തസ്യ വൃഷ്ട്യാ ച തോയം തത്സര്വ്വം ഹി പരിമണ്ഡിതമ്। പ്രവിശത്യുദധൌ വിപ്രാഃ പീതം സൂര്യ്യസ്യ രശ്മിഭിഃ ।। ൩൮.
ആ മഴകൊണ്ടു, ആ വെള്ളം എല്ലാം ചുറ്റും പരന്നതായി, സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങള് കുടിച്ചെടുത്ത ശേഷം സമുദ്രത്തിലേക്ക് ഒഴുകി ചേരുന്നു, മഹർഷിമാരേ.
ആദിത്യരശ്മിഭിഃ പീതം ജലമഭ്രേഷു തിഷ്ഠതി। പുനഃ പതതി തദ്ഭൂമൌ തേന പൂര്യ്യന്തി ചാര്ണവാഃ ।। ൩൮.
സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങള് കുടിച്ച വെള്ളം മേഘങ്ങളില് നിലകൊള്ളുന്നു; പിന്നെ വീണ്ടും ഭൂമിയിലേക്കു വീഴുന്നു, അതിനാല് സമുദ്രങ്ങള് നിറയുന്നു.
തതഃ സമുദ്രാഃ സ്വാം വേലാം പരിക്രാമന്തി സര്വ്വശഃ। പര്വ്വതാശ്ച വിശീര്യ്യന്തേ മഹീ ചാപ്സു നിമജ്ജതി ।। ൩൮.
അതിനുശേഷം സമുദ്രങ്ങള് എല്ലായിടത്തും അവരുടെ അതിര് കടന്ന് ഒഴുകുന്നു; പര്വ്വതങ്ങള് തകര്ന്നു വീഴുന്നു, ഭൂമി വെള്ളത്തില് മുങ്ങിപ്പോകുന്നു.
തതസ്തു സഹസോദ്ഭ്രാന്തഃ പയോദാംസ്താന്നഭസ്തലേ। സംവേഷ്ടയതി ഘോരാത്മാ ദിവി വായുഃ സമന്തതഃ ।। ൩൮.
അതിനുശേഷം, വലിയ ശക്തിയോടെ, ഭയാനകസ്വഭാവമുള്ള വായു ആകാശത്ത് ചിതറിക്കിടക്കുന്ന ആ മേഘങ്ങളെ എല്ലായിടത്തും ചുറ്റി പിടിക്കുന്നു.
തസ്മിന്നേകാര്ണവേ ഘോരേ നഷ്ടേ സ്ഥാവരജങ്ഗമേ। പൂര്ണേ യുഗസഹസ്രേ വൈ നിഃശേഷഃ കല്പ ഉച്യതേ ।। ൩൮.
ആ ഭയാനകമായ ഏകസമുദ്രത്തില്, ചലനവും അചലനവുമായ എല്ലാം നശിച്ചപ്പോള്യും, ആയിരം യുഗങ്ങള് പൂര്ത്തിയായപ്പോളും, അതാണ് ഒരു കല്പത്തിന്റെ പൂര്ണ്ണ പ്രളയം എന്നു പറയുന്നു.
അഥാമ്ഭസാ വൃതേ ലോകേ പ്രാഹുരേകാര്ണവം ബുധാഃ। അഥ ഭൂമിതലം ഖഞ്ച വായുശ്ചൈകാര്ണവേ തദാ। നഷ്ടേ ഭാവേഽവലീനം തത്പ്രാജ്ഞായത ന കിഞ്ചന ।। ൩൮.
അപ്പോള് ലോകം വെള്ളം കൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ടപ്പോള്, ജ്ഞാനികള് അതിനെ ഏകസമുദ്രം എന്നു വിളിക്കുന്നു; അപ്പോള് ഭൂമിയുടെ ഉപരിതലവും ആകാശവും വായുവും ആ സമുദ്രത്തിനുള്ളിലായിരിക്കും; എല്ലാം നശിച്ചപ്പോള് ഒന്നും പ്രകടമല്ലെന്ന് ജ്ഞാനികള് പറയുന്നു.
പാര്ഥിവാസ്ത്വഥ സാമുദ്രാ ആപോ ഹൈമാശ്ച സര്വ്വശഃ। പ്രസരന്ത്യോ വ്രജന്ത്യേകം സലിലാഖ്യാം ഭജന്ത്യുത ।। ൩൮.
അതിനുശേഷം, ഭൂമിയിലെ, സമുദ്രത്തിലെ, സ്വര്ണ്ണം നിറഞ്ഞ വെള്ളങ്ങള് എല്ലാം വ്യാപിച്ചു, ഒറ്റ രൂപമായ വെള്ളത്തില് ലയിക്കുന്നു.
ആഗതാഗതികം ചൈവ തദാ തത്സലിലം സ്മൃതമ്। പ്രച്ഛാദ്യ തിഷ്ഠതി മഹീമര്ണവാഖ്യം ച തജ്ജലമ് ।। ൩൮.
ആ വരവ് പോക്ക് ഉള്ള വെള്ളം എല്ലാം മൂടി നിലകൊള്ളുന്നു; അതാണ് ഭൂമിയുടെ മഹാസമുദ്രം എന്നറിയപ്പെടുന്നത്.
ആഭാന്തി യസ്മാത്താ ഭാഭിര്ഭാശബ്ദവ്യാപ്തിദീപ്തിഷു। ഭസ്മ സര്വ്വമനുപ്രാപ്യ തസ്മാദമ്ഭോ നിരുച്യതേ ।। ൩൮.
അവയ്ക്ക് പ്രകാശം ഉണ്ടാകുന്നതിനാല്, 'ഭ' എന്ന പദം വ്യാപനത്തെയും ദീപ്തിയെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എല്ലാം ചാരമായതിനാല് അതിനെ വെള്ളം എന്നു വിളിക്കുന്നു.
നാനാത്വേ ചൈവ ശീഘ്രേ ച ധാതുര്വൈ അര ഉച്യതേ। ഏകാര്ണവേ തദാ യോ വൈ ന ശീഘ്രാസ്തേന താ നരാഃ ।। ൩൮.
വിവിധത്വവും വേഗതയും ഉള്ളതിനാല് ആ ഘടകത്തെ 'അര' എന്നു പറയുന്നു; ആ ഏകസമുദ്രത്തില് വേഗതയില്ലാത്തവരെ 'നര' എന്നു വിളിക്കുന്നു.
തസ്മിന് യുഗസഹസ്രാന്തേ ദിവസേ ബ്രഹ്മണോ ഗതേ। താവന്തം കാലമേവം തു ഭവത്യേകാര്ണവം ജഗത്। തദാ തു സര്വ്വവ്യാപാരാ നിവര്ത്തന്തേ പ്രജാപതേഃ ।। ൩൮.
ആയിരം യുഗങ്ങള്ക്കു ശേഷം ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു ദിവസം കഴിഞ്ഞപ്പോള്, ആ കാലം മുഴുവന് ലോകം ഏകസമുദ്രമായി മാറുന്നു; അപ്പോള് സൃഷ്ടികര്ത്താവിന്റെ എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും നിര്ത്തപ്പെടുന്നു.
ഏവമേകാര്ണവേ തസ്മിന്നഷ്ടേ സ്ഥാവര ജങ്ഗമേ। തദാ സ ഭവതി ബ്രഹ്മാ സഹസ്രാക്ഷഃ സഹസ്രപാത് ।। ൩൮.
അങ്ങനെ, ആ ഏകസമുദ്രത്തില് ചലനവും അചലനവുമായ എല്ലാം നശിച്ചപ്പോള്, അപ്പോള് അവന് ആയിരം കണ്ണുകളും കാലുകളും ഉള്ള ബ്രഹ്മാവായി മാറുന്നു.
സഹസ്രശീര്ഷാ സുമനാഃ സഹസ്രപാത് സഹസ്രചക്ഷുര്വദനഃ സഹസ്രവാക്। സഹസ്രബാഹുഃ പ്രഥമഃ പ്രജാപതിസ്ത്രീയപഥേ യഃ പുരുഷോ നിരുച്യതേ ।। ൩൮.
ആയിരം തലകളും, ആയിരം കാലുകളും, ആയിരം കണ്ണുകളും, മുഖങ്ങളും, വാക്കുകളും, ആയിരം കൈകളും ഉള്ളവൻ, ഏറ്റവും ആദിയിൽ ജനങ്ങൾക്കു മേലാളനായവൻ, മൂന്നു ലോകങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന പുരുഷൻ എന്നറിയപ്പെടുന്നവൻ, അതിവിശുദ്ധനും ദയാനിധിയുമാണ്.
ആദിത്യവര്ണോ ഭുവനസ്യ ഗോപ്താ ഹ്യപൂര്വ്വ ഏകഃ പ്രഥമസ്തുരാഷാട് । ഹിരണ്യഗര്ഭഃ പുരുഷോ മഹാന് വൈ സംപദ്യതേ വൈ തമസഃ പരസ്താത് ।। ൩൮.
സൂര്യപ്രഭയുള്ളവൻ, ലോകത്തിന്റെ രക്ഷകൻ, അതുല്യനും ഏകനും, ആദിയും അതിവേഗിയുമാണ്. ഹിരണ്യഗർഭൻ എന്ന മഹാപുരുഷൻ, അന്ധകാരത്തിന് അതീതനായി നിലകൊള്ളുന്നു.
ചതുര്യുഗസഹസ്രാന്തേ സര്വതഃ സലിലപ്ലുതേ। സുഷുപ്സുരപ്രകാശാം സ്വാം രാത്രിം തു കുരുതേ പ്രഭുഃ ।। ൩൮.
നാലു യുഗങ്ങളുടെ ആയിരം ചക്രങ്ങൾ കഴിഞ്ഞ്, എല്ലാം വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങുമ്പോൾ, വിശ്രമം ആഗ്രഹിച്ച പ്രഭു, പ്രകാശമില്ലാത്ത തന്റെ രാത്രിയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ചതുര്വിധാ യദാ ശേതേ പ്രജാഃ സര്വ്വാണ്ഡമണ്ഡിതാഃ। പശ്യന്തേ തം മഹാത്മാനം കാലം സപ്ത മഹര്ഷയഃ ।। ൩൮.
നാലു വിധത്തിലുള്ള ഉറക്കത്തിൽ, സർവ്വഭൂതങ്ങളും ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട് വിശ്രമിക്കുമ്പോൾ, ഏഴു മഹർഷിമാർ ആ മഹാത്മാവായ കാലത്തെ കാണുന്നു.
ജനലോകവിവര്ത്തന്തസ്തപസാ ലബ്ധചക്ഷുഷഃ। ഭൃഗ്വാദയോ മഹാത്മാനഃ പൂര്വ്വേ വ്യാഖ്യാതലക്ഷണാഃ ।। ൩൮.
ജനലോകത്തിൽ വസിക്കുന്ന, തപസ്സിലൂടെ ദർശനം നേടിയ, മുമ്പ് വിശദീകരിച്ച ഗുണങ്ങളുള്ള ഭൃഗു മുതലായ മഹാത്മാക്കൾ അങ്ങോട്ട് സഞ്ചരിക്കുന്നു.
സത്യാദീന് സപ്തലോകാന് വൈ തേ ഹി പശ്യന്തി ചക്ഷുഷാ। ബ്രഹ്മാണം തേ തു പശ്യന്തി മഹാബ്രാഹ്മീഷു രാത്രിഷു ।। ൩൮.
അവർക്ക് അവരുടെ ദർശനത്തിലൂടെ സത്യലോകം തുടങ്ങി ഏഴു ലോകങ്ങളും കാണാൻ കഴിയും; ബ്രഹ്മാവിന്റെ മഹാരാത്രികളിൽ അവർ ബ്രഹ്മാവിനെയും ദർശിക്കുന്നു.
സപ്തര്ഷയഃ പ്രപശ്യന്തി സപ്തകാലം സ്വരാത്രിഷു। കല്പാനാം പരമേഷ്ഠിത്വാത്തസ്മാദാദ്യഃ സ പഠ്യതേ ।। ൩൮.
ഏഴു മഹർഷിമാർ സ്വർഗീയ രാത്രികളിൽ ഏഴു വിധത്തിലുള്ള കാലത്തെ കാണുന്നു; കല്പങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ഉന്നതനായതുകൊണ്ട് അവൻ ആദിയെന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.
സ യഷ്ടാ സര്വഭൂതാനാം കല്പാദിഷു പുനഃ പുനഃ। ഏവമാവേശയിത്വാ തു സ്വാത്മന്യേവ പ്രജാപതിഃ ।। ൩൮.
പ്രതിവർഷം കല്പത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ സർവ്വഭൂതങ്ങൾക്കായി യജ്ഞം ചെയ്യുന്നവൻ, എല്ലാം തന്റെ അകത്തേക്ക് ഉൾക്കൊണ്ടു, പ്രജാപതി സ്വയം നിലകൊള്ളുന്നു.
അഥാത്മനി മഹാതേജാഃ സര്വമാദായ സര്വകൃത്। തതസ്തേ വസതേ രാത്രിം തമസ്യേകാര്ണവേ ജലേ ।। ൩൮.
പിന്നീട്, മഹാതേജസ്സുള്ളവൻ, സർവ്വസൃഷ്ടിക്കാരനായവൻ, എല്ലാം തന്റെ അകത്തേക്ക് ആകർഷിച്ച്, ആന്ധക്യവും ഏകസമുദ്രവും നിറഞ്ഞ വെള്ളത്തിൽ രാത്രിയിൽ വിശ്രമിക്കുന്നു.
തതോ രാത്രിക്ഷയേ പ്രാപ്തേ പ്രതിബുദ്ധഃ പ്രജാപതിഃ। മനഃ സിസൃക്ഷയാ യുക്തം സര്ഗായ നിദധേ പുനഃ ।। ൩൮.
അപ്പോൾ, രാത്രി അവസാനിച്ചപ്പോൾ, പ്രജാപതി ഉണരുന്നു; സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ മനസ്സിനെ വീണ്ടും സൃഷ്ടിക്കാനായി സമർപ്പിക്കുന്നു.
ഏവം സലോകേ നിര്വൃത്തേ ഉപശാന്തേ പ്രജാപതൌ। ബ്രഹ്മനൈമിത്തികേ തസ്മിന് കല്പിതേ വൈ പ്രസംയമേ ।। ൩൮.
ഇങ്ങനെ ലോകം ഇല്ലാതായി, പ്രജാപതി വിശ്രമത്തിൽ ആയപ്പോൾ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ കാരണമായ ആ ലയത്തിൽ, ആ സമാധാനത്തിൽ,
ദേഹൈര്വിയോഗഃ സത്വാനാം തസ്മിന് വൈ കൃത്സ്നശഃ സ്മൃതഃ। തതോ ദഗ്ധേഷു ഭൂതേഷു സര്വ്വേഷ്വാദിത്യരശ്മിഭിഃ। ദേവര്ഷിമനുവര്യ്യേഷു തസ്മിന് സങ്കലനേ തദാ ।। ൩൮.
ആ ലയത്തിൽ, സകല ജീവികളും ശരീരങ്ങളിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായും വേർപെടുന്നു എന്നു പറയുന്നു; അപ്പോൾ സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങൾകൊണ്ട് എല്ലാം ദഹിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, ദേവന്മാർക്കും, ഋഷികൾക്കും, മനുഷ്യർക്കും ആ സംഗമത്തിൽ,
ഗന്ധര്വാദീനി സത്വാനി പിശാചാന്താനി സര്വ്വശഃ। കല്പാദാവപ്രതപ്താനി ജനമേവാശ്രയന്തി വൈ ।। ൩൮.
ഗന്ധർവന്മാരിൽ നിന്ന് പിശാചുകൾ വരെ എല്ലാ ജീവികളും, കല്പത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ ദു:ഖം അനുഭവിക്കാതെ, മനുഷ്യരിൽ ജനനം സ്വീകരിക്കുന്നു.
തിര്യഗ്യോനീനി സത്വാനി നാരകേയാനി യാന്യപി। തദാ താന്യപി ദഗ്ധാനി ധുതപാപാനി സര്വ്വശഃ। ജനേ താന്യുപപദ്യന്തേ യാവത്സംപ്ലവതേ ജഗത് ।। ൩൮.
മൃഗയോനികളിൽ ജനിച്ചവരും നരകത്തിൽ പോകേണ്ടവരും, അപ്പോൾ എല്ലാം പാപങ്ങൾ ദഹിച്ചവരായി, മനുഷ്യരിൽ ജനിക്കുന്നു, ലോകം നിലനിൽക്കുന്നവരെക്കുറിച്ച്.
വ്യുഷ്ടായാന്തു രജന്യാം തു ബ്രഹ്മണേഽവ്യക്തയോനയേ। ജായന്തേ ഹി പുനസ്താനി സര്വ്വഭൂതാനി കൃത്സ്നശഃ ।। ൩൮.
രാത്രി കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, അവ്യക്തമായ ഉത്ഭവമുള്ള ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന്, എല്ലാ ജീവികളും വീണ്ടും പൂർണ്ണമായി ജനിക്കുന്നു.
ഋഷയോ മനവോ ദേവാഃ പ്രജാഃ സര്വ്വശ്ചതുര്വിധാഃ। തേഷാമപീഹ സിദ്ധാനാം നിധനോത്പത്തിരുച്യതേ ।। ൩൮.
ഋഷിമാർ, മനുമാർ, ദേവന്മാർ, നാലു വർണ്ണങ്ങളിലുള്ള സർവ്വജനങ്ങൾ—അവരിൽ പോലും, സിദ്ധന്മാർക്ക് പോലും, ഇവിടെ ജനനവും മരണമുമുണ്ട് എന്ന് പറയുന്നു.
യഥാ സൂര്യസ്യ ലോകേഽസ്മിന്നുദയാസ്തമനം സ്മൃതമ്। തഥാ ജന്മനിരോധശ്ച ഭൂതാനാമിഹ ദൃശ്യതേ ।। ൩൮.
ഈ ലോകത്ത് സൂര്യന്റെ ഉദയവും അസ്തമയവും എങ്ങനെ അറിയപ്പെടുന്നു, അതുപോലെ തന്നെ, ജീവികളുടെ ജനനവും നാശവും ഇവിടെ കാണപ്പെടുന്നു.
ആഭൂതസംപ്ലവാത്തസ്മാദ്ഭവഃ സംസാര ഉച്യതേ । യഥാ സര്വ്വാണി ഭൂതാനി ജായന്തേ ഹി വര്ഷാസ്വിഹ ।। ൩൮.
സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ ലയത്താൽ ഇതിനെ ഭവചക്രം എന്നു വിളിക്കുന്നു; മഴക്കാലത്ത് എങ്ങനെ എല്ലാ ജീവികളും ഇവിടെ ജനിക്കുന്നു അതുപോലെയാണ്.