തതസ്തേഷു വ്യതീതേഷു ത്രൈലോക്യസ്യേശ്വരേഷ്വിഹ। സേന്ദ്രാഷ്ടേഷു മഹര്ലോകം യസ്മിംസ്തേ കല്പവാസിനഃ ।। ൩൮.
മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെ ഈശ്വരന്മാരും ഇന്ദ്രനും മറ്റു ദേവന്മാരും മഹർലോകത്തിലേക്ക് പോയപ്പോൾ, ഒരു കല്പം മുഴുവൻ താമസിക്കുന്നവർ അവിടെ വസിക്കുന്നു.
ജിതാദ്യാശ്ച ഗണാ ഹ്യത്ര ചാക്ഷുഷാന്താശ്ചതുര്ദശ। മന്വന്തരേഷു സര്വ്വേഷു ദേവാസ്തേ വൈ മഹൌജസഃ ।। ൩൮.
ജിതാദി തുടങ്ങിയ സംഘങ്ങൾ, ചാക്ഷുഷൻ വരെ പതിനാലു സംഘങ്ങൾ, ഈ മഹാശക്തിയുള്ള ദേവന്മാർ എല്ലാ മന്വന്തരങ്ങളിലും നിലനിൽക്കുന്നു.
തതസ്തേഷു ഗതേഷൂര്ദ്ധ്വം സായോജ്യം കല്പവാസിനാമ്। സമേത്യ ദേവാസ്തേ സര്വേ പ്രാപ്തേ സംകലനേ തദാ ।। ൩൮.
അവർ അങ്ങോട്ട് പോയപ്പോൾ, കല്പത്തിൽ താമസിക്കുന്നവരുടെ ഐക്യം സംഭവിക്കുന്നു; അപ്പോൾ എല്ലാ ദേവന്മാരും ഒന്നിച്ച് കൂടുന്നു.
മഹര്ലോകം പരിത്യജ്യ ഗണാസ്തേ വൈ ചതുര്ദ്ദശ। സശരീരാശ്ച ശ്രൂയന്തേ ജനലോകം സഹാനുഗാഃ ।। ൩൮.
മഹർലോകം ഉപേക്ഷിച്ച്, ആ പതിനാലു സംഘങ്ങളും ശരീരത്തോടും അനുയായികളോടും കൂടി ജനലോകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു എന്ന് പറയുന്നു.
ഏവം ദേവേഷ്വതീതേഷു മഹര്ലോകാജ്ജനം പ്രതി। ഭൂതാദിഷ്വവശിഷ്ടേഷു സ്ഥാവരാന്തേഷു ചാപ്യുത ।। ൩൮.
ഇങ്ങനെ, ദേവന്മാർ മഹർലോകത്തിൽ നിന്ന് ജനലോകത്തിലേക്ക് പോയപ്പോൾ, അടിസ്ഥാനഭൂതങ്ങളും അചഞ്ചലജീവികളും മാത്രം ശേഷിക്കും.
ശൂന്യേഷു ലോകസ്ഥാനേഷു മഹാന്തേഷു ഭൂരാദിഷു। ദേവേഷു ച ഗതേഷൂര്ദ്ധ്വം സായോജ്യം കല്പവാസിനാമ് ।। ൩൮.
ഭൂലോകം തുടങ്ങി വലിയ ലോകങ്ങൾ ശൂന്യമായപ്പോൾ, ദേവന്മാർ അങ്ങോട്ട് പോയപ്പോൾ, കല്പത്തിൽ താമസിക്കുന്നവരുടെ ഐക്യം സംഭവിക്കുന്നു.
സംഹൃത്യ താംസ്തതോ ബ്രഹ്മാ ദേവര്ഷിപിതൃദാനവാന്। സംസ്ഥാപയതി വൈ സര്ഗം മഹദൄഷ്ട്യാ യുഗക്ഷയേ ।। ൩൮.
അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് ദേവന്മാരെയും ഋഷിമാരെയും പിതാക്കളെയും ദാനവന്മാരെയും പിൻവലിച്ച്, മഹത്തായ ദൃഷ്ടിയോടെ, യുഗത്തിന്റെ അവസാനം സൃഷ്ടിയെ വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കുന്നു.
തത്ര യുഗസഹസ്രാന്തമഹര്യര്ദ്ബ്രഹ്മണോ വിദുഃ। രാത്രിം യുഗസഹസ്രാന്താമഹോരാത്രവിദോ ജനാഃ ।। ൩൮.
അവിടെ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു പകലും ഒരു രാത്രിയും ആയിരം യുഗങ്ങൾ നീളുന്നു എന്ന് അഹോരാത്രത്തെ അറിയുന്നവർ പറയുന്നു.
നൈമിത്തികഃ പ്രാകൃതികോ യശ്ചൈവാത്യന്തികോഽര്ഥതഃ। ത്രിവിധഃ സര്വ്വഭൂതാനാമിത്യേഷ പ്രതിസഞ്ചരഃ ।। ൩൮.
സകല ജീവികളും നശിക്കുന്നതു മൂന്നു വിധമാണ് — ഒരിക്കൽ ഒരിക്കൽ ഉണ്ടാകുന്നതു, പ്രകൃതിയിൽ തന്നെ സംഭവിക്കുന്നതു, പിന്നെ പൂർണ്ണമായും ഇല്ലാതാകുന്നതു — ഇതാണ് ഈ പ്രതിസഞ്ചാരം എന്നു പറയുന്നത്.
ബ്രാഹ്മോ നൈമിത്തികസ്തസ്യ കല്പദാഹഃ പ്രസംയമഃ। പ്രതിസര്ഗേ തു ഭൂതാനാം പ്രാകൃതഃ കരണക്ഷയഃ ।। ൩൮.
ഒരിക്കൽ ഒരിക്കൽ ഉണ്ടാകുന്ന നാശം ബ്രാഹ്മം എന്നു വിളിക്കുന്നു; അതു കാലചക്രം അവസാനിക്കുമ്പോൾ ലോകം കത്തിപ്പൊള്ളുന്നതാണ്. ജീവികളുടെ ഘടകങ്ങൾ നശിക്കുന്നതാണു പ്രകൃതിനാശം, അതു സൃഷ്ടിയുടെ അവസാനം സംഭവിക്കുന്നു.
ജ്ഞാനാച്ചാത്യന്തികഃ പ്രോക്തഃ കാരണാനാമസമ്ഭവഃ । തതഃ സംഹൃത്യ താന് ബ്രഹ്മാ ദേവാംസ്ത്രൈലോക്യവാസിനഃ ।। ൩൮.
ജ്ഞാനത്തിലൂടെ ഉണ്ടാകുന്ന പൂർണ്ണനാശം കാരണങ്ങൾ എല്ലാം അവസാനിക്കുന്നതിൽ നിന്നാണ് ഉരുത്തിരിയുന്നത്. അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് ദേവന്മാരെയും മൂന്നു ലോകങ്ങളിലെയും എല്ലാ ജീവികളെയും പിൻവലിക്കുന്നു.
അഹരന്തേ പ്രകുരുതേ സര്ഗസ്യ പ്രലയം പുനഃ। സുഷുപ്സുര്ഭഗവാന് ബ്രഹ്മാ പ്രജാഃ സംഹരതേ തദാ ।। ൩൮.
ദിവസം അവസാനിക്കുമ്പോൾ, സൃഷ്ടിയുടെ നാശം വീണ്ടും ഉണ്ടാക്കുന്നു; വിശുദ്ധനായ ബ്രഹ്മാവ് വിശ്രമിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച് അപ്പോൾ എല്ലാ ജീവികളെയും പിൻവലിക്കുന്നു.
തതോ യുഗസഹസ്രാന്തേ സംപ്രാപ്തേ ച യുഗക്ഷയേ। തത്രാത്മസ്ഥാഃ പ്രജാഃ കര്ത്തും പ്രപേദേ സ പ്രജാപതിഃ ।। ൩൮.
അതിനുശേഷം ആയിരം യുഗങ്ങൾ കഴിഞ്ഞ് യുഗം അവസാനിക്കുമ്പോൾ, ആ സൃഷ്ടികർത്താവ് തന്റെ ഉള്ളിൽ നിലനിൽക്കുന്ന ജീവികളെ സൃഷ്ടിക്കാൻ തയ്യാറാകുന്നു.
തദാ ഭവത്യനാവൃഷ്ടിസ്തദാ സാ ശത വാര്ഷികീ। തഥാ യാന്യല്പസാരാണി സത്ത്വാനി പൃഥിവീതലേ ।। ൩൮.
അപ്പോൾ മഴയില്ല, ആ വരൾച്ച നൂറു വർഷം നീളുന്നു; അങ്ങനെ ഭൂമിയിലെ ദുർബലമായ എല്ലാ ജീവികളും—
താന്യേവാത്ര പ്രലീയന്തേ ഭൂമിത്വമുപയാന്തി ച। സപ്തരശ്മിരഥോ ഭൂത്വാ ഹ്യുദതിഷ്ഠദ്വിഭാവസുഃ ।। ൩൮.
—അവ ഇവിടെയെല്ലാം നശിച്ച് ഭൂമിയായി മാറുന്നു; പിന്നെ ഏഴു കിരണങ്ങളായി തീപൊള്ളുന്ന അഗ്നി ഉയർന്നു വരുന്നു.
അസഹ്യരശ്മിര്ഭഗവാന് പിബന്നമ്ഭോ ഗഭസ്തിഭിഃ। ഹരിതാ രശ്മയസ്തസ്യ ദീപ്യമാനാസ്തു സപ്തഭിഃ ।। ൩൮.
സഹിക്കാനാവാത്ത കിരണങ്ങളോടെ അനുഗ്രഹീതനായവൻ തന്റെ കിരണങ്ങൾ കൊണ്ട് വെള്ളം കുടിക്കുന്നു; അവന്റെ ഏഴു കിരണങ്ങളും പച്ച നിറത്തിൽ പ്രകാശിക്കുന്നു.
ഭൂയ ഏവ വിവര്തന്തേ വ്യാപ്നുവന്തോ വനം ശനൈഃ। ഭൌമം കാഷ്ഠം ധനം തേജോ ഭൃശമദ്ഭിസ്തു ദീപ്യതേ ।। ൩൮.
അവ വീണ്ടും തിരിഞ്ഞ്, പതിയെ കാടുകളിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു; ഭൂമിയിലെ മരങ്ങൾ അതിന്റെ കനൽ കിരണങ്ങളിൽ കത്തിപ്പൊള്ളുന്നു.
തസ്മാദുദകം സൂര്യ്യസ്യ തപതോഽതി ഹി കഥ്യതേ। നാവൃഷ്ട്യാ തപതേ സൂര്യോ നാവൃഷ്ട്യാ പരിവിഷ്യതേ ।। ൩൮.
അതുകൊണ്ടാണ് സൂര്യൻ തന്റെ ചൂടിൽ വെള്ളം ആഗിരണം ചെയ്യുന്നു എന്നു പറയുന്നത്; മഴയില്ലാത്തതിനാൽ സൂര്യൻ കത്തുന്നു, അതുകൊണ്ടുതന്നെ അവൻ കൂടുതൽ ഉഷ്ണമാകുന്നു.
നാവൃഷ്ട്യാ പരിചിന്വന്തി വാരിണാ ദീപ്യതേ രവിഃ। തസ്മാദപഃ പിബന് യാ വൈ ദീപ്യതേ രവിരമ്ബരേ ।। ൩൮.
മഴയില്ലാത്തതിനാൽ സൂര്യൻ വെള്ളത്തിൽ നിന്ന് പുതുമയില്ലാതെ കത്തുന്നു; അങ്ങനെ, ആകാശത്ത് സൂര്യൻ വെള്ളം കുടിച്ച് കത്തുന്നു.
തസ്യ തേ രശ്മയഃ സപ്ത പിബന്ത്യമ്ഭോ മഹാര്ണവാത്। തേനാഹാരേണ സന്ദീപ്തഃ സൂര്യ്യഃ സപ്ത ഭവത്യുത ।। ൩൮.
അവന്റെ ഏഴു കിരണങ്ങൾ മഹാസമുദ്രത്തിൽ നിന്ന് വെള്ളം കുടിക്കുന്നു; ആ ആഹാരത്തിൽ നിന്ന് ശക്തി ലഭിച്ച് സൂര്യൻ ഏഴായി മാറുന്നു.
തതസ്തേ രശ്മയഃ സപ്ത സൂര്യ്യഭൂതാശ്ചതുര്ദിശമ്। ചതുര്ലോകമിമം സര്വം ദഹന്തി ശിഖിനസ്തദാ ।। ൩൮.
പിന്നീട് ആ ഏഴു കിരണങ്ങൾ സൂര്യന്മാരായി ദഹിച്ചുകൊണ്ട് നാലു ദിശകളിലുമുള്ള ഈ ലോകം മുഴുവൻ കത്തിക്കുന്നു.
പ്രാപ്നുവന്തി ച ഭാഭിസ്തു ഹ്യൂര്ദ്ധം ചാധശ്ച രശ്മിഭിഃ। ദീപ്യന്തേ ഭാസ്കരാഃ സപ്ത യുഗാന്താഗ്നിഃ പ്രതാപിനഃ ।। ൩൮.
അവയുടെ കിരണങ്ങൾ മുകളിലേക്കും കീഴിലേക്കും എത്തുന്നു; ഏഴു സൂര്യന്മാർ യുഗാന്തത്തിലെ അഗ്നിപോലെ കത്തിപ്പൊള്ളുന്നു.
തേ വാരിണാ ച സംദീപ്താ ബഹുസാഹസ്രരശ്മയഃ। ഖം സമാവൃത്യ തിഷ്ഠന്തി നിര്ദഹന്തോ വസുന്ധരാമ് ।। ൩൮.
വെള്ളത്തിൽ കത്തുന്ന അനേകം ആയിരം കിരണങ്ങളോടെ അവൻ ആകാശം മുഴുവൻ മൂടി നില്ക്കുന്നു, ഭൂമിയെ മുഴുവൻ ദഹിപ്പിക്കുന്നു.
തതസ്തേഷാം പ്രതാപേന ദഹ്യമാനാ വസുന്ധരാ। സാദ്രിനദ്യര്ണവാ പൃഥ്വീ വിസ്നേഹാ സമപദ്യത ।। ൩൮.
അവയുടെ ചൂടിൽ കത്തിയ ഭൂമി, പർവ്വതങ്ങളും നദികളും സമുദ്രങ്ങളും ചേർന്ന്, പൂർണ്ണമായും ഈർപ്പില്ലാതെ മാറുന്നു.
ദീപ്താഭിഃ സന്തതാഭിശ്ച ചിത്രാഭിശ്ച സമന്തതഃ। അധശ്ചോര്ധ്വശ്ച തിര്യക് ച സംരുദ്ധം സൂര്യരശ്മിഭിഃ ।। ൩൮.
ചുറ്റും മുഴുവൻ കത്തുന്ന, തുടർച്ചയായും വിവിധതരത്തിലുള്ള കിരണങ്ങളാൽ, മുകളിലും കീഴിലും അറ്റത്തേക്കും എല്ലാം സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങളിൽ പൊതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
സൂര്യ്യഗ്നീനാം പ്രവൃദ്ധാനാം സംസൃഷ്ടാനാം പരസ്പരമ്। ഏകത്വമുപയാതാനാമേകജ്വാലം ഭവത്യുത ।। ൩൮.
സൂര്യന്മാരുടെ അഗ്നികൾ വളർന്ന് തമ്മിൽ ചേർന്ന് ഒന്നായപ്പോൾ, അതൊക്കെ ഒരു ജ്വാലയായി മാറുന്നു.
സര്വലോകപ്രണാശഞ്ച സോഽഗ്നിര്ഭൂത്വാ തു മണ്ഡലീ। ചതുര്ലോകമിദം സര്വം നിര്ദഹത്യാശു തേജസാ ।। ൩൮.
അഗ്നി വലയംപോലെ രൂപം ധരിച്ച്, അതിന്റെ പ്രകാശത്താൽ ഈ നാലു ലോകവും അതിവേഗം കത്തിച്ചു നശിപ്പിക്കുന്നു.
തതഃ പ്രലീയതേ സര്വ്വം ജങ്ഗമം സ്ഥാവരം തദാ। നിര്വൃക്ഷാ നിസ്തൃണാ ഭൂമിഃ കൂര്മപൃഷ്ഠസമാ ഭവേത് ।। ൩൮.
അപ്പോൾ എല്ലാം—ചലിക്കുന്നതും അചലവും—അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു; ഭൂമി മരങ്ങളും പുല്ലും ഇല്ലാതെ, ആമയുടെ പുറംപോലെ സമതലമാകുന്നു.
അമ്ബരീഷമിവാഭാതി സര്വം മാരിഷിതം ജഗത്। സര്വമേവ തദാര്ചിര്ഭിഃ പൂര്ണം ജജ്വാല്യതേ നഭഃ ।। ൩൮.
അഗ്നിയിൽ മുഴുവനും കത്തിയ ലോകം, ഉണ്ണിക്കരുവാടിപോലെ കാണപ്പെടുന്നു; അപ്പോൾ ആകാശം മുഴുവൻ ജ്വാലകളാൽ നിറഞ്ഞ് കത്തുന്നു.
പാതാലേ യാനി ഭൂതാനി മഹോതധിഗതാനി ച । തതസ്താനി പ്രലീയന്തേ ഭൂമിത്വമുപയാന്തി ച ।। ൩൮.
പാതാളത്തിലും മഹാസമുദ്രത്തിലും ഉള്ള ജീവികൾ അപ്പോൾ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു; അവ ഭൂമിയിലേക്കു തന്നെ തിരികെ വരുന്നു.