ഇജ്യായാം വ്രതമാലോപാത്സന്ദംശേ നരകേ പതേത്। സ്കന്ദന്തേ യദി വാ സ്വപ്നേ വ്രതിനോ ബ്രഹ്മചാരിണഃ ।। ൩൯.
യാഗത്തിൽ വ്രതം ലംഘിച്ചതിനാൽ സന്ധംശ എന്ന നരകത്തിലേക്ക് വീഴുന്നു; ബ്രഹ്മചാരികളും വ്രതസ്ഥരും സ്വപ്നത്തിൽ പോലും വഴിതെറ്റിയാൽ അവരും അവിടെ വീഴും.
പുത്രൈരധ്യാപിതാ യേ ച പുത്രൈരാജ്ഞാപിതാശ്ച യേ। തേസര്വേ നരകം യാന്തി നിയതന്തു ശ്വഭോജനേ ।। ൩൯.
മക്കളാൽ പഠിപ്പിക്കപ്പെടുന്നവരും, മക്കളാൽ ആജ്ഞാപിക്കപ്പെടുന്നവരും, ഇവരെല്ലാവരും ഉറപ്പായും ശ്വാനങ്ങൾ തിന്നുന്ന ഒരു നരകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.
വര്ണാശ്രമവിരൂദ്ധാനി ക്രോധഹര്ഷസമന്വിതാഃ। കര്മാണി യേ തു കുര്വന്തി സര്വേ നിരയഗാമിനഃ ।। ൩൯.
ജാതിക്കും ജീവിതഘട്ടത്തിനും വിരുദ്ധമായി, കോപത്താലോ ആനന്ദത്താലോ പ്രവർത്തിക്കുന്നവർക്കെല്ലാം നരകത്തിലേക്ക് പോകേണ്ടി വരും.
ഉപരിഷ്ടാത്സിതോ ഘോര ഉഷ്ണാത്മാ രൌരവോ മഹാന്। സുദാരുണസ്തു ശീതാത്മാ തസ്യാധസ്താത്തപഃ സ്മൃതഃ ।। ൩൯.
മുകളിൽ ഉഷ്ണസ്വഭാവമുള്ള ഭയങ്കരമായ, വലിയ, തണുത്ത രൗരവ എന്ന നരകം ഉണ്ട്; അതിനടിയിൽ അത്യന്തം ഭയങ്കരവും തണുത്തതുമായ തപഃ എന്ന നരകം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.
ഏവമാദി ക്രമേണൈവ വര്ണ്യമാനാന്നിബോധത। ഭൂമേരധസ്താത്സപ്തൈവ നരകാഃ പരികീര്തിതാഃ ।। ൩൯.
ഇങ്ങനെ ക്രമമായി വിവരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതുപോലെ, ഭൂമിയുടെ അടിയിൽ ഏഴു നരകങ്ങൾ ഉണ്ട് എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
അധര്മസൂനവസ്തേ സ്യുരന്ധതാമിസ്രകാദയഃ। രൌരവഃ പ്രഥമസ്തേഷാം മഹാ രൌരവ ഏവ ച ।। ൩൯.
അധർമ്മത്തിന്റെ പുത്രന്മാർ ആന്ധതാമിസ്രം മുതലായവരാണ്; അവയിൽ രൗരവം ഒന്നാമത്തതും മഹാരൗരവം കൂടിയാണ്.
അസ്യാധഃ പുനരപ്യന്യഃ ശീതസ്തപ ഇതി സ്മൃതഃ। തൃതീയഃ കാലസൂത്രഃ സ്യാന്മഹാഹവിവിധിഃ സ്മൃതഃ ।। ൩൯.
ഇതിന്റെ താഴെ, മറ്റൊന്ന് 'തണുത്ത ചൂട്' എന്നറിയപ്പെടുന്നു; മൂന്നാമത്തേത് കാലസൂത്രം എന്നാണറിയപ്പെടുന്നത്, അതിനെ വലിയ യുദ്ധഭൂമി എന്നും പറയുന്നു.
അപ്രതിഷ്ഠ ശ്ചതുര്ഥഃ സ്യാദവീചീ പഞ്ചമഃ സ്മൃതഃ। ലോഹപൃഷ്ഠസ്തമസ്തേഷാമവിധേയസ്തു സപ്തമഃ ।। ൩൯.
നാലാമത്തേത് അപ്രതിഷ്ഠ എന്നും, അഞ്ചാമത്തേത് അവീചി എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. ആറാമത്തേത് ലോഹപൃഷ്ഠം, ഏഴാമത്തേത് അവിധേയ എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്.
ഘോരത്വാദ്രൌരവഃ പ്രോക്തഃ സാമ്ഭകോ ദഹനഃ സ്മൃതഃ। സുദാരുണസ്തു ശീതാത്മാ തസ്യാധസ്താത്തപോഽധമഃ ।। ൩൯.
ഭയാനകത്വം കൊണ്ടു അതിനെ രൗരവം എന്നു പറയുന്നു; സാമ്ഭക എന്നത് കത്തുന്നതാണെന്നും, സുദാരുണം അത്യന്തം തണുപ്പുള്ളതാണെന്നും, അതിന്റെ താഴെ ഏറ്റവും താഴ്ന്ന ചൂട് ഉണ്ടെന്നും പറയുന്നു.
സര്പോ നികൃന്തനഃ പ്രോക്തഃ കാലസൂത്രേതി ദാരുണഃ। അപ്രതിഷ്ഠേ സ്ഥിതിര്നാസ്തി ഭ്രമസ്തസ്മിന്സുദാരുണഃ ।। ൩൯.
നികൃന്തന എന്ന പാമ്പിനെ കാലസൂത്രം എന്നറിയപ്പെടുന്നു, അതിന്റെ സ്വഭാവം ഭയങ്കരമാണ്. അപ്രതിഷ്ഠയിൽ ഒരിക്കലും സ്ഥിരതയില്ല; അവിടെ ചുറ്റി സഞ്ചരിക്കൽ അത്യന്തം കഠിനമാണ്.
അവീചിര്ദാരുണഃ പ്രോക്തോ യന്ത്രസംപീഡനാച്ച സഃ। തസ്മാത്സുദാരുണോ ലോഹഃ കര്മ്മണാം ക്ഷയണാച്ച സഃ ।। ൩൯.
യന്ത്രങ്ങൾകൊണ്ടുള്ള പീഡനം കാരണം അവീചി ഭയാനകമായതാണ്. അതിനാൽ, ലോഹപൃഷ്ഠം അത്യന്തം കഠിനമാണ്, കാരണം അവിടെ കർമ്മങ്ങൾ നശിക്കുന്നു.
തഥാഭൂതോ ശരീരത്വാദവിധിഭ്യസ്തു സ സ്മൃതഃ। പീഡബന്ധവധാസങ്ഗാദപ്രതീകാരലക്ഷണഃ ।। ൩൯.
ഇങ്ങനെ ശരീരാവസ്ഥയാൽ, തെറ്റായ പ്രവൃത്തികൾ കൊണ്ടാണ് അതിനെ ഓർക്കുന്നത്; വേദന, ബന്ധനം, കൊല്ലൽ, കൂട്ടായ്മ എന്നിവയും, സഹായം ഇല്ലാത്ത അവസ്ഥയും അതിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്.
ഊര്ദ്ധ്വം സൈലമിതാസ്തേ തു നിരാലോകാശ്ച തേ സ്മൃതാഃ। ദുഃഖോത്കര്ഷസ്തു സര്വേഷു ഹ്യധര്മസ്യ നിമിത്തതഃ ।। ൩൯.
മുകളിലായി, അവയെ പർവതങ്ങൾകൊണ്ടാണ് അളക്കുന്നത്, അവിടെയൊക്കെ വെളിച്ചമില്ല എന്നും പറയുന്നു. ഈ എല്ലായിടത്തും ദു:ഖം അത്യന്തം കൂടുതലാണ്, അതിന്റെ കാരണം അധർമ്മമാണ്.
ഊര്ദ്ധ്വം ലോകൈഃ സമാവേതൌ നിരാലോകൌ ച താവുഭൌ। കൂടാങ്ഗാരപ്രമാണൈശ്ച ശരീരീ മൂത്രനായകഃ ।। ൩൯.
മുകളിലായി, രണ്ടും ലോകങ്ങളുമായി ചേർന്നിരിക്കുന്നു, അവിടെയും വെളിച്ചമില്ല. ശരീരമുള്ളവൻ കൂറ്റൻ ചാരക്കൂമ്പാരങ്ങൾകൊണ്ടാണ് അളക്കപ്പെടുന്നത്, മൂത്രം കൊണ്ടാണ് അവനെ നയിക്കുന്നത്.
ഉപഭോഗസമര്ഥൈസ്തു സദ്യോ ജായന്തി കര്മഭിഃ। ദുഃഖ പ്രകര്ഷശ്ചോഗ്രത്വം തേഷു സര്വേഷു വൈ സ്മൃതഃ ।। ൩൯.
അനുഭവിക്കാൻ കഴിവുള്ളവരോടൊപ്പം, കർമ്മങ്ങൾ ഉടൻ ഫലിക്കുന്നു. ഈ എല്ലായിടത്തും ദു:ഖത്തിന്റെ തീവ്രതയും ഭീകരതയും ഓർക്കപ്പെടുന്നു.
യാതനാശ്ചാപ്യസംഖ്യേയാ നാരകാണാം തഥാ സ്മൃതാഃ। ദുഃഖോത്കര്ഷസ്തു സര്വേഷു ഹ്യധര്മസ്യ നിമിത്തതഃ ।। ൩൯.
നരകവാസികൾക്ക് അനവധി യാതനകളും ഉണ്ടെന്ന് പറയുന്നു. ഈ എല്ലായിടത്തും ദു:ഖം അത്യന്തം കൂടുതലാണ്, കാരണം അധർമ്മം തന്നെയാണ്.
തിര്യഗ്യോനൌ പ്രസൂയന്തേ കര്മശേഷേ ഗതേ തതഃ। ദേവാശ്ച നാരകാശ്ചൈവ ഹ്യൂര്ദ്ധ്വം ചാധശ്ച സംസ്ഥിതാഃ ।। ൩൯.
കർമ്മശേഷി തീർന്നാൽ, അവർ മൃഗജന്മങ്ങളിൽ ജനിക്കുന്നു. ദേവന്മാരും നരകവാസികളും മുകളിലും താഴെയും സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.
ധര്മാധര്മനിമിത്തേന സദ്യോ ജായന്തി മൂര്ത്തയഃ। ഉപഭോഗാര്ഥമുത്പത്തിരൌപപത്തികകര്മതഃ ।। ൩൯.
ധർമ്മവും അധർമ്മവും കാരണം, രൂപങ്ങൾ ഉടൻ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു. അനുഭവത്തിനായി, മുൻജന്മത്തിലെ കർമ്മം അനുസരിച്ചാണ് ജനനം ഉണ്ടാകുന്നത്.
പശ്യന്തി നാരകാന്ദേവാ ഹ്യധോവക്രാന് ഹ്യധോഗതാന്। നാരകാശ്ച തഥാ ദേവാന് സര്വാന്പശ്യന്ത്യധോ മുഖാന് ।। ൩൯.
ദേവന്മാർ താഴോട്ടു പോകുന്ന, താഴെ വീണ നരകവാസികളെ കാണുന്നു; അതുപോലെ, നരകവാസികളും ദേവന്മാരെ എല്ലാവരെയും താഴോട്ടു മുഖം നോക്കി കാണുന്നു.
അനഗ്രമൂലതാ യസ്മാദ്ധാരണാശ്ച സ്വഭാവതഃ। തസ്മാദൂര്ദ്ധ്വമധോഭാവോ ലോകാലോകേ ന വിദ്യതേ ।। ൩൯.
അവിടെ വേരോ അടിസ്ഥാനമോ ഇല്ല, സ്വഭാവത്താൽ തന്നെ പിന്തുണയുണ്ട്; അതിനാൽ മുകളിലും താഴെയും ലോകവും ലോകമല്ലാത്തതും എന്ന വ്യത്യാസമില്ല.
ഏഷാ സ്വാഭാവികീ സംജ്ഞാ ലോകാലോകേ പ്രവര്ത്തതേ। അഥാബ്രുവന്പുനര്വായും ബ്രാഹ്മണാഃ സത്രിണസ്തദാ ।। ൩൯.
ഇത് സ്വാഭാവികമായ പേരാണ് ലോകങ്ങളിലും ലോകമല്ലാത്തിടങ്ങളിലും പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. അപ്പോൾ യാഗത്തിനായി കൂടിയിരുന്ന ബ്രാഹ്മണർ വീണ്ടും വായുവിനോട് പറഞ്ഞു.
ഋഷയ ഊചുഃ।। സര്വേഷാമേവ ഭൂതാനാം ലോകാലോകനിവാസിനാമ്। സംസാരേ സംസരന്തീഹ യാവന്തഃ പ്രാണിനശ്ച താന് ।। ൩൯.
മുനിവർ പറഞ്ഞു: ലോകങ്ങളിലും ലോകമല്ലാത്തിടങ്ങളിലും വസിക്കുന്ന എല്ലാ ജീവികളും, ഇവിടെ സംസാരത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന എത്രയോ ജീവികളും—
സഹ്ഖ്യയാ പരിസങ്ഖ്യായ തതഃ പ്രബ്രൂഹി കൃത്സ്നശഃ। ഋഷീണാം തദ്വചഃ ശ്രുത്വാ മാരുതോ വാക്യമബ്രവീത് ।। ൩൯.
അവയെ എണ്ണവും കണക്കും കൂട്ടി, എല്ലാം പൂർണ്ണമായി ഞങ്ങൾക്കു പറയണം. അതു കേട്ടു, വായു മറുപടി പറഞ്ഞു.
വായുരുവാച।। ന ശക്യാ ജന്തവഃ കൃത്സ്നാഃ പ്രസംഖ്യാതും കഥഞ്ചന। അനാദ്യന്താശ്ച സംകീര്ണാ ഹ്യപ്യൂഹേന വ്യവസ്ഥിതാഃ। ഗണനാ വിനിവൃത്തൈഷാമാനന്ത്യേന പ്രകീര്ത്തിതാഃ ।। ൩൯.
വായു പറഞ്ഞു: എല്ലാ ജീവികളെയും എങ്ങനെ വേണമെങ്കിലും പൂർണ്ണമായി എണ്ണാൻ കഴിയില്ല. അവയ്ക്ക് ആരംഭവുമില്ല അവസാനവുമില്ല, എല്ലാം കലർന്നിരിക്കുന്നു, അനുമാനിച്ചാലും നിലനിൽക്കുന്നു. അവയെ എണ്ണുന്നത് അതിന്റെ അനന്തത്വം കാരണം ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടതാണ് എന്ന് പറയപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.
ന ദിവ്യചക്ഷുഷാ ജ്ഞാതും ശക്യാ ജ്ഞാനേന വാ പുനഃ। ചക്ഷുഷാ വൈ പ്രസംഖ്യാതുമതോ ഹ്യന്തേ നരാധിപഃ ।। ൩൯.
രാജാവേ, ദിവ്യദൃഷ്ടിയാലോ അതവാ ജ്ഞാനത്താലോ ഇതിന്റെ അന്ത്യത്തെ അറിയാൻ കഴിയില്ല; എണ്ണിപ്പാർക്കുന്ന കണ്ണുകൊണ്ടു മാത്രമേ അതിന്റെ അന്ത്യത്തെ നിശ്ചയിക്കാൻ കഴിയൂ.
അനാധ്യാനാദവേദ്യത്വാന്നൈവ പ്രശ്നോ വിധീയതേ। ബ്രഹ്മണാ സംജ്ഞിതം യത്തു സംഖ്യയാ തന്നിബോധത ।। ൩൯.
ധ്യാനത്തിലൂടെയും അറിയാൻ കഴിയാത്തതുകൊണ്ടു അതിനെക്കുറിച്ച് ചോദ്യം ചോദിക്കേണ്ടതില്ല; ബ്രഹ്മാവു എണ്ണത്തിൽ നിശ്ചയിച്ചതു നിങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കണം.
യഃ സഹസ്രതമോ ഭാഗഃ സ്ഥാവരാണാം ഭവേദിഹ। പാര്ഥിവാഃ കൃമയസ്താവത്സംസേകാദ്യേഷു സമ്ഭവാഃ ।। ൩൯.
ഇവിടെ ചലനമില്ലാത്ത ജീവികളിൽ ആയിരത്തിൽ ഒന്ന് മാത്രം കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു; അവയിൽ ഭൂമിയിലെ കീടങ്ങൾ ഈർപ്പിൽ നിന്നാണ് ജനിക്കുന്നത്.
സംസേകജാനാമ്ഭാഗേന സഹസ്രേണൈവ സമ്മിതാഃ। ഔദകാ ജന്തവഃ സര്വേ നിശ്ചയാത്തദ്വിചാരിതമ് ।। ൩൯.
ഈർപ്പിൽ നിന്നു ജനിക്കുന്നവയിൽ ആയിരത്തിൽ ഒന്ന് എന്ന അനുപാതത്തിലാണ് ജലജീവികൾ എല്ലാം കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്; ഇതാണ് ഉറപ്പായുള്ള നിശ്ചയം.
സഹസ്രേണൈവ ഭാഗേന സത്വാനാം സലിലൌകസാമ് । വിഹങ്ഗമാസ്തു വിജ്ഞേയാ ലൌകികാസ്തേ ച സര്വശഃ ।। ൩൯.
ജലത്തിൽ ജീവിക്കുന്ന ജീവികളിൽ ആയിരത്തിൽ ഒന്ന് എന്ന അനുപാതത്തിലാണ് ജലപക്ഷികൾ കണക്കാക്കേണ്ടത്; ലോകത്തിൽ ഉള്ള എല്ലാ ഇത്തരത്തിലുള്ള പക്ഷികളും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.
യഃ സഹസ്രതമോ ഭാഗസ്തേഷാം വൈ പക്ഷിണാം ഭവേത്। പശവസ്തത്സമാ ജ്ഞേയാ ലൌകികാസ്തു ചതുഷ്പദാഃ ।। ൩൯.
അവിടെ ഉള്ള പക്ഷികളിൽ ആയിരത്തിൽ ഒന്ന് എന്ന അനുപാതത്തിലാണ് ഭൂമിയിലെ നാലുകാലി മൃഗങ്ങൾ കണക്കാക്കേണ്ടത്.