ശങ്ഖകുന്ദനിഭാശ്ചാന്യേ ജാത്യഞ്ജനനിഭാസ്തഥാ । ധൂമ്ര വര്ണാ ഘനാഃ കേചിത്കേചിത്പീതാഃ പയോധരാഃ ।। ൩൮.
ചില മേഘങ്ങൾ ശംഖും കുണ്ടുംപോലെയും, ചിലത് കാട്ടുപച്ചപ്പൊടിപോലെയും, ചിലത് പുകനിറമുള്ളവയും, മറ്റൊന്നുകൾ മഞ്ഞനിറമുള്ള വെള്ളമുള്ളവയും ആണ്.
കേചിദ്രാസഭവര്ണാഭാ ലാക്ഷാരക്തനിഭാസ്തഥാ। മനഃശിലാഭാസ്ത്വപരേ കപോതാഭാസ്തഥാമ്ബുദാഃ ।। ൩൮.
ചില മേഘങ്ങൾ കഴുതയുടെ നിറംപോലെയും, ചിലത് ലക്ഷരക്തംപോലെയും, മറ്റൊന്നുകൾ മനശ്ശിലപോലെയും, ചിലത് പ്രാവിന്റെ നിറമുള്ളവയും ആണ്.
ഇന്ദ്രഗോപനിഭാഃ കേചിദുത്തിഷ്ഠന്തി ഘനാ ദിവി। കേചിത്പുരധരാകാരാഃ കേചിദ്ഗജകുലോപമാഃ ।। ൩൮.
ചില മേഘങ്ങൾ ഇന്ദ്രഗോപപുഴുവിന്റെ നിറംപോലെയും, ചിലത് നഗരഭിത്തിപോലെയും, മറ്റൊന്നുകൾ ആനക്കൂട്ടംപോലെയും ആകാശത്ത് ഉയരുന്നു.
കേ ചിത്പര്വതസംകാശാഃ കേചിത്സ്ഥലനിഭാ ഘനാഃ। കുണ്ഡാഗാരനിഭാഃ കേചിത്കേചിന്മീനകുലോപമാഃ ।। ൩൮.
ചില മേഘങ്ങൾ പർവതംപോലെയും, ചിലത് സമതലപ്രദേശംപോലെയും, ചിലത് വലിയ മണ്ഡപംപോലെയും, മറ്റൊന്നുകൾ മീൻകൂട്ടംപോലെയും കാണപ്പെടുന്നു.
ബഹുരൂപാ ഘോരരൂപാ ഘോരസ്വരനിനാദിനഃ। തദാ ജലധരാഃ സര്വേ പൂരയന്തി നഭഃസ്ഥലമ് ।। ൩൮.
അപ്പോള് ആകാശം മുഴുവന് ഭയാനകമായ രൂപങ്ങളുമായി, ഭയങ്കരമായ ശബ്ദങ്ങളോടെ, ആ മേഘങ്ങള് നിറച്ചു കിടക്കുന്നു.
തതസ്തേ ജലദാ ഘോരാ നവീനാ ഭാസ്കരാത്മികാഃ। സപ്തധാ സംവൃതാത്മാനസ്തമഗ്നിം ശമയന്ത്യുത ।। ൩൮.
അപ്പോള് പുതിയതായി ഉരുത്തിരിഞ്ഞ, സൂര്യന്റെ ശക്തിയുള്ള ആ ഭയങ്കരമായ മേഘങ്ങള് ഏഴുവിധങ്ങളായി രൂപം കൊണ്ടു, ഇരുട്ടും അഗ്നിയും അകറ്റുന്നു.
തതസ്തേ ജലദാ വര്ഷം മുഞ്ചന്തി ച മഹോദ്യമമ്। സുഘോരമശിവം സര്വ്വം നാശയന്തി ച പാവകമ് ।। ൩൮.
അതിനുശേഷം ആ മേഘങ്ങള് വലിയ ശക്തിയോടെ, അത്യന്തം ഭയാനകവും അശുഭവുമായ മഴ പെയ്യിച്ചു, അഗ്നിയെ മുഴുവനും അണച്ചു കളയുന്നു.
പ്രവൃഷ്ടൈശ്ച തഥാത്യര്ഥം വാരിഭിഃ പൂര്യ്യതേ ജഗത്। അദ്ഭിസ്തേജോഽഭിഭൂതഞ്ച തദാഗ്നിഃ പ്രാവിശത്യപഃ ।। ൩൮.
അങ്ങനെ അതിവേഗം മഴ പെയ്യുമ്പോള്, ലോകം വെള്ളം കൊണ്ട് നിറയുന്നു; വെള്ളം അഗ്നിയെ കീഴടക്കി, അഗ്നി വെള്ളത്തിനുള്ളില് ലയിക്കുന്നു.
നഷ്ടേ ചാഗ്നൌ വര്ഷശതേ പയോദാഃ പാകസമ്ഭവാഃ। പ്ലാവയന്തി ജഗത്സര്വം ബൃഹജ്ജാലപരിസ്രവൈഃ ।। ൩൮.
ഒരു നൂറ് വര്ഷം മഴ പെയ്ത് അഗ്നി നശിച്ചശേഷം, ചൂടില് നിന്നു ജനിച്ച മേഘങ്ങള് വലിയ ഒഴുക്കുകളിലൂടെ ലോകം മുഴുവന് വെള്ളം കൊണ്ട് മൂടുന്നു.
ധാരാഭിഃ പൂരയന്തീമം ചോദ്യമാനാഃ സ്വയമ്ഭുവാ। അന്യേ തു സലിലൌഘൈസ്തു വേലാമഭിഭവന്ത്യപി। സാദ്രിര്ദ്വീപാന്തരം പൃഥ്വീ ഹ്യദ്ഭിഃ സംഛാദ്യതേ തദാ ।। ൩൮.
സ്വയംഭുവായ ദൈവം പ്രേരിപ്പിച്ച് ചില മേഘങ്ങള് ഈ ലോകം ഒഴുക്കുകളാല് നിറയ്ക്കുന്നു; മറ്റുള്ളവ വലിയ വെള്ളപ്പൊക്കങ്ങളാല് തീരങ്ങള് കടന്ന് ഒഴുകുന്നു; അപ്പോള് പര്വ്വതങ്ങളും ദ്വീപുകളും ഉള്പ്പെടെ ഭൂമി മുഴുവന് വെള്ളം കൊണ്ട് മൂടപ്പെടുന്നു.
തസ്യ വൃഷ്ട്യാ ച തോയം തത്സര്വ്വം ഹി പരിമണ്ഡിതമ്। പ്രവിശത്യുദധൌ വിപ്രാഃ പീതം സൂര്യ്യസ്യ രശ്മിഭിഃ ।। ൩൮.
ആ മഴകൊണ്ടു, ആ വെള്ളം എല്ലാം ചുറ്റും പരന്നതായി, സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങള് കുടിച്ചെടുത്ത ശേഷം സമുദ്രത്തിലേക്ക് ഒഴുകി ചേരുന്നു, മഹർഷിമാരേ.
ആദിത്യരശ്മിഭിഃ പീതം ജലമഭ്രേഷു തിഷ്ഠതി। പുനഃ പതതി തദ്ഭൂമൌ തേന പൂര്യ്യന്തി ചാര്ണവാഃ ।। ൩൮.
സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങള് കുടിച്ച വെള്ളം മേഘങ്ങളില് നിലകൊള്ളുന്നു; പിന്നെ വീണ്ടും ഭൂമിയിലേക്കു വീഴുന്നു, അതിനാല് സമുദ്രങ്ങള് നിറയുന്നു.
തതഃ സമുദ്രാഃ സ്വാം വേലാം പരിക്രാമന്തി സര്വ്വശഃ। പര്വ്വതാശ്ച വിശീര്യ്യന്തേ മഹീ ചാപ്സു നിമജ്ജതി ।। ൩൮.
അതിനുശേഷം സമുദ്രങ്ങള് എല്ലായിടത്തും അവരുടെ അതിര് കടന്ന് ഒഴുകുന്നു; പര്വ്വതങ്ങള് തകര്ന്നു വീഴുന്നു, ഭൂമി വെള്ളത്തില് മുങ്ങിപ്പോകുന്നു.
തതസ്തു സഹസോദ്ഭ്രാന്തഃ പയോദാംസ്താന്നഭസ്തലേ। സംവേഷ്ടയതി ഘോരാത്മാ ദിവി വായുഃ സമന്തതഃ ।। ൩൮.
അതിനുശേഷം, വലിയ ശക്തിയോടെ, ഭയാനകസ്വഭാവമുള്ള വായു ആകാശത്ത് ചിതറിക്കിടക്കുന്ന ആ മേഘങ്ങളെ എല്ലായിടത്തും ചുറ്റി പിടിക്കുന്നു.
തസ്മിന്നേകാര്ണവേ ഘോരേ നഷ്ടേ സ്ഥാവരജങ്ഗമേ। പൂര്ണേ യുഗസഹസ്രേ വൈ നിഃശേഷഃ കല്പ ഉച്യതേ ।। ൩൮.
ആ ഭയാനകമായ ഏകസമുദ്രത്തില്, ചലനവും അചലനവുമായ എല്ലാം നശിച്ചപ്പോള്യും, ആയിരം യുഗങ്ങള് പൂര്ത്തിയായപ്പോളും, അതാണ് ഒരു കല്പത്തിന്റെ പൂര്ണ്ണ പ്രളയം എന്നു പറയുന്നു.
അഥാമ്ഭസാ വൃതേ ലോകേ പ്രാഹുരേകാര്ണവം ബുധാഃ। അഥ ഭൂമിതലം ഖഞ്ച വായുശ്ചൈകാര്ണവേ തദാ। നഷ്ടേ ഭാവേഽവലീനം തത്പ്രാജ്ഞായത ന കിഞ്ചന ।। ൩൮.
അപ്പോള് ലോകം വെള്ളം കൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ടപ്പോള്, ജ്ഞാനികള് അതിനെ ഏകസമുദ്രം എന്നു വിളിക്കുന്നു; അപ്പോള് ഭൂമിയുടെ ഉപരിതലവും ആകാശവും വായുവും ആ സമുദ്രത്തിനുള്ളിലായിരിക്കും; എല്ലാം നശിച്ചപ്പോള് ഒന്നും പ്രകടമല്ലെന്ന് ജ്ഞാനികള് പറയുന്നു.
പാര്ഥിവാസ്ത്വഥ സാമുദ്രാ ആപോ ഹൈമാശ്ച സര്വ്വശഃ। പ്രസരന്ത്യോ വ്രജന്ത്യേകം സലിലാഖ്യാം ഭജന്ത്യുത ।। ൩൮.
അതിനുശേഷം, ഭൂമിയിലെ, സമുദ്രത്തിലെ, സ്വര്ണ്ണം നിറഞ്ഞ വെള്ളങ്ങള് എല്ലാം വ്യാപിച്ചു, ഒറ്റ രൂപമായ വെള്ളത്തില് ലയിക്കുന്നു.
ആഗതാഗതികം ചൈവ തദാ തത്സലിലം സ്മൃതമ്। പ്രച്ഛാദ്യ തിഷ്ഠതി മഹീമര്ണവാഖ്യം ച തജ്ജലമ് ।। ൩൮.
ആ വരവ് പോക്ക് ഉള്ള വെള്ളം എല്ലാം മൂടി നിലകൊള്ളുന്നു; അതാണ് ഭൂമിയുടെ മഹാസമുദ്രം എന്നറിയപ്പെടുന്നത്.
ആഭാന്തി യസ്മാത്താ ഭാഭിര്ഭാശബ്ദവ്യാപ്തിദീപ്തിഷു। ഭസ്മ സര്വ്വമനുപ്രാപ്യ തസ്മാദമ്ഭോ നിരുച്യതേ ।। ൩൮.
അവയ്ക്ക് പ്രകാശം ഉണ്ടാകുന്നതിനാല്, 'ഭ' എന്ന പദം വ്യാപനത്തെയും ദീപ്തിയെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എല്ലാം ചാരമായതിനാല് അതിനെ വെള്ളം എന്നു വിളിക്കുന്നു.
നാനാത്വേ ചൈവ ശീഘ്രേ ച ധാതുര്വൈ അര ഉച്യതേ। ഏകാര്ണവേ തദാ യോ വൈ ന ശീഘ്രാസ്തേന താ നരാഃ ।। ൩൮.
വിവിധത്വവും വേഗതയും ഉള്ളതിനാല് ആ ഘടകത്തെ 'അര' എന്നു പറയുന്നു; ആ ഏകസമുദ്രത്തില് വേഗതയില്ലാത്തവരെ 'നര' എന്നു വിളിക്കുന്നു.
തസ്മിന് യുഗസഹസ്രാന്തേ ദിവസേ ബ്രഹ്മണോ ഗതേ। താവന്തം കാലമേവം തു ഭവത്യേകാര്ണവം ജഗത്। തദാ തു സര്വ്വവ്യാപാരാ നിവര്ത്തന്തേ പ്രജാപതേഃ ।। ൩൮.
ആയിരം യുഗങ്ങള്ക്കു ശേഷം ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു ദിവസം കഴിഞ്ഞപ്പോള്, ആ കാലം മുഴുവന് ലോകം ഏകസമുദ്രമായി മാറുന്നു; അപ്പോള് സൃഷ്ടികര്ത്താവിന്റെ എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും നിര്ത്തപ്പെടുന്നു.
ഏവമേകാര്ണവേ തസ്മിന്നഷ്ടേ സ്ഥാവര ജങ്ഗമേ। തദാ സ ഭവതി ബ്രഹ്മാ സഹസ്രാക്ഷഃ സഹസ്രപാത് ।। ൩൮.
അങ്ങനെ, ആ ഏകസമുദ്രത്തില് ചലനവും അചലനവുമായ എല്ലാം നശിച്ചപ്പോള്, അപ്പോള് അവന് ആയിരം കണ്ണുകളും കാലുകളും ഉള്ള ബ്രഹ്മാവായി മാറുന്നു.
സഹസ്രശീര്ഷാ സുമനാഃ സഹസ്രപാത് സഹസ്രചക്ഷുര്വദനഃ സഹസ്രവാക്। സഹസ്രബാഹുഃ പ്രഥമഃ പ്രജാപതിസ്ത്രീയപഥേ യഃ പുരുഷോ നിരുച്യതേ ।। ൩൮.
ആയിരം തലകളും, ആയിരം കാലുകളും, ആയിരം കണ്ണുകളും, മുഖങ്ങളും, വാക്കുകളും, ആയിരം കൈകളും ഉള്ളവൻ, ഏറ്റവും ആദിയിൽ ജനങ്ങൾക്കു മേലാളനായവൻ, മൂന്നു ലോകങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന പുരുഷൻ എന്നറിയപ്പെടുന്നവൻ, അതിവിശുദ്ധനും ദയാനിധിയുമാണ്.
ആദിത്യവര്ണോ ഭുവനസ്യ ഗോപ്താ ഹ്യപൂര്വ്വ ഏകഃ പ്രഥമസ്തുരാഷാട് । ഹിരണ്യഗര്ഭഃ പുരുഷോ മഹാന് വൈ സംപദ്യതേ വൈ തമസഃ പരസ്താത് ।। ൩൮.
സൂര്യപ്രഭയുള്ളവൻ, ലോകത്തിന്റെ രക്ഷകൻ, അതുല്യനും ഏകനും, ആദിയും അതിവേഗിയുമാണ്. ഹിരണ്യഗർഭൻ എന്ന മഹാപുരുഷൻ, അന്ധകാരത്തിന് അതീതനായി നിലകൊള്ളുന്നു.
ചതുര്യുഗസഹസ്രാന്തേ സര്വതഃ സലിലപ്ലുതേ। സുഷുപ്സുരപ്രകാശാം സ്വാം രാത്രിം തു കുരുതേ പ്രഭുഃ ।। ൩൮.
നാലു യുഗങ്ങളുടെ ആയിരം ചക്രങ്ങൾ കഴിഞ്ഞ്, എല്ലാം വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങുമ്പോൾ, വിശ്രമം ആഗ്രഹിച്ച പ്രഭു, പ്രകാശമില്ലാത്ത തന്റെ രാത്രിയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ചതുര്വിധാ യദാ ശേതേ പ്രജാഃ സര്വ്വാണ്ഡമണ്ഡിതാഃ। പശ്യന്തേ തം മഹാത്മാനം കാലം സപ്ത മഹര്ഷയഃ ।। ൩൮.
നാലു വിധത്തിലുള്ള ഉറക്കത്തിൽ, സർവ്വഭൂതങ്ങളും ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട് വിശ്രമിക്കുമ്പോൾ, ഏഴു മഹർഷിമാർ ആ മഹാത്മാവായ കാലത്തെ കാണുന്നു.
ജനലോകവിവര്ത്തന്തസ്തപസാ ലബ്ധചക്ഷുഷഃ। ഭൃഗ്വാദയോ മഹാത്മാനഃ പൂര്വ്വേ വ്യാഖ്യാതലക്ഷണാഃ ।। ൩൮.
ജനലോകത്തിൽ വസിക്കുന്ന, തപസ്സിലൂടെ ദർശനം നേടിയ, മുമ്പ് വിശദീകരിച്ച ഗുണങ്ങളുള്ള ഭൃഗു മുതലായ മഹാത്മാക്കൾ അങ്ങോട്ട് സഞ്ചരിക്കുന്നു.
സത്യാദീന് സപ്തലോകാന് വൈ തേ ഹി പശ്യന്തി ചക്ഷുഷാ। ബ്രഹ്മാണം തേ തു പശ്യന്തി മഹാബ്രാഹ്മീഷു രാത്രിഷു ।। ൩൮.
അവർക്ക് അവരുടെ ദർശനത്തിലൂടെ സത്യലോകം തുടങ്ങി ഏഴു ലോകങ്ങളും കാണാൻ കഴിയും; ബ്രഹ്മാവിന്റെ മഹാരാത്രികളിൽ അവർ ബ്രഹ്മാവിനെയും ദർശിക്കുന്നു.
സപ്തര്ഷയഃ പ്രപശ്യന്തി സപ്തകാലം സ്വരാത്രിഷു। കല്പാനാം പരമേഷ്ഠിത്വാത്തസ്മാദാദ്യഃ സ പഠ്യതേ ।। ൩൮.
ഏഴു മഹർഷിമാർ സ്വർഗീയ രാത്രികളിൽ ഏഴു വിധത്തിലുള്ള കാലത്തെ കാണുന്നു; കല്പങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ഉന്നതനായതുകൊണ്ട് അവൻ ആദിയെന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.
സ യഷ്ടാ സര്വഭൂതാനാം കല്പാദിഷു പുനഃ പുനഃ। ഏവമാവേശയിത്വാ തു സ്വാത്മന്യേവ പ്രജാപതിഃ ।। ൩൮.
പ്രതിവർഷം കല്പത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ സർവ്വഭൂതങ്ങൾക്കായി യജ്ഞം ചെയ്യുന്നവൻ, എല്ലാം തന്റെ അകത്തേക്ക് ഉൾക്കൊണ്ടു, പ്രജാപതി സ്വയം നിലകൊള്ളുന്നു.