സ്വർഗ്ഗത്തിലെ ധാർമ്മികരിൽ മോക്ഷം പ്രാപിക്കുന്നവരും അത്രയേ ഉള്ളൂ.
സ്വര്ഗോപപാദകൈസ്തുല്യാ യാതനാ സ്ഥാനവാസിനഃ। പതിതാ ശ്ചൂര്ണമുദ്ദേശാദ്ദുരാത്മാനോ മ്രിയന്തി യേ। രൌരവേ താമസേ ഹ്യേതേ ശീതോഷ്ണം പ്രാപ്നുവന്തി തേ ।। ൩൯.
സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് പോകുന്നവരുടെ എണ്ണത്തോടു തുല്യമാണ് പീഡനസ്ഥലങ്ങളിൽ കഴിയുന്നവരുടെ എണ്ണം; പാപികൾ, ദുഷ്ടർ, അപമാനത്തോടെ മരിക്കുന്നവർ രൗരവം എന്ന ഇരുണ്ട നരകത്തിൽ തണുപ്പും ചൂടും അനുഭവിക്കുന്നു.
വേദനാകടുകാസ്തബ്ധാ യാതനാ സ്ഥാനമാഗതാഃ। ഉഷ്ണസ്തു രൌരവോ ജ്ഞേയസ്തേജോ ഘോരരസാത്മകഃ ।। ൩൯.
പീഡനസ്ഥലങ്ങളിൽ എത്തുന്നവർ കഠിനമായ വേദനയിൽ കട്ടിയാകുന്നു; രൗരവം ചൂടുള്ളതും ഭയാനകമായ തീയുടെ സ്വഭാവമുള്ളതുമാണ്.
തതോ ഘനാത്മികശ്ചാപി ശീതാത്മാ സതതം തപഃ। ഏവം സുദുര്ലഭാഃ സന്തഃ സ്വര്ഗേ ച ധാര്മ്മികാ നരാഃ ।। ൩൯.
അതിനു ശേഷം, കട്ടിയുള്ളതും തണുപ്പുള്ളതുമായ മറ്റൊരു സ്ഥലം ഉണ്ടു, എല്ലായ്പ്പോഴും കഷ്ടപ്പാട് നിറഞ്ഞത്; അങ്ങനെ, സ്വർഗ്ഗത്തിലും ധാർമ്മികരായ മനുഷ്യർ വളരെ അപൂർവ്വരാണ്.
ഏഷാ സംഖ്യാ കൃതാ സംഖ്യാ ഈശ്വരേണ സ്വയമ്ഭുവാ। ഗണനാ വിനിവൃത്തൈഷാ സങ്ഖ്യാ ബ്രാഹ്മീ ച മാനുഷീ ।। ൩൯.
ഈ എണ്ണൽ സ്വയംഭുവായ ഈശ്വരൻ നിർണ്ണയിച്ചതാണ്; ഈ കണക്കു ദൈവികവും മാനുഷികവുമാണ്, അങ്ങനെ ഇത് നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
ഋഷയ ഊചുഃ। മഹോ ജനസ്തപഃ സത്യം ഭൂതോ ഭാവ്യോ ഭവസ്തഥാ। ഉക്താ ഹ്യേതേ ത്വയാ ലോകാ ലോകാനാമന്തരേണ ച। ലോകാന്തരഞ്ച യാദൃഗ്വൈ തന്നോ ബ്രൂഹി യഥാതഥമ് ।। ൩൯.
മഹോ, ജന, തപ, സത്യ ലോകങ്ങൾ, ഭൂതം, ഭാവി, ഇപ്പോഴുള്ളത് എന്നിവയും, അവയുടെ ഇടയിൽ ഉള്ള ലോകങ്ങളും നീ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; അതിനപ്പുറം ഉള്ള ലോകങ്ങൾ എങ്ങനെയാണെന്ന് ഞങ്ങൾക്ക് സത്യമായി വിശദീകരിച്ചുതരിക.
തേഷാം തദ്വചനം ശ്രുത്വാ ഋഷീണാമൂര്ദ്ധ്വരേതസാമ്। സ വായുര്ദൃഷ്ടതത്ത്വാര്ഥ ഇദന്തത്ത്വമുവാച ഹ ।। ൩൯.൨൧൦ വായുരുവാച।। വ്യക്തം തര്കേണ പശ്യന്തി യോഗാത്പ്രത്യക്ഷദര്ശിനഃ। പ്രത്യാഹാരേണ ധ്യാനേന തപസാ ച ക്രിയാത്മനഃ ।। ൩൯.
ശുദ്ധവ്രതമുള്ള ഋഷിമാരുടെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട ശേഷം, സത്യത്തിന്റെ അർത്ഥം അറിയുന്ന വായു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: യുക്തിയാൽ, യോഗത്താൽ, ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹത്താൽ, ധ്യാനത്താൽ, തപസ്സുകൊണ്ടു പ്രവർത്തിക്കുന്നവർക്ക് സത്യം നേരിട്ട് കാണാൻ കഴിയും.
ഋഭുഃ സനത്കുമാരാദ്യാഃ സമ്ബുദ്ധാഃ ശുദ്ധബുദ്ധയഃ। വ്യപേതശോകാ വിരജാഃ സന്തോ ബ്രഹ്മേവസത്തമാഃ ।। ൩൯.
ഋഭു, സനത്കുമാരൻ തുടങ്ങിയ ജ്ഞാനികൾ, ശുദ്ധമായ ബുദ്ധിയുള്ളവർ, ദുഃഖരഹിതരും മലിനതയില്ലാത്തവരും, ബ്രഹ്മത്തിൽ വസിക്കുന്നവരിൽ ഏറ്റവും ഉത്തമരാണ്.
അക്ഷയാഃ പ്രീതിസംയുക്താ ബ്രഹ്മേ തിഷ്ടന്തി യോഗിനഃ। ഋഷീണാം വാലഖില്യാനാം തൈര്യഥാദ്ദൃതമീശ്വരൈഃ ।। ൩൯.
ക്ഷയമില്ലാത്ത ആനന്ദത്തിൽ ലയിച്ചിരിക്കുന്ന യോഗികൾ ബ്രഹ്മത്തിൽ വസിക്കുന്നു; അതുപോലെ വാലഖില്യന്മാരായ ഋഷിമാരും, ദൈവങ്ങൾ കണ്ടതുപോലെ അവിടെ വസിക്കുന്നു.
യഥാ ചൈവ മയാ ദൃഷ്ടം സാന്നിധ്യന്തത്ര കുര്വതാ। അനഹ്യസത്കൃതാര്ഥാനാമാലയം ചേശ്വരസ്യ യത് ।। ൩൯.
ഞാൻ അവിടെ നേരിട്ട് കണ്ടതുപോലെ, എപ്പോഴും സുഖവും പൂർണ്ണതയും അനുഭവിക്കുന്നവർക്കാണ് ഈശ്വരന്റെ ആ വാസസ്ഥലം.
ഈശ്വരഃ പരമാണുത്വാദ്ഭാവഗ്രാഹ്യോ മനീഷിണാമ് । ജ്ഞാനം വൈരാഗ്യമൈശ്വര്യന്തപഃ സത്യം ക്ഷമാ ധൃതിഃ ।। ൩൯.
ഭഗവാനെ, അണുവിലും സൂക്ഷ്മനായി, ജ്ഞാനികൾ മനസ്സിലൂടെ ഗ്രഹിക്കുന്നു. ജ്ഞാനം, വിരക്തി, ഐശ്വര്യം, തപം, സത്യം, ക്ഷമ, ധൈര്യം—ഇവയൊക്കെയും അവനിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
ദ്രഷ്ടൃത്വമാത്മസമ്ബന്ധമധിഷ്ഠാനത്വമേവ ച। അവ്യയാനി ദശൈതാനി തസ്മിംസ്തിഷ്ഠതി ശങ്കരേ ।। ൩൯.
കാണുന്നശേഷി, ആത്മബന്ധം, ആധിപത്യം—ഇങ്ങനെ പത്ത് അക്ഷയഗുണങ്ങൾ ശങ്കരനിൽ നിലനിൽക്കുന്നു.
വിബുത്വാത്ഖലു യോഗാഗ്നിര്ബ്രഹ്മണോഽനുഗ്രഹേരതഃ। സ ലോകവിഗ്രഹോ ഭൂത്വാ സാഹായ്യമുപതിഷ്ഠതേ ।। ൩൯.
അവന്റെ വ്യാപ്തിയാൽ യോഗാഗ്നി ഉദിക്കുന്നു, ബ്രഹ്മാവിന് അനുഗ്രഹം നൽകാനായി; ലോകങ്ങളുടെ രൂപം ധരിച്ച് അവൻ സഹായം ചെയ്യുന്നു.
അക്ഷരം ധ്രുവമവ്യഗ്രമഷ്ടമന്ത്വൌപസര്ഗികമ്। തസ്യേശ്വരസ്യ യന്മാത്രസ്ഥാനം മായാമയം പരമ് ।। ൩൯.
അക്ഷരവും, സ്ഥിരവുമാണ്, അശാന്തവും, എട്ടാമത്തെ കാരണവും; അതാണ് ആ ഭഗവാന്റെ അളവും ആധാരവും, മായാമയവും പരമവുമായത്.
മായയാ കൃതമാചഷ്ടേ മായീ ദേവോ മഹേശ്വരഃ। ദേവാനാമുപസംഹാരസ്തത്പ്രമാണം ഹി കീര്ത്ത്യതേ ।। ൩൯.
മായയാൽ സൃഷ്ടിച്ചതെല്ലാം മഹേശ്വരൻ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു; ദേവന്മാരുടെ ലയമാണ് അതിന്റെ അളവെന്ന് പറയുന്നു.
വിസ്തരേണാനുപൂര്വ്യാ ച ബ്രുവതോ മേ നിബോധത। ത്രയോദശൈവ കോട്യസ്തു നിയുതാ ദശ പഞ്ച ച। ഭൂര്ലോകാദ്ബ്രഹ്മലോകോ വൈയോജനൈഃ സമ്പ്രകീര്ത്ത്യതേ ।। ൩൯.
ഇപ്പോൾ ഞാൻ വിശദമായി ക്രമത്തിൽ പറയുന്നു: ഭൂർലോകത്തിൽ നിന്ന് ബ്രഹ്മലോകം വരെ പതിമൂന്ന് കോടി, പത്ത് നിയുത്, അഞ്ചു യോജനങ്ങൾ അളവാണ്.
ഏകയോജനകോടീ തു പഞ്ചാശന്നിയുതാനി ച। ഊര്ദ്ധ്വം ഭാഗവതാണ്ഡന്തു ബ്രഹ്മലോകാത്പരം സ്മൃതമ് ।। ൩൯.
ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ നിന്ന് മുകളിലേക്ക് ദൈവീകാണ്ഡം ഒരു കോടി യോജനവും അമ്പതു നിയുത് യോജനവും വിശാലമാണെന്ന് പറയുന്നു.
ഏഷോര്ദ്ധ്വഗപ്രചാരസ്തു ഗത്യന്തഞ്ച തതഃ സ്മൃതമ് । നിത്യാ ഹ്യപരിസംഖ്യേയാഃ പരസ്പരഗുണാശ്രയാഃ ।। ൩൯.
ഈ മുകളിലേക്ക് വ്യാപനം യാത്രയുടെ അവസാനം എന്നാണ് കരുതുന്നത്; അവ ശാശ്വതവും, എണ്ണാനാവാത്തതും, പരസ്പരഗുണാശ്രിതവുമാണ്.