ജ്ഞാനാച്ചാത്യന്തികഃ പ്രോക്തഃ കാരണാനാമസമ്ഭവഃ । തതഃ സംഹൃത്യ താന് ബ്രഹ്മാ ദേവാംസ്ത്രൈലോക്യവാസിനഃ ।। ൩൮.
ജ്ഞാനത്തിലൂടെ ഉണ്ടാകുന്ന പൂർണ്ണനാശം കാരണങ്ങൾ എല്ലാം അവസാനിക്കുന്നതിൽ നിന്നാണ് ഉരുത്തിരിയുന്നത്. അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് ദേവന്മാരെയും മൂന്നു ലോകങ്ങളിലെയും എല്ലാ ജീവികളെയും പിൻവലിക്കുന്നു.
അഹരന്തേ പ്രകുരുതേ സര്ഗസ്യ പ്രലയം പുനഃ। സുഷുപ്സുര്ഭഗവാന് ബ്രഹ്മാ പ്രജാഃ സംഹരതേ തദാ ।। ൩൮.
ദിവസം അവസാനിക്കുമ്പോൾ, സൃഷ്ടിയുടെ നാശം വീണ്ടും ഉണ്ടാക്കുന്നു; വിശുദ്ധനായ ബ്രഹ്മാവ് വിശ്രമിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച് അപ്പോൾ എല്ലാ ജീവികളെയും പിൻവലിക്കുന്നു.
തതോ യുഗസഹസ്രാന്തേ സംപ്രാപ്തേ ച യുഗക്ഷയേ। തത്രാത്മസ്ഥാഃ പ്രജാഃ കര്ത്തും പ്രപേദേ സ പ്രജാപതിഃ ।। ൩൮.
അതിനുശേഷം ആയിരം യുഗങ്ങൾ കഴിഞ്ഞ് യുഗം അവസാനിക്കുമ്പോൾ, ആ സൃഷ്ടികർത്താവ് തന്റെ ഉള്ളിൽ നിലനിൽക്കുന്ന ജീവികളെ സൃഷ്ടിക്കാൻ തയ്യാറാകുന്നു.
തദാ ഭവത്യനാവൃഷ്ടിസ്തദാ സാ ശത വാര്ഷികീ। തഥാ യാന്യല്പസാരാണി സത്ത്വാനി പൃഥിവീതലേ ।। ൩൮.
അപ്പോൾ മഴയില്ല, ആ വരൾച്ച നൂറു വർഷം നീളുന്നു; അങ്ങനെ ഭൂമിയിലെ ദുർബലമായ എല്ലാ ജീവികളും—
താന്യേവാത്ര പ്രലീയന്തേ ഭൂമിത്വമുപയാന്തി ച। സപ്തരശ്മിരഥോ ഭൂത്വാ ഹ്യുദതിഷ്ഠദ്വിഭാവസുഃ ।। ൩൮.
—അവ ഇവിടെയെല്ലാം നശിച്ച് ഭൂമിയായി മാറുന്നു; പിന്നെ ഏഴു കിരണങ്ങളായി തീപൊള്ളുന്ന അഗ്നി ഉയർന്നു വരുന്നു.
അസഹ്യരശ്മിര്ഭഗവാന് പിബന്നമ്ഭോ ഗഭസ്തിഭിഃ। ഹരിതാ രശ്മയസ്തസ്യ ദീപ്യമാനാസ്തു സപ്തഭിഃ ।। ൩൮.
സഹിക്കാനാവാത്ത കിരണങ്ങളോടെ അനുഗ്രഹീതനായവൻ തന്റെ കിരണങ്ങൾ കൊണ്ട് വെള്ളം കുടിക്കുന്നു; അവന്റെ ഏഴു കിരണങ്ങളും പച്ച നിറത്തിൽ പ്രകാശിക്കുന്നു.
ഭൂയ ഏവ വിവര്തന്തേ വ്യാപ്നുവന്തോ വനം ശനൈഃ। ഭൌമം കാഷ്ഠം ധനം തേജോ ഭൃശമദ്ഭിസ്തു ദീപ്യതേ ।। ൩൮.
അവ വീണ്ടും തിരിഞ്ഞ്, പതിയെ കാടുകളിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു; ഭൂമിയിലെ മരങ്ങൾ അതിന്റെ കനൽ കിരണങ്ങളിൽ കത്തിപ്പൊള്ളുന്നു.
തസ്മാദുദകം സൂര്യ്യസ്യ തപതോഽതി ഹി കഥ്യതേ। നാവൃഷ്ട്യാ തപതേ സൂര്യോ നാവൃഷ്ട്യാ പരിവിഷ്യതേ ।। ൩൮.
അതുകൊണ്ടാണ് സൂര്യൻ തന്റെ ചൂടിൽ വെള്ളം ആഗിരണം ചെയ്യുന്നു എന്നു പറയുന്നത്; മഴയില്ലാത്തതിനാൽ സൂര്യൻ കത്തുന്നു, അതുകൊണ്ടുതന്നെ അവൻ കൂടുതൽ ഉഷ്ണമാകുന്നു.
നാവൃഷ്ട്യാ പരിചിന്വന്തി വാരിണാ ദീപ്യതേ രവിഃ। തസ്മാദപഃ പിബന് യാ വൈ ദീപ്യതേ രവിരമ്ബരേ ।। ൩൮.
മഴയില്ലാത്തതിനാൽ സൂര്യൻ വെള്ളത്തിൽ നിന്ന് പുതുമയില്ലാതെ കത്തുന്നു; അങ്ങനെ, ആകാശത്ത് സൂര്യൻ വെള്ളം കുടിച്ച് കത്തുന്നു.
തസ്യ തേ രശ്മയഃ സപ്ത പിബന്ത്യമ്ഭോ മഹാര്ണവാത്। തേനാഹാരേണ സന്ദീപ്തഃ സൂര്യ്യഃ സപ്ത ഭവത്യുത ।। ൩൮.
അവന്റെ ഏഴു കിരണങ്ങൾ മഹാസമുദ്രത്തിൽ നിന്ന് വെള്ളം കുടിക്കുന്നു; ആ ആഹാരത്തിൽ നിന്ന് ശക്തി ലഭിച്ച് സൂര്യൻ ഏഴായി മാറുന്നു.
തതസ്തേ രശ്മയഃ സപ്ത സൂര്യ്യഭൂതാശ്ചതുര്ദിശമ്। ചതുര്ലോകമിമം സര്വം ദഹന്തി ശിഖിനസ്തദാ ।। ൩൮.
പിന്നീട് ആ ഏഴു കിരണങ്ങൾ സൂര്യന്മാരായി ദഹിച്ചുകൊണ്ട് നാലു ദിശകളിലുമുള്ള ഈ ലോകം മുഴുവൻ കത്തിക്കുന്നു.
പ്രാപ്നുവന്തി ച ഭാഭിസ്തു ഹ്യൂര്ദ്ധം ചാധശ്ച രശ്മിഭിഃ। ദീപ്യന്തേ ഭാസ്കരാഃ സപ്ത യുഗാന്താഗ്നിഃ പ്രതാപിനഃ ।। ൩൮.
അവയുടെ കിരണങ്ങൾ മുകളിലേക്കും കീഴിലേക്കും എത്തുന്നു; ഏഴു സൂര്യന്മാർ യുഗാന്തത്തിലെ അഗ്നിപോലെ കത്തിപ്പൊള്ളുന്നു.
തേ വാരിണാ ച സംദീപ്താ ബഹുസാഹസ്രരശ്മയഃ। ഖം സമാവൃത്യ തിഷ്ഠന്തി നിര്ദഹന്തോ വസുന്ധരാമ് ।। ൩൮.
വെള്ളത്തിൽ കത്തുന്ന അനേകം ആയിരം കിരണങ്ങളോടെ അവൻ ആകാശം മുഴുവൻ മൂടി നില്ക്കുന്നു, ഭൂമിയെ മുഴുവൻ ദഹിപ്പിക്കുന്നു.
തതസ്തേഷാം പ്രതാപേന ദഹ്യമാനാ വസുന്ധരാ। സാദ്രിനദ്യര്ണവാ പൃഥ്വീ വിസ്നേഹാ സമപദ്യത ।। ൩൮.
അവയുടെ ചൂടിൽ കത്തിയ ഭൂമി, പർവ്വതങ്ങളും നദികളും സമുദ്രങ്ങളും ചേർന്ന്, പൂർണ്ണമായും ഈർപ്പില്ലാതെ മാറുന്നു.
ദീപ്താഭിഃ സന്തതാഭിശ്ച ചിത്രാഭിശ്ച സമന്തതഃ। അധശ്ചോര്ധ്വശ്ച തിര്യക് ച സംരുദ്ധം സൂര്യരശ്മിഭിഃ ।। ൩൮.
ചുറ്റും മുഴുവൻ കത്തുന്ന, തുടർച്ചയായും വിവിധതരത്തിലുള്ള കിരണങ്ങളാൽ, മുകളിലും കീഴിലും അറ്റത്തേക്കും എല്ലാം സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങളിൽ പൊതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
സൂര്യ്യഗ്നീനാം പ്രവൃദ്ധാനാം സംസൃഷ്ടാനാം പരസ്പരമ്। ഏകത്വമുപയാതാനാമേകജ്വാലം ഭവത്യുത ।। ൩൮.
സൂര്യന്മാരുടെ അഗ്നികൾ വളർന്ന് തമ്മിൽ ചേർന്ന് ഒന്നായപ്പോൾ, അതൊക്കെ ഒരു ജ്വാലയായി മാറുന്നു.
സര്വലോകപ്രണാശഞ്ച സോഽഗ്നിര്ഭൂത്വാ തു മണ്ഡലീ। ചതുര്ലോകമിദം സര്വം നിര്ദഹത്യാശു തേജസാ ।। ൩൮.
അഗ്നി വലയംപോലെ രൂപം ധരിച്ച്, അതിന്റെ പ്രകാശത്താൽ ഈ നാലു ലോകവും അതിവേഗം കത്തിച്ചു നശിപ്പിക്കുന്നു.
തതഃ പ്രലീയതേ സര്വ്വം ജങ്ഗമം സ്ഥാവരം തദാ। നിര്വൃക്ഷാ നിസ്തൃണാ ഭൂമിഃ കൂര്മപൃഷ്ഠസമാ ഭവേത് ।। ൩൮.
അപ്പോൾ എല്ലാം—ചലിക്കുന്നതും അചലവും—അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു; ഭൂമി മരങ്ങളും പുല്ലും ഇല്ലാതെ, ആമയുടെ പുറംപോലെ സമതലമാകുന്നു.
അമ്ബരീഷമിവാഭാതി സര്വം മാരിഷിതം ജഗത്। സര്വമേവ തദാര്ചിര്ഭിഃ പൂര്ണം ജജ്വാല്യതേ നഭഃ ।। ൩൮.
അഗ്നിയിൽ മുഴുവനും കത്തിയ ലോകം, ഉണ്ണിക്കരുവാടിപോലെ കാണപ്പെടുന്നു; അപ്പോൾ ആകാശം മുഴുവൻ ജ്വാലകളാൽ നിറഞ്ഞ് കത്തുന്നു.
പാതാലേ യാനി ഭൂതാനി മഹോതധിഗതാനി ച । തതസ്താനി പ്രലീയന്തേ ഭൂമിത്വമുപയാന്തി ച ।। ൩൮.
പാതാളത്തിലും മഹാസമുദ്രത്തിലും ഉള്ള ജീവികൾ അപ്പോൾ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു; അവ ഭൂമിയിലേക്കു തന്നെ തിരികെ വരുന്നു.
ദ്വീപാശ്ച പര്വതാശ്ചൈവ വര്ഷാണ്യഥ മഹോദധിഃ। സര്വ്വം തദ്ഭസ്മസാച്ചക്രേ സര്വ്വാത്മാ പാവകസ്തു സഃ ।। ൩൮.
ദ്വീപുകളും പർവതങ്ങളും ദേശങ്ങളും മഹാസമുദ്രവും—ഇവയെല്ലാം ആ സർവ്വവ്യാപിയായ അഗ്നി പൂർണ്ണമായും ചാരമാക്കുന്നു.
സമുദ്രേഭ്യോ നദീഭ്യശ്ച പാതാലേഭ്യശ്ച സര്വതഃ। പിബന്നപഃ സമിദ്ധോഽഗ്നിഃ പൃഥിവീമാശ്രിതോ ജ്വലന് ।। ൩൮.
ഭൂമിയിൽ തങ്ങുന്ന ആ ജ്വലിച്ച അഗ്നി, സമുദ്രങ്ങളിൽ നിന്നും നദികളിൽ നിന്നുമുള്ള വെള്ളവും പാതാളങ്ങളിൽ നിന്നുമുള്ള വെള്ളവും എല്ലായിടത്തുനിന്നും കുടിച്ചുതീർക്കുന്നു.
തതഃ സംവര്ത്തകഃ ശൈലാനതിക്രമ്യ മഹാംസ്തഥാ। ലോകാന് സംഹരതേ ദീപ്തോ ഘോരഃ സംവര്ത്തകോഽനലഃ ।। ൩൮.
പിന്നീട് ആ ഭയങ്കരമായ ജ്വലിച്ച സംവർത്തകാഗ്നി, വലിയ പർവതങ്ങളെ പോലും കടന്ന് ലോകങ്ങളെ അകത്തെടുക്കുന്നു.
തതഃ സ പൃഥിവീം ഭിത്ത്വാ രസാതലമശോഷയത്। നിര്ദഹ്യ താംസ്തു പാതാലാന്നാഗലോകമഥാദഹത് ।। ൩൮.
അപ്പോൾ അഗ്നി ഭൂമിയെ തുളച്ച്, താഴെയുള്ള പ്രദേശം ഉണങ്ങിക്കുന്നു; അവിടത്തെ പാതാളങ്ങൾ കത്തിച്ചശേഷം, നാഗലോകവും കത്തിക്കുന്നു.
അധസ്താത്പൃഥിവീം ദഗ്ധ്വാ ഹ്യൂര്ദ്ധ്വം സ ദഹതേ ദിവമ്। യോജനാനാം സഹസ്രാണി ഹ്യയുതാന്യര്ബുദാനി ച ।। ൩൮.
ഭൂമിയെ താഴെ കത്തിച്ചശേഷം, അഗ്നി മുകളിൽ സ്വർഗ്ഗത്തെയും കത്തിക്കുന്നു; ആയിരക്കണക്കിന്, പതിനായിരക്കണക്കിന്, കോടിക്കണക്കിന് യോജനങ്ങൾ അഗ്നി വ്യാപിക്കുന്നു.
ഉദതിഷ്ഠഞ്ഛിഖാസ്തസ്യ ബഹ്വയഃ സംവര്ത്തകസ്യ തു। ഗന്ധര്വാംശ്ച പിശാചാംശ്ച സമഹോരഗരാക്ഷസാന് । തദാ ദഹതി സന്ദീപ്തോ ഗോലകം ചൈവ സര്വ്വശഃ ।। ൩൮.
ആ സംവർത്തകാഗ്നിയുടെ ജ്വാലകൾ പലദിശകളിലേക്കും ഉയരുന്നു; അപ്പോൾ ഗന്ധർവന്മാരെയും പിശാചുകളെയും മഹാനാഗന്മാരെയും രാക്ഷസന്മാരെയും, മുഴുവൻ ലോകഗോളത്തെയും അഗ്നി കത്തിക്കുന്നു.
ഭൂര്ലോകന്തു ഭുവര്ലോകം സ്വര്ലോകഞ്ച മഹസ്തഥാ। ഘോരം ദഹതി കാലാഗ്നിരേവം ലോകചതുഷ്ടയമ് ।। ൩൮.
ഇങ്ങനെ, കാലാഗ്നി ഭൂർലോകം, ഭുവർലോകം, സ്വർലോകം, മഹർലോകം എന്നിങ്ങനെ നാലു ലോകങ്ങളെയും ഭയങ്കരമായി കത്തിക്കുന്നു.
വ്യാപ്തേഷു തേഷു ലോകേഷു തിര്യഗൂര്ദ്ധ്വമഥാഗ്നിനാ। തത്തേജഃ സമനുപ്രാപ്തം കൃത്സ്നം ജഗദിദം ശനൈഃ। അയോഗുഡനിഭം സര്വ്വം തദാ ഹ്യേവം പ്രകാശതേ ।। ൩൮.
ലോകങ്ങൾ അഗ്നിയിൽ കിടക്കുമ്പോൾ, ആ പ്രകാശം ഈ സർവ്വജഗത്തെയും ക്രമേണ ആവർണ്ണിക്കുന്നു; അപ്പോൾ എല്ലാം ഇരുമ്പ് കട്ടിപോലെ കാണപ്പെടുന്നു.
തതോ ഗജകുലാകാരാസ്തഡിദ്ഭി സമലംകൃതാഃ। ഉത്തിഷ്ഠന്തി തദാ ഘോരാ വ്യോമ്നി സംവര്ത്തകാ ഘനാഃ ।। ൩൮.
അപ്പോൾ ആകാശത്ത്, ആനക്കൂട്ടങ്ങൾപോലെയുള്ള, മിന്നലാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ഭയങ്കരമായ സംവർത്തകമേഘങ്ങൾ ഉയർന്നു വരുന്നു.
കേചിന്നീലോത്പലശ്യാമാഃ കേചിത്കുമുദസന്നിഭാഃ। കേചിദ്വൈഢൂര്യസംകാശാ ഇന്ദ്രനീലനിഭാഽപരേ ।। ൩൮.
ചില മേഘങ്ങൾ നീലതാമരപോലെ ഇരുണ്ടവയും, ചിലത് വെള്ളതാമരപോലെയും, ചിലത് വൈഡൂര്യമണിപോലെയും, മറ്റൊന്നുകൾ ഇന്ദ്രനീലപോലെയും കാണപ്പെടുന്നു.