തേജസാ തപസാ ബുദ്ധ്യാ ബലശ്രുതപരാക്രമൈഃ। ത്രൈലോക്യേ യാനി സത്ത്വാനി ഗതിമന്തി ധ്രുവാണി ച। സര്വശഃ സ്വൈര്ഗുണൈസ്താനി ഇന്ദ്രാസ്തേഽഭിഭവന്തി വൈ ।। ൩൮.
തേജസ്സിലും തപസ്സിലും ബുദ്ധിയിലും ശക്തിയിലും ജ്ഞാനത്തിലും വീര്യത്തിലും, മൂന്നു ലോകങ്ങളിലുമുള്ള സകല ജീവികളും ചലനവും സ്ഥിരതയും ഉള്ളവരും, സ്വന്തം ഗുണങ്ങളാൽ ഇന്ദ്രന്മാർ എല്ലാം അതിക്രമിക്കുന്നു.
ഭൂതാപവാദിനോ ഹൃഷ്ടാ മധ്യസ്ഥാ ഭൂതവാദിനഃ। ഭൂതാനുവാദിനഃ സക്താസ്ത്രയോ വേദാഃ പ്രവാദിനാമ് ।। ൩൮.
ചിലർ ജീവികളുടെ അസ്തിത്വം നിഷേധിച്ച് സന്തോഷിക്കുന്നു; ചിലർ മധ്യസ്ഥരായി ജീവികളെ അംഗീകരിക്കുന്നു; മറ്റുചിലർ ജീവികളെ കുറിച്ച് പറയുന്നതിൽ ആസ്വാദനമുണ്ട്—ഇവരാണ് വേദങ്ങൾ expound ചെയ്യുന്നവരിൽ മൂന്നു വിഭാഗങ്ങൾ.
അഗ്നിധ്രഃ കാശ്യപശ്ചൈവ പൌലസ്ത്യോ മാഗധശ്ച യഃ। ഭാര്ഗവോ ഹ്യഗ്നിബാഹുശ്ച ശുചിരാങ്ഗിരസസ്തഥാ। ഓജസ്വീ സുബലശ്ചൈവ ഭൌത്യസ്യൈതേ മനോഃ സുതാഃ ।। ൩൮.
അഗ്നിധ്രൻ, കശ്യപൻ, പോളസ്ത്യൻ, മാഗധൻ, ഭാഗർഗവൻ, അഗ്നിബാഹു, ശുചി, ആംഗിരസൻ, ഓജസ്വി, സുബലൻ—ഇവരാണ് ഭൗത്യമനുവിന്റെ പുത്രന്മാർ.
സവര്ണാ മനവോ ഹ്യേതേ ചത്വാരോ ബ്രഹ്മണഃ സുതാഃ। ഏകോ വൈവസ്വതശ്ചൈവ സാവര്ണോ മനുരുച്യതേ ।। ൩൮.
സവർണ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന ഈ നാലു മനുക്കളും ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രന്മാരാണ്; അതിൽ ഒരാൾ വൈവസ്വതൻ, അവനെയാണ് സാവർണമനു എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.
രൌച്യോ ഭൌത്യശ്ച യൌ തൌ തു മനോഃ പൌലഹഭാര്ഗവൌ। ഭൌത്യസ്യൈവാധിപത്യേ തു പൂര്ണഃ കല്പസ്തു പൂര്യ്യതേ ।। ൩൮.
രൗച്യനും ഭൗത്യനും മനുവിന്റെ പുത്രന്മാരായി പോളഹനും ഭാഗർഗവനും വംശത്തിൽ പെട്ടവരാണ്; ഭൗത്യന്റെ കാലത്തിൽ ഭരണാധികാരം വരുമ്പോൾ, ഒരു കല്പത്തിന്റെ പൂർണ്ണതയും സംഭവിക്കും.
സൂത ഉവാച।। നിഃശേഷേഷു ച സര്വേഷു തദാ മന്വന്തരേഷ്വിഹ। അന്തേഽനേകയുഗേ തസ്മിന് ക്ഷീണേ സംഹാര ഉച്യതേ ।। ൩൮.
സൂതൻ പറഞ്ഞു: ഇവിടെ എല്ലാ മന്വന്തരങ്ങളും പൂർണ്ണമായി കഴിഞ്ഞ്, അനേകം യുഗങ്ങൾ കഴിഞ്ഞു തീർന്നപ്പോൾ, അതാണ് സംഹാരം എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
സപ്തൈതേ ഭാര്ഗവാ ദേവാ അന്തേ മന്വന്തരേ തദാ। ഭുക്ത്വാ ത്രൈലോക്യമധ്യസ്ഥാ യുഗാഖ്യാം ഹ്യേകസപ്തതിമ് ।। ൩൮.
ഈ ഏഴു ഭാഗർഗവദേവന്മാർ, മന്വന്തരത്തിന്റെ അവസാനം, മൂന്നു ലോകങ്ങളും അനുഭവിച്ചു കഴിഞ്ഞ്, എഴുപത്തൊന്ന് യുഗങ്ങൾക്കിടയിൽ മധ്യസ്ഥരായി നിലകൊള്ളുന്നു.
പിതൃഭിര്മനുഭിശ്ചൈവ സാര്ദ്ധം സപ്തര്ഷിഭിസ്തു യേ। യജ്വാനശ്ചൈവ തേഽപ്യന്യേ തദ്ഭാക്താശ്ചൈവ തൈഃ സഹ ।। ൩൮.
പിതാക്കന്മാരോടും മനുക്കളോടും ഏഴു ഋഷിമാരോടും കൂടി, മറ്റു യജ്ഞകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവരും അവരുടെ അനുയായികളും ഇവരോടൊപ്പം ചേർന്ന് ഇരിക്കുന്നു.
മഹര്ലോകം ഗമിഷ്യന്തി ത്യക്ത്വാ ത്രൈലോക്യമീശ്വരാഃ। തതസ്തേഷു ഗതേഷൂര്ദ്ധ്വം ക്ഷീണേ മന്വന്തരേ തദാ। അനാധാരമിദം സര്വം ത്രൈലോക്യം വൈ ഭവിഷ്യതി ।। ൩൮.
ഭൂലോകം ഉപേക്ഷിച്ച് ഈശ്വരന്മാർ മഹർലോകത്തിലേക്ക് പോകും; അവർ അങ്ങോട്ട് പോയി മന്വന്തരം അവസാനിച്ചപ്പോൾ, മൂന്നു ലോകവും ആധാരമില്ലാത്തതാകും.
തതഃ സ്ഥാനാനി ശൂന്യാനി സ്ഥാനിനാം താനി വൈ ദ്വിജാഃ। പ്രഭ്രശ്യന്തി വിമുക്താനി താരാഋക്ഷഗ്രഹൈസ്തഥാ ।। ൩൮.
അപ്പോൾ, ദ്വിജന്മാരേ, താമസക്കാരുടെ വാസസ്ഥലങ്ങൾ ശൂന്യമായ്, നക്ഷത്രങ്ങളും ഗ്രഹങ്ങളും സഹിതം അവിടങ്ങളിൽ നിന്ന് അകറ്റപ്പെടും.
തതസ്തേഷു വ്യതീതേഷു ത്രൈലോക്യസ്യേശ്വരേഷ്വിഹ। സേന്ദ്രാഷ്ടേഷു മഹര്ലോകം യസ്മിംസ്തേ കല്പവാസിനഃ ।। ൩൮.
മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെ ഈശ്വരന്മാരും ഇന്ദ്രനും മറ്റു ദേവന്മാരും മഹർലോകത്തിലേക്ക് പോയപ്പോൾ, ഒരു കല്പം മുഴുവൻ താമസിക്കുന്നവർ അവിടെ വസിക്കുന്നു.
ജിതാദ്യാശ്ച ഗണാ ഹ്യത്ര ചാക്ഷുഷാന്താശ്ചതുര്ദശ। മന്വന്തരേഷു സര്വ്വേഷു ദേവാസ്തേ വൈ മഹൌജസഃ ।। ൩൮.
ജിതാദി തുടങ്ങിയ സംഘങ്ങൾ, ചാക്ഷുഷൻ വരെ പതിനാലു സംഘങ്ങൾ, ഈ മഹാശക്തിയുള്ള ദേവന്മാർ എല്ലാ മന്വന്തരങ്ങളിലും നിലനിൽക്കുന്നു.
തതസ്തേഷു ഗതേഷൂര്ദ്ധ്വം സായോജ്യം കല്പവാസിനാമ്। സമേത്യ ദേവാസ്തേ സര്വേ പ്രാപ്തേ സംകലനേ തദാ ।। ൩൮.
അവർ അങ്ങോട്ട് പോയപ്പോൾ, കല്പത്തിൽ താമസിക്കുന്നവരുടെ ഐക്യം സംഭവിക്കുന്നു; അപ്പോൾ എല്ലാ ദേവന്മാരും ഒന്നിച്ച് കൂടുന്നു.
മഹര്ലോകം പരിത്യജ്യ ഗണാസ്തേ വൈ ചതുര്ദ്ദശ। സശരീരാശ്ച ശ്രൂയന്തേ ജനലോകം സഹാനുഗാഃ ।। ൩൮.
മഹർലോകം ഉപേക്ഷിച്ച്, ആ പതിനാലു സംഘങ്ങളും ശരീരത്തോടും അനുയായികളോടും കൂടി ജനലോകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു എന്ന് പറയുന്നു.
ഏവം ദേവേഷ്വതീതേഷു മഹര്ലോകാജ്ജനം പ്രതി। ഭൂതാദിഷ്വവശിഷ്ടേഷു സ്ഥാവരാന്തേഷു ചാപ്യുത ।। ൩൮.
ഇങ്ങനെ, ദേവന്മാർ മഹർലോകത്തിൽ നിന്ന് ജനലോകത്തിലേക്ക് പോയപ്പോൾ, അടിസ്ഥാനഭൂതങ്ങളും അചഞ്ചലജീവികളും മാത്രം ശേഷിക്കും.
ശൂന്യേഷു ലോകസ്ഥാനേഷു മഹാന്തേഷു ഭൂരാദിഷു। ദേവേഷു ച ഗതേഷൂര്ദ്ധ്വം സായോജ്യം കല്പവാസിനാമ് ।। ൩൮.
ഭൂലോകം തുടങ്ങി വലിയ ലോകങ്ങൾ ശൂന്യമായപ്പോൾ, ദേവന്മാർ അങ്ങോട്ട് പോയപ്പോൾ, കല്പത്തിൽ താമസിക്കുന്നവരുടെ ഐക്യം സംഭവിക്കുന്നു.
സംഹൃത്യ താംസ്തതോ ബ്രഹ്മാ ദേവര്ഷിപിതൃദാനവാന്। സംസ്ഥാപയതി വൈ സര്ഗം മഹദൄഷ്ട്യാ യുഗക്ഷയേ ।। ൩൮.
അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് ദേവന്മാരെയും ഋഷിമാരെയും പിതാക്കളെയും ദാനവന്മാരെയും പിൻവലിച്ച്, മഹത്തായ ദൃഷ്ടിയോടെ, യുഗത്തിന്റെ അവസാനം സൃഷ്ടിയെ വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കുന്നു.
തത്ര യുഗസഹസ്രാന്തമഹര്യര്ദ്ബ്രഹ്മണോ വിദുഃ। രാത്രിം യുഗസഹസ്രാന്താമഹോരാത്രവിദോ ജനാഃ ।। ൩൮.
അവിടെ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു പകലും ഒരു രാത്രിയും ആയിരം യുഗങ്ങൾ നീളുന്നു എന്ന് അഹോരാത്രത്തെ അറിയുന്നവർ പറയുന്നു.
നൈമിത്തികഃ പ്രാകൃതികോ യശ്ചൈവാത്യന്തികോഽര്ഥതഃ। ത്രിവിധഃ സര്വ്വഭൂതാനാമിത്യേഷ പ്രതിസഞ്ചരഃ ।। ൩൮.
സകല ജീവികളും നശിക്കുന്നതു മൂന്നു വിധമാണ് — ഒരിക്കൽ ഒരിക്കൽ ഉണ്ടാകുന്നതു, പ്രകൃതിയിൽ തന്നെ സംഭവിക്കുന്നതു, പിന്നെ പൂർണ്ണമായും ഇല്ലാതാകുന്നതു — ഇതാണ് ഈ പ്രതിസഞ്ചാരം എന്നു പറയുന്നത്.
ബ്രാഹ്മോ നൈമിത്തികസ്തസ്യ കല്പദാഹഃ പ്രസംയമഃ। പ്രതിസര്ഗേ തു ഭൂതാനാം പ്രാകൃതഃ കരണക്ഷയഃ ।। ൩൮.
ഒരിക്കൽ ഒരിക്കൽ ഉണ്ടാകുന്ന നാശം ബ്രാഹ്മം എന്നു വിളിക്കുന്നു; അതു കാലചക്രം അവസാനിക്കുമ്പോൾ ലോകം കത്തിപ്പൊള്ളുന്നതാണ്. ജീവികളുടെ ഘടകങ്ങൾ നശിക്കുന്നതാണു പ്രകൃതിനാശം, അതു സൃഷ്ടിയുടെ അവസാനം സംഭവിക്കുന്നു.
ജ്ഞാനാച്ചാത്യന്തികഃ പ്രോക്തഃ കാരണാനാമസമ്ഭവഃ । തതഃ സംഹൃത്യ താന് ബ്രഹ്മാ ദേവാംസ്ത്രൈലോക്യവാസിനഃ ।। ൩൮.
ജ്ഞാനത്തിലൂടെ ഉണ്ടാകുന്ന പൂർണ്ണനാശം കാരണങ്ങൾ എല്ലാം അവസാനിക്കുന്നതിൽ നിന്നാണ് ഉരുത്തിരിയുന്നത്. അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് ദേവന്മാരെയും മൂന്നു ലോകങ്ങളിലെയും എല്ലാ ജീവികളെയും പിൻവലിക്കുന്നു.
അഹരന്തേ പ്രകുരുതേ സര്ഗസ്യ പ്രലയം പുനഃ। സുഷുപ്സുര്ഭഗവാന് ബ്രഹ്മാ പ്രജാഃ സംഹരതേ തദാ ।। ൩൮.
ദിവസം അവസാനിക്കുമ്പോൾ, സൃഷ്ടിയുടെ നാശം വീണ്ടും ഉണ്ടാക്കുന്നു; വിശുദ്ധനായ ബ്രഹ്മാവ് വിശ്രമിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച് അപ്പോൾ എല്ലാ ജീവികളെയും പിൻവലിക്കുന്നു.
തതോ യുഗസഹസ്രാന്തേ സംപ്രാപ്തേ ച യുഗക്ഷയേ। തത്രാത്മസ്ഥാഃ പ്രജാഃ കര്ത്തും പ്രപേദേ സ പ്രജാപതിഃ ।। ൩൮.
അതിനുശേഷം ആയിരം യുഗങ്ങൾ കഴിഞ്ഞ് യുഗം അവസാനിക്കുമ്പോൾ, ആ സൃഷ്ടികർത്താവ് തന്റെ ഉള്ളിൽ നിലനിൽക്കുന്ന ജീവികളെ സൃഷ്ടിക്കാൻ തയ്യാറാകുന്നു.
തദാ ഭവത്യനാവൃഷ്ടിസ്തദാ സാ ശത വാര്ഷികീ। തഥാ യാന്യല്പസാരാണി സത്ത്വാനി പൃഥിവീതലേ ।। ൩൮.
അപ്പോൾ മഴയില്ല, ആ വരൾച്ച നൂറു വർഷം നീളുന്നു; അങ്ങനെ ഭൂമിയിലെ ദുർബലമായ എല്ലാ ജീവികളും—
താന്യേവാത്ര പ്രലീയന്തേ ഭൂമിത്വമുപയാന്തി ച। സപ്തരശ്മിരഥോ ഭൂത്വാ ഹ്യുദതിഷ്ഠദ്വിഭാവസുഃ ।। ൩൮.
—അവ ഇവിടെയെല്ലാം നശിച്ച് ഭൂമിയായി മാറുന്നു; പിന്നെ ഏഴു കിരണങ്ങളായി തീപൊള്ളുന്ന അഗ്നി ഉയർന്നു വരുന്നു.
അസഹ്യരശ്മിര്ഭഗവാന് പിബന്നമ്ഭോ ഗഭസ്തിഭിഃ। ഹരിതാ രശ്മയസ്തസ്യ ദീപ്യമാനാസ്തു സപ്തഭിഃ ।। ൩൮.
സഹിക്കാനാവാത്ത കിരണങ്ങളോടെ അനുഗ്രഹീതനായവൻ തന്റെ കിരണങ്ങൾ കൊണ്ട് വെള്ളം കുടിക്കുന്നു; അവന്റെ ഏഴു കിരണങ്ങളും പച്ച നിറത്തിൽ പ്രകാശിക്കുന്നു.
ഭൂയ ഏവ വിവര്തന്തേ വ്യാപ്നുവന്തോ വനം ശനൈഃ। ഭൌമം കാഷ്ഠം ധനം തേജോ ഭൃശമദ്ഭിസ്തു ദീപ്യതേ ।। ൩൮.
അവ വീണ്ടും തിരിഞ്ഞ്, പതിയെ കാടുകളിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു; ഭൂമിയിലെ മരങ്ങൾ അതിന്റെ കനൽ കിരണങ്ങളിൽ കത്തിപ്പൊള്ളുന്നു.
തസ്മാദുദകം സൂര്യ്യസ്യ തപതോഽതി ഹി കഥ്യതേ। നാവൃഷ്ട്യാ തപതേ സൂര്യോ നാവൃഷ്ട്യാ പരിവിഷ്യതേ ।। ൩൮.
അതുകൊണ്ടാണ് സൂര്യൻ തന്റെ ചൂടിൽ വെള്ളം ആഗിരണം ചെയ്യുന്നു എന്നു പറയുന്നത്; മഴയില്ലാത്തതിനാൽ സൂര്യൻ കത്തുന്നു, അതുകൊണ്ടുതന്നെ അവൻ കൂടുതൽ ഉഷ്ണമാകുന്നു.
നാവൃഷ്ട്യാ പരിചിന്വന്തി വാരിണാ ദീപ്യതേ രവിഃ। തസ്മാദപഃ പിബന് യാ വൈ ദീപ്യതേ രവിരമ്ബരേ ।। ൩൮.
മഴയില്ലാത്തതിനാൽ സൂര്യൻ വെള്ളത്തിൽ നിന്ന് പുതുമയില്ലാതെ കത്തുന്നു; അങ്ങനെ, ആകാശത്ത് സൂര്യൻ വെള്ളം കുടിച്ച് കത്തുന്നു.
തസ്യ തേ രശ്മയഃ സപ്ത പിബന്ത്യമ്ഭോ മഹാര്ണവാത്। തേനാഹാരേണ സന്ദീപ്തഃ സൂര്യ്യഃ സപ്ത ഭവത്യുത ।। ൩൮.
അവന്റെ ഏഴു കിരണങ്ങൾ മഹാസമുദ്രത്തിൽ നിന്ന് വെള്ളം കുടിക്കുന്നു; ആ ആഹാരത്തിൽ നിന്ന് ശക്തി ലഭിച്ച് സൂര്യൻ ഏഴായി മാറുന്നു.