മഹാഭൂതേഷു ലീയന്തേ പ്രജാഃ സര്വ്വാശ്ചതുര്വിധാഃ । സലിലേനാപ്ലുതേ ലോകേ നഷ്ടേ സ്ഥാവരജങ്ഗമേ ।। ൩൮.
നാലു വിധത്തിലുള്ള എല്ലാ ജീവികളും മഹാഭൂതങ്ങളിൽ ലയിക്കുന്നു; ലോകം വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങുമ്പോൾ, സഞ്ചരിക്കുന്നതും അചഞ്ചലവുമായ എല്ലാം നശിക്കുന്നു.
വിനിവൃത്തേ ച സംഹാരേ ഉപശാന്തേ പ്രജാപതൌ। നിരാലോകേ പ്രദഗ്ധേ തു നൈശേന തു സമാവൃതേ । ഈശ്വരാധിഷ്ഠിതേ ഹ്യസ്മിംസ്തദാ ഹ്യേകാര്ണവേ തദാ ।। ൩൮.൨൩൫ താവദേകാര്ണവോ ജ്ഞേയോ യാവദാസീദഹഃ പ്രഭോഃ । രാത്രിസ്തു സലിലാവസ്ഥാ നിവൃത്തൌ ചാപ്യഹഃ സമൃതമ് ।। ൩൮.
സമഹാരവും അവസാനിച്ച്, സൃഷ്ടികർത്താവ് ശാന്തനായപ്പോൾ, ഇരുണ്ട ലോകം അഗ്നിയിൽ ചുട്ടു, രാത്രിയിൽ മൂടപ്പെട്ടു; ഭഗവാന്റെ നിയന്ത്രണത്തിൽ അപ്പോൾ എല്ലാം ഒരൊറ്റ സമുദ്രമായിരുന്നു.
അഹോരാത്രസ്തഥൈവാസ്യ ക്രമേണ പരിവര്ത്തതേ। ആഭൂതസംപ്ലവോ ഹ്യേഷ അഹോരാത്രഃ സ്മൃതഃ പ്രഭോഃ ।। ൩൮.
ദിവസവും രാത്രിയും ഇങ്ങനെ ക്രമത്തിൽ മാറിമാറി വരുന്നു; ഈ മൂലപ്രളയം ഭഗവാന്റെ ദിവസം-രാത്രി എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.
ത്രൈലോക്യേ യാനി സത്വാനി ഗതിമന്തി ധ്രുവാണി ച। ആഭൂതേഭ്യഃ പ്രലീയന്തേ തസ്മാദാഭൂതസംപ്ലവഃ ।। ൩൮.
മൂന്നു ലോകങ്ങളിലുമുള്ള സഞ്ചാരികളായും അചഞ്ചലങ്ങളായും ഉള്ള എല്ലാ ജീവികളും ഭൂതങ്ങളിൽ ലയിക്കുന്നു; അതിനാലാണ് ഇതിനെ മൂലപ്രളയം എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.
അഗ്രേ ഭൂതഃ പ്രജാനാന്തു തസ്മാദ്ഭൂതഃ പ്രജാപതിഃ। ആഭൂതഃ പ്ലവതേ ചൈവ തസ്മാദാഭൂതസംപ്ലവഃ ।। ൩൮.
ആദ്യത്തിൽ, ജീവികൾ ഉത്ഭവിക്കുന്നു; അവയിൽ നിന്ന് സൃഷ്ടികർത്താവും. ഭൂതം ഉയർന്ന് ഒഴുകുന്നു; അതിനാലാണ് ഇതിനെ മൂലപ്രളയം എന്ന് പറയുന്നത്.
ശാശ്വതേ ചാമൃതത്വേ ച ശബ്ദേ ചാഭൂതസംപ്ലവഃ। അതീതാ വര്ത്തമാനാശ്ച തഥൈവാനാഗതാഃ പ്രജാഃ। ദിവ്യസങ്ഖ്യാ പ്രസങ്ഖ്യാതാ ഹ്യപരാര്ധഗുണീകൃതാ ।। ൩൮.
ശാശ്വതതയിലും അമൃതതയിലും, വാക്കിലും, മൂലപ്രളയം നിലനിൽക്കുന്നു; കഴിഞ്ഞവരും ഇപ്പോഴുള്ളവരും വരാനിരിക്കുന്നവരുമായ എല്ലാ ജീവികളും ദൈവിക സംഖ്യയിൽ, പരമകാലത്തിന്റെ പാതി ഗുണിച്ചാണ് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്.
പരാര്ധദ്വിഗുണഞ്ചാപി പരമായുഃ പ്രകീര്ത്തിതമ്। ഏതാവാന് സ്ഥിതികാലസ്തു ഹ്യജസ്യേഹ പ്രജാമതേഃ। സ്ഥിത്യന്തേ പ്രതിസര്ഗസ്യ ബ്രഹ്മണഃ പരമേഷ്ഠിനഃ ।। ൩൮.
പരാർദ്ധത്തിന്റെ ഇരട്ടിയോളം ആയുസ്സാണ് പരമമായത് എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ഇത്രയേ ഉള്ളൂ അജജനായ സൃഷ്ടികർത്താവിന്റെ നിലനിൽപ്പിന്റെ കാലം. ഈ സമയത്തിന്റെ അവസാനം ബ്രഹ്മാവായ പരമേശ്വരന്റെ ലയമാണ് സംഭവിക്കുന്നത്.
യഥാ വായുപ്രവേഗേന ദീപാര്ചിരുപശാമ്യതി। തഥൈവം പ്രതിസര്ഗേണ ബ്രഹ്മാ സമുപശാമ്യതി ।। ൩൮.
വായുവിന്റെ ശക്തിയാൽ ദീപത്തിന്റെ ജ്വാല അണയുന്നതുപോലെ, പ്രലയസമയത്ത് ബ്രഹ്മാവും അങ്ങനെ അപ്രത്യക്ഷനാകുന്നു.
തഥാ ഹ്യപ്രതിസംസൃഷ്ടേ മഹദാദൌ മഹേശ്വരേ ൩൮.
അങ്ങനെ തന്നെ, മഹത്താദികൾക്കും മഹേശ്വരനും വീണ്ടും സൃഷ്ടിക്കപ്പെടാതെ പോകുമ്പോൾ പ്രലയം സംഭവിക്കുന്നു.
ഇത്യേഷ ച സമാഖ്യാതോ മയാ ഹ്യാഭൂതസംപ്ലവഃ। ബ്രഹ്മനൈമിത്തികോ ഹ്യേഷ സംപ്രക്ഷാലനസംയമഃ ।। ൩൮.
ഇങ്ങനെ ഞാൻ ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്നുള്ള ആ മഹാപ്രളയം വിശദീകരിച്ചു. ഇതാണ് ബ്രഹ്മാവിന്റെ കാരണമായ ശുദ്ധീകരണവും നിയന്ത്രണവുമുള്ള പ്രലയം.
സമാസേന സമാഖ്യാതോ ഭൂയഃ കിം വര്ത്തയാമി വഃ। യ ഇദം ധാരയേന്നിത്യം ശ്രൃണുയാദ്വാപ്യഭീക്ഷ്ണശഃ । കീര്ത്തനാച്ഛ്രവണാച്ചാപി മഹതീം സിദ്ധിമാപ്നുയാത് ।। ൩൮.
സംഗ്രഹമായി ഞാൻ ഇതെല്ലാം പറഞ്ഞു. ഇനി എന്ത് പറയണം? ആരെങ്കിലും ഇതിനെ മനസ്സിൽ സൂക്ഷിച്ചാലോ, ആവർത്തിച്ച് കേട്ടാലോ, പാരായണം ചെയ്താലോ, കേട്ടാലോ, വലിയ സിദ്ധി നേടും.
വായുരുവാച।। അസാധാരണവൃത്തൈസ്തു ഹുതശേഷാദിഭിര്ദ്വിജൈഃ। ധര്മ്മവൈശേഷികൈശ്ചൈവ ഹ്യാചൂര്ണസൂക്ഷ്മദര്ശിഭിഃ ।। ൩൯.
വായു പറഞ്ഞു: ഹോമശേഷം തുടങ്ങിയ അപൂർവ്വമായ പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യുന്ന ദ്വിജന്മാരും, പ്രത്യേക ധർമ്മവും സൂക്ഷ്മദർശനവും ഉള്ളവരും,
തേ ദേവൈഃ സഹ തിഷ്ഠന്തി മഹര്ലോകനിവാസിനഃ। ചതുര്ദ്ദശൈതേ മനവഃ കീര്ത്തിതാഃ കീര്ത്തിവര്ധനാഃ ।। ൩൯.
അവർ ദേവന്മാരോടൊപ്പം മഹർലോകത്തിൽ വസിക്കുന്നു. മഹത്വം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്ന ഈ പതിനാലു മനുക്കളെ ഞാൻ വിവരിച്ചു.
അതീതാ വര്ത്തമാനാശ്ച തഥൈവാനാഗതാശ്ച യേ। ഋഷിഭി ര്ദൈവതൈശ്ചൈവ സഹ ഗന്ധര്വരാക്ഷസൈഃ ।। ൩൯.
കഴിഞ്ഞവരും, ഇപ്പോഴുള്ളവരും, വരാനിരിക്കുന്നവരും, ഋഷിമാരോടും ദേവന്മാരോടും ഗന്ധർവരോടും രാക്ഷസന്മാരോടും കൂടെ,
സര്വ്വേ ഹ്യപി ക്രമാതീതാ മഹര്ലോകം സമാശ്രിതാഃ। ബ്രാഹ്മണൈഃ ക്ഷത്രിയൈര്വൈശ്യൈര്ധാര്മികൈഃ സഹിതൈഃ സുരാഃ ।। ൩൯.
അവരൊക്കെയും ക്രമമായി കഴിഞ്ഞ്, മഹർലോകത്തിൽ അഭയം പ്രാപിച്ചു. ബ്രാഹ്മണന്മാരും ക്ഷത്രിയന്മാരും വൈശ്യന്മാരും ധാർമ്മിക ദേവന്മാരുമൊപ്പമാണ്.
സര്വ്വേ ഹ്യപി ക്രമാതീതാ മഹര്ലോകം സമാശ്രിതാഃ। ബ്രാഹ്മണൈഃ ക്ഷത്രിയൈര്വൈശ്യൈര്ധാര്മികൈഃ സഹിതൈഃ സുരാഃ ।। ൩൯.
അവരൊക്കെയും ക്രമമായി കഴിഞ്ഞ്, മഹർലോകത്തിൽ അഭയം പ്രാപിച്ചു. ബ്രാഹ്മണന്മാരും ക്ഷത്രിയന്മാരും വൈശ്യന്മാരും ധാർമ്മിക ദേവന്മാരുമൊപ്പമാണ്.
തൈസ്തഥ്യകാരിഭിര്യുക്തൈഃ ശ്രദ്ധാവദ്ഭിരദര്പിതൈഃ। വര്ണാശ്രമാണാം ധര്മ്മേഷു ശ്രൌതസ്മാര്ത്തേഷു സംസ്ഥിതൈഃ। വിനിവൃത്താധികാരാസ്തേ യാവന്മന്വന്തരക്ഷയഃ ।। ൩൯.
സത്യനിഷ്ഠരായ, വിശ്വാസമുള്ള, അഹങ്കാരമില്ലാത്ത, വർണ്ണാശ്രമധർമ്മങ്ങളിൽ, ശാസ്ത്രാനുസൃതമായും ആചാരാനുസൃതമായും നിലകൊള്ളുന്നവരോടൊപ്പം, അവരുടെ അധികാരം മന്വന്തരാവസാനം വരെ അവസാനിക്കുന്നു.
.ഋഷയ ഊചുഃ।। മഹര്ലോകേതി യത്പ്രോക്തം മാതരിശ്വംസ്ത്വയാ വിഭോ। പ്രതിലോകേ ച കര്ത്തവ്യമനേകൈഃ സമധിഷ്ഠിതാഃ ।। ൩൯.
ഋഷിമാർ പറഞ്ഞു: മഹർലോകം എന്ന് നീ പറഞ്ഞത്, മഹാബലശാലിയായ മാതരിശ്വൻ, ഓരോ ലോകത്തും പലരും അവിടെ സ്ഥാപിതരായി യോജിച്ചിരിക്കുന്നു.
യാവന്തശ്ചൈവ തേ ലോകാ ദഹ്യന്തേ യേ ന തേപ്രഭോ। ഏതന്നഃ കഥയ പ്രീത്യാ ത്വം ഹി വേത്ഥ യഥാ തഥമ് ।। ൩൯.
എത്ര ലോകങ്ങൾ ഉണ്ടോ, അവയിൽ ദഹിക്കപ്പെടാത്തവയെക്കുറിച്ച്, ഭഗവനെ, ദയയോടെ ഞങ്ങൾക്ക് പറയൂ. നീയാണല്ലോ അതിന്റെ യഥാർത്ഥം അറിയുന്നത്.
ഏവമുക്തസ്തതോ വായുര്മുനിഭിര്വിനയാത്മഭിഃ। പ്രോവാച മധുരം വാക്യം യഥാതത്ത്വേന തത്ത്വവിത് ।। ൩൯.
ഇങ്ങനെ വിനയമുള്ള ഋഷിമാർ ചോദിച്ചതിനുശേഷം, വായു സത്യമായുള്ളത് മനസ്സിലാക്കി മധുരമായി ഉത്തരം പറഞ്ഞു.
വായുരുവാച।। ചതുര്ദ്ദശൈവ സ്ഥാനാനി വര്ണിതാനി മഹര്ഷിഭിഃ। ലോകാഖ്യാനി തു യാനി സ്യുര്യേഷു തിഷ്ഠന്തി മാനവാഃ ।। ൩൯.
വായു പറഞ്ഞു: മഹർഷിമാർ വിവരിച്ച പതിനാലു സ്ഥലങ്ങളാണ് മനുഷ്യർ വസിക്കുന്ന ലോകങ്ങൾ.
സപ്ത തേഷു കൃതാന്യാഹുരകൃതാനി തു സപ്ത വൈ। ഭൂരാദയസ്തു സങ്ഖ്യാതാഃ സപ്ത ലോകാഃ കൃതാസ്ത്വിഹ ।। ൩൯.
അവയിൽ ഏഴു സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടവയാണെന്ന് പറയുന്നു, ഏഴു സൃഷ്ടിക്കപ്പെടാത്തവയും ഉണ്ട്. ഭൂലോകം മുതലായ ഏഴു ലോകങ്ങളാണ് ഇവിടെ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടവ.
അകൃതാനി തു സപ്തൈവ പ്രാകൃതാനി തു യാനി വൈ। സ്ഥാനാനി സ്ഥാനിഭിഃ സാര്ദ്ധം കൃതാനി തു നിബന്ധനമ് ।। ൩൯.
അവയിൽ ഏഴു സൃഷ്ടിക്കപ്പെടാത്തവ പ്രാകൃതലോകങ്ങളാണ്. സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടവ അവയുടെ വാസികളോടൊപ്പം അടിസ്ഥാനമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
പൃഥിവീം ചാന്തരിക്ഷം ച ദിവ്യം യച്ച മഹഃ സ്മൃതമ്। സ്ഥാനാന്യേതാനി ചത്വാരി സ്മൃതാന്യാര്ണവകാനി ച ।। ൩൯.
ഭൂമി, അന്തരീക്ഷം, സ്വർഗ്ഗം, മഹഃ എന്നറിയപ്പെടുന്നത് — ഈ നാല് സ്ഥലങ്ങളും സമുദ്രങ്ങളുമായി ചേർന്നാണ് ഓർക്കപ്പെടുന്നത്.
ക്ഷയാതിശയയുക്താനി തഥാ യുക്താനി വക്ഷ്യതേ। യാനി നൈമിത്തികാനി സ്യുസ്തിഷ്ഠന്ത്യാഭൂതസംപ്ലവമ് ।। ൩൯.
നശ്വരമായതും നശ്വരമല്ലാത്തതും ഇനിയും വിശദീകരിക്കുന്നു. സൃഷ്ടി ലയമുണ്ടാകുന്നതുവരെ നിലനിൽക്കുന്ന ഇവയാണ് സമയാനുസൃത ലോകങ്ങൾ.
ജനസ്തപശ്ച സത്യഞ്ച സ്ഥാനാന്യേതാനി ത്രീണി തു। ഐകാന്തികാനി സത്ത്വാനി തിഷ്ഠന്തീഹാപ്രസംയമാത് ।। ൩൯.
ജനലോകം, തപോലോകം, സത്യലോകം — ഈ മൂന്ന് ലോകങ്ങളാണ് സ്ഥിരമായവ. അവിടെയുള്ള ജീവികൾ പൂർണ്ണമായ നിയന്ത്രണത്തിലൂടെ അവിടെ തുടരുന്നു.
വ്യക്താനി തു പ്രവക്ഷ്യാമി സ്ഥാനാന്യേതാനി സപ്ത വൈ। ഭൂര്ലോകഃ പ്രഥമസ്തേഷാം ദ്വിതീയസ്തു ഭുവഃ സ്മൃതഃ ।। ൩൯.
ഇനി ഞാൻ പ്രകടമായ ഏഴു ലോകങ്ങൾ പറയുന്നു. അവയിൽ ആദ്യം ഭൂലോകം, രണ്ടാമത്തേത് ഭൂവർലോകം എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.
സ്വസ്തൃതീയസ്തു വിജ്ഞേയശ്ചതുര്ഥോ വൈ മഹഃ സ്മൃതഃ। ജനസ്തു പഞ്ചമോ ലോകസ്തപഃ ഷഷ്ഠോ വിഭാവ്യതേ ।। ൩൯.
മൂന്നാമത്തേത് സ്വർലോകം, നാലാമത്തേത് മഹർലോകം എന്നാണ് പറയുന്നത്. അഞ്ചാമത്തേത് ജനലോകം, ആറാമത്തേത് തപോലോകം എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.
സത്യന്തു സപ്തമോ ലോകോ നിരാലോകസ്തതഃ പരമ്। ഭൂരിതി വ്യാഹൃതേ പൂര്വം ഭൂര്ലോകശ്ച തതോഽഭവത് ।। ൩൯.
ഏഴാമത്തേത് സത്യലോകം, അതാണ് എല്ലാ പ്രകാശത്തിനും അതീതമായത്. ആദ്യം 'ഭൂഃ' എന്ന ശബ്ദം ഉച്ചരിക്കപ്പെട്ടു, അതിൽ നിന്നാണ് ഭൂലോകം ഉദിച്ചുവന്നത്.
ദ്വിതീയം ഭുവ ഇത്യുക്ത അന്തരിക്ഷം തതോഽഭവത്। തൃതീയം സ്വരിതീത്യുക്തേ ദിവം പ്രാദുര്ബഭൂവ ഹ ।। ൩൯.
രണ്ടാമത്തേത് 'ഭുവഃ' എന്നാണു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്, അതിൽ നിന്നാണ് അന്തരീക്ഷം രൂപപ്പെട്ടു. മൂന്നാമത്തേത് 'സ്വഃ' എന്ന് വിളിക്കുമ്പോൾ സ്വർഗ്ഗം ഉദിച്ചു.