സുത്രാമാണഃ പ്രയാജ്യാസ്തു ഹ്യാദ്യാജ്യാസ്തു സാമ്പ്രതമ്। സുകര്മണോഽനുയാജ്യാസ്തു പൃഷദാജ്യാശിനസ്തു യേ ।। ൩൮.
സുത്രാമാണന്മാർ പ്രധാന ഹോമഭോക്താക്കളാണ്, ആദ്യം ഹോമം ലഭിക്കുന്നവരും. സുകർമ്മന്മാർ അനുയായികളാണ്, കലർന്ന നെയ്യാണ് അവർക്കുള്ളത്.
ഉപയാജ്യാഃ സുധര്മാണ ഇതി ദേവാഃ പ്രകീര്ത്തിതാഃ । ദിവസ്പതിര്മഹാസത്ത്വസ്തേഷാമിന്ദ്രോ ഭവിഷ്യതി ।। ൩൮.
സുധർമ്മന്മാർ ഉപഹോമം ലഭിക്കുന്നവരാണ്. ഇവർക്ക് ദേവന്മാർ എന്ന പേരാണ്. ഇവരിൽ മഹാസക്തനായ ഇന്ദ്രൻ ദേവേന്ദ്രനായിരിക്കും.
പുലഹാത്മജപുത്രാസ്തേ വിജ്ഞേയാസ്തു രുചേഃ സുതാഃ । അങ്ഗിരാശ്ചൈവ ധൃതിമാന് പൌലസ്ത്യഃ പഥ്യവാംസ്തു സഃ ।। ൩൮.
പുലഹന്റെ മക്കളാണ് രുചിമനുവിന്റെ മക്കൾ എന്ന് അറിയണം. അങ്കിരസൻ ധൈര്യശാലിയാണ്, പൗലസ്ത്യൻ സത്യപഥം പാലിക്കുന്നവനാണ്.
പൌലഹസ്തത്ത്വ ദര്ശീ ച ഭാര്ഗവശ്ച നിരുത്സകഃ। നിഷ്പ്രകമ്പസ്തഥാത്രേയോ നിര്മോഹഃ കശ്യപസ്തഥാ ।। ൩൮.
പൗലഹൻ സത്യം അറിയുന്നവനാണ്, ഭാർഗവൻ ആഗ്രഹരഹിതനാണ്. അത്രി അചഞ്ചലനാണ്, കശ്യപൻ മോഹരഹിതനാണ്.
സ്വരൂപശ്ചൈവ വാസിഷ്ഠഃ സപ്തൈതേ തു ത്രയോദശേ। ചിത്രസേനോ വിചിത്രശ്ച തപോ ധര്മധൃതോ ഭവഃ ।। ൩൮.
വസിഷ്ഠൻ സ്വഭാവത്തിന് യോജിച്ചവനാണ്. ഈ ഏഴുപേരും പതിമൂന്നാം കാലഘട്ടത്തിൽ ഉണ്ട്. ചിത്രസേനൻ, വിചിത്രൻ, തപോ, ധർമ്മധൃതൻ, ഭവൻ എന്നിവരും.
അനേകക്ഷത്രബദ്ധശ്ച സുരസോ നിര്ഭയഃ പൃഥഃ। രൌച്യസ്യൈതേ മനോഃ പുത്രാ ഹ്യന്തരേ തു ത്രയോദശേ ।। ൩൮.
അനേകക്ഷത്രൻ, നക്ഷത്രങ്ങളിൽ ബന്ധമുള്ളവൻ; സുരസ, ഭയമില്ലാത്തവൻ; പൃഥ—ഇവരൊക്കെയും പതിമൂന്നാം മനുവിന്റെ മക്കളാണ്.
ചതുര്ദ്ദശേ തു പര്യായേ ഭൌതസ്യാപ്യന്തരേ മനോഃ । ദേവതാനാം ഗണാഃ പഞ്ച പ്രോക്താ യേതു ഭവിഷ്യതി ।। ൩൮.
പതിനാലാം കാലഘട്ടത്തിൽ, ഭൂതമനുവിന്റെ ഇടവേളയിൽ, അഞ്ചു ദേവകൂട്ടങ്ങൾ ഉണ്ടാകും എന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
ചാക്ഷുഷാശ്ച കനിഷ്ഠാശ്ച പവിത്രാ ഭാജരാസ്തഥാ। വാചാവൃദ്ധാശ്ച ഇത്യേതേ പഞ്ച ദേവഗണാഃ സ്മൃതാഃ ।। ൩൮.
ചാക്ഷുഷൻമാർ, കനിഷ്ഠൻമാർ, പവിത്രൻമാർ, ഭാജരൻമാർ, വാചാവൃദ്ധൻമാർ—ഇവയാണ് അഞ്ചു ദേവകൂട്ടങ്ങൾ എന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നു.
സപ്തൈവ താംസ്താന് ഭാഗാംശ്ച വിദ്ധി ചാക്ഷുഷസംജ്ഞകാന്। ബൃഹദാദ്യാനി സാമാനി കനിഷ്ഠാന് സപ്ത താന് വിദുഃ। സപ്ത ലോകാഃ പരിത്രാസ്തേ ഭാജിരാഃ സപ്ത സിന്ധവഃ ।। ൩൮.
ഈ ഏഴു വിഭാഗങ്ങൾ ചാക്ഷുഷൻ എന്ന പേരിലാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. വലിയ സാമങ്ങൾ ആദ്യം, ഏഴു കനിഷ്ഠന്മാർ അങ്ങനെ അറിയപ്പെടുന്നു. ഭാജിരന്മാർ ഏഴു ലോകങ്ങളെയും ഏഴു നദികളെയും കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നു.
വാചാവൃദ്ധാനൃഷീന് വിദ്ധി മനോഃ സ്വായമ്ഭുവസ്യ വൈ। സര്വേ മന്വന്തരേന്ദ്രാശ്ച വിജ്ഞേയാസ്തുല്യലക്ഷണാഃ ।। ൩൮.
വാചാവൃദ്ധൻമാരായ ഋഷിമാർ സ്വയംഭുവമനുവിനോടു ചേർന്നവരാണെന്ന് അറിയണം. എല്ലാ മന്വന്തരങ്ങളുടെയും ഇന്ദ്രന്മാർ ഒരേ സ്വഭാവമുള്ളവരാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം.
തേജസാ തപസാ ബുദ്ധ്യാ ബലശ്രുതപരാക്രമൈഃ। ത്രൈലോക്യേ യാനി സത്ത്വാനി ഗതിമന്തി ധ്രുവാണി ച। സര്വശഃ സ്വൈര്ഗുണൈസ്താനി ഇന്ദ്രാസ്തേഽഭിഭവന്തി വൈ ।। ൩൮.
തേജസ്സിലും തപസ്സിലും ബുദ്ധിയിലും ശക്തിയിലും ജ്ഞാനത്തിലും വീര്യത്തിലും, മൂന്നു ലോകങ്ങളിലുമുള്ള സകല ജീവികളും ചലനവും സ്ഥിരതയും ഉള്ളവരും, സ്വന്തം ഗുണങ്ങളാൽ ഇന്ദ്രന്മാർ എല്ലാം അതിക്രമിക്കുന്നു.
ഭൂതാപവാദിനോ ഹൃഷ്ടാ മധ്യസ്ഥാ ഭൂതവാദിനഃ। ഭൂതാനുവാദിനഃ സക്താസ്ത്രയോ വേദാഃ പ്രവാദിനാമ് ।। ൩൮.
ചിലർ ജീവികളുടെ അസ്തിത്വം നിഷേധിച്ച് സന്തോഷിക്കുന്നു; ചിലർ മധ്യസ്ഥരായി ജീവികളെ അംഗീകരിക്കുന്നു; മറ്റുചിലർ ജീവികളെ കുറിച്ച് പറയുന്നതിൽ ആസ്വാദനമുണ്ട്—ഇവരാണ് വേദങ്ങൾ expound ചെയ്യുന്നവരിൽ മൂന്നു വിഭാഗങ്ങൾ.
അഗ്നിധ്രഃ കാശ്യപശ്ചൈവ പൌലസ്ത്യോ മാഗധശ്ച യഃ। ഭാര്ഗവോ ഹ്യഗ്നിബാഹുശ്ച ശുചിരാങ്ഗിരസസ്തഥാ। ഓജസ്വീ സുബലശ്ചൈവ ഭൌത്യസ്യൈതേ മനോഃ സുതാഃ ।। ൩൮.
അഗ്നിധ്രൻ, കശ്യപൻ, പോളസ്ത്യൻ, മാഗധൻ, ഭാഗർഗവൻ, അഗ്നിബാഹു, ശുചി, ആംഗിരസൻ, ഓജസ്വി, സുബലൻ—ഇവരാണ് ഭൗത്യമനുവിന്റെ പുത്രന്മാർ.
സവര്ണാ മനവോ ഹ്യേതേ ചത്വാരോ ബ്രഹ്മണഃ സുതാഃ। ഏകോ വൈവസ്വതശ്ചൈവ സാവര്ണോ മനുരുച്യതേ ।। ൩൮.
സവർണ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന ഈ നാലു മനുക്കളും ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രന്മാരാണ്; അതിൽ ഒരാൾ വൈവസ്വതൻ, അവനെയാണ് സാവർണമനു എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.
രൌച്യോ ഭൌത്യശ്ച യൌ തൌ തു മനോഃ പൌലഹഭാര്ഗവൌ। ഭൌത്യസ്യൈവാധിപത്യേ തു പൂര്ണഃ കല്പസ്തു പൂര്യ്യതേ ।। ൩൮.
രൗച്യനും ഭൗത്യനും മനുവിന്റെ പുത്രന്മാരായി പോളഹനും ഭാഗർഗവനും വംശത്തിൽ പെട്ടവരാണ്; ഭൗത്യന്റെ കാലത്തിൽ ഭരണാധികാരം വരുമ്പോൾ, ഒരു കല്പത്തിന്റെ പൂർണ്ണതയും സംഭവിക്കും.
സൂത ഉവാച।। നിഃശേഷേഷു ച സര്വേഷു തദാ മന്വന്തരേഷ്വിഹ। അന്തേഽനേകയുഗേ തസ്മിന് ക്ഷീണേ സംഹാര ഉച്യതേ ।। ൩൮.
സൂതൻ പറഞ്ഞു: ഇവിടെ എല്ലാ മന്വന്തരങ്ങളും പൂർണ്ണമായി കഴിഞ്ഞ്, അനേകം യുഗങ്ങൾ കഴിഞ്ഞു തീർന്നപ്പോൾ, അതാണ് സംഹാരം എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
സപ്തൈതേ ഭാര്ഗവാ ദേവാ അന്തേ മന്വന്തരേ തദാ। ഭുക്ത്വാ ത്രൈലോക്യമധ്യസ്ഥാ യുഗാഖ്യാം ഹ്യേകസപ്തതിമ് ।। ൩൮.
ഈ ഏഴു ഭാഗർഗവദേവന്മാർ, മന്വന്തരത്തിന്റെ അവസാനം, മൂന്നു ലോകങ്ങളും അനുഭവിച്ചു കഴിഞ്ഞ്, എഴുപത്തൊന്ന് യുഗങ്ങൾക്കിടയിൽ മധ്യസ്ഥരായി നിലകൊള്ളുന്നു.
പിതൃഭിര്മനുഭിശ്ചൈവ സാര്ദ്ധം സപ്തര്ഷിഭിസ്തു യേ। യജ്വാനശ്ചൈവ തേഽപ്യന്യേ തദ്ഭാക്താശ്ചൈവ തൈഃ സഹ ।। ൩൮.
പിതാക്കന്മാരോടും മനുക്കളോടും ഏഴു ഋഷിമാരോടും കൂടി, മറ്റു യജ്ഞകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവരും അവരുടെ അനുയായികളും ഇവരോടൊപ്പം ചേർന്ന് ഇരിക്കുന്നു.
മഹര്ലോകം ഗമിഷ്യന്തി ത്യക്ത്വാ ത്രൈലോക്യമീശ്വരാഃ। തതസ്തേഷു ഗതേഷൂര്ദ്ധ്വം ക്ഷീണേ മന്വന്തരേ തദാ। അനാധാരമിദം സര്വം ത്രൈലോക്യം വൈ ഭവിഷ്യതി ।। ൩൮.
ഭൂലോകം ഉപേക്ഷിച്ച് ഈശ്വരന്മാർ മഹർലോകത്തിലേക്ക് പോകും; അവർ അങ്ങോട്ട് പോയി മന്വന്തരം അവസാനിച്ചപ്പോൾ, മൂന്നു ലോകവും ആധാരമില്ലാത്തതാകും.
തതഃ സ്ഥാനാനി ശൂന്യാനി സ്ഥാനിനാം താനി വൈ ദ്വിജാഃ। പ്രഭ്രശ്യന്തി വിമുക്താനി താരാഋക്ഷഗ്രഹൈസ്തഥാ ।। ൩൮.
അപ്പോൾ, ദ്വിജന്മാരേ, താമസക്കാരുടെ വാസസ്ഥലങ്ങൾ ശൂന്യമായ്, നക്ഷത്രങ്ങളും ഗ്രഹങ്ങളും സഹിതം അവിടങ്ങളിൽ നിന്ന് അകറ്റപ്പെടും.
തതസ്തേഷു വ്യതീതേഷു ത്രൈലോക്യസ്യേശ്വരേഷ്വിഹ। സേന്ദ്രാഷ്ടേഷു മഹര്ലോകം യസ്മിംസ്തേ കല്പവാസിനഃ ।। ൩൮.
മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെ ഈശ്വരന്മാരും ഇന്ദ്രനും മറ്റു ദേവന്മാരും മഹർലോകത്തിലേക്ക് പോയപ്പോൾ, ഒരു കല്പം മുഴുവൻ താമസിക്കുന്നവർ അവിടെ വസിക്കുന്നു.
ജിതാദ്യാശ്ച ഗണാ ഹ്യത്ര ചാക്ഷുഷാന്താശ്ചതുര്ദശ। മന്വന്തരേഷു സര്വ്വേഷു ദേവാസ്തേ വൈ മഹൌജസഃ ।। ൩൮.
ജിതാദി തുടങ്ങിയ സംഘങ്ങൾ, ചാക്ഷുഷൻ വരെ പതിനാലു സംഘങ്ങൾ, ഈ മഹാശക്തിയുള്ള ദേവന്മാർ എല്ലാ മന്വന്തരങ്ങളിലും നിലനിൽക്കുന്നു.
തതസ്തേഷു ഗതേഷൂര്ദ്ധ്വം സായോജ്യം കല്പവാസിനാമ്। സമേത്യ ദേവാസ്തേ സര്വേ പ്രാപ്തേ സംകലനേ തദാ ।। ൩൮.
അവർ അങ്ങോട്ട് പോയപ്പോൾ, കല്പത്തിൽ താമസിക്കുന്നവരുടെ ഐക്യം സംഭവിക്കുന്നു; അപ്പോൾ എല്ലാ ദേവന്മാരും ഒന്നിച്ച് കൂടുന്നു.
മഹര്ലോകം പരിത്യജ്യ ഗണാസ്തേ വൈ ചതുര്ദ്ദശ। സശരീരാശ്ച ശ്രൂയന്തേ ജനലോകം സഹാനുഗാഃ ।। ൩൮.
മഹർലോകം ഉപേക്ഷിച്ച്, ആ പതിനാലു സംഘങ്ങളും ശരീരത്തോടും അനുയായികളോടും കൂടി ജനലോകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു എന്ന് പറയുന്നു.
ഏവം ദേവേഷ്വതീതേഷു മഹര്ലോകാജ്ജനം പ്രതി। ഭൂതാദിഷ്വവശിഷ്ടേഷു സ്ഥാവരാന്തേഷു ചാപ്യുത ।। ൩൮.
ഇങ്ങനെ, ദേവന്മാർ മഹർലോകത്തിൽ നിന്ന് ജനലോകത്തിലേക്ക് പോയപ്പോൾ, അടിസ്ഥാനഭൂതങ്ങളും അചഞ്ചലജീവികളും മാത്രം ശേഷിക്കും.
ശൂന്യേഷു ലോകസ്ഥാനേഷു മഹാന്തേഷു ഭൂരാദിഷു। ദേവേഷു ച ഗതേഷൂര്ദ്ധ്വം സായോജ്യം കല്പവാസിനാമ് ।। ൩൮.
ഭൂലോകം തുടങ്ങി വലിയ ലോകങ്ങൾ ശൂന്യമായപ്പോൾ, ദേവന്മാർ അങ്ങോട്ട് പോയപ്പോൾ, കല്പത്തിൽ താമസിക്കുന്നവരുടെ ഐക്യം സംഭവിക്കുന്നു.
സംഹൃത്യ താംസ്തതോ ബ്രഹ്മാ ദേവര്ഷിപിതൃദാനവാന്। സംസ്ഥാപയതി വൈ സര്ഗം മഹദൄഷ്ട്യാ യുഗക്ഷയേ ।। ൩൮.
അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് ദേവന്മാരെയും ഋഷിമാരെയും പിതാക്കളെയും ദാനവന്മാരെയും പിൻവലിച്ച്, മഹത്തായ ദൃഷ്ടിയോടെ, യുഗത്തിന്റെ അവസാനം സൃഷ്ടിയെ വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കുന്നു.
തത്ര യുഗസഹസ്രാന്തമഹര്യര്ദ്ബ്രഹ്മണോ വിദുഃ। രാത്രിം യുഗസഹസ്രാന്താമഹോരാത്രവിദോ ജനാഃ ।। ൩൮.
അവിടെ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു പകലും ഒരു രാത്രിയും ആയിരം യുഗങ്ങൾ നീളുന്നു എന്ന് അഹോരാത്രത്തെ അറിയുന്നവർ പറയുന്നു.
നൈമിത്തികഃ പ്രാകൃതികോ യശ്ചൈവാത്യന്തികോഽര്ഥതഃ। ത്രിവിധഃ സര്വ്വഭൂതാനാമിത്യേഷ പ്രതിസഞ്ചരഃ ।। ൩൮.
സകല ജീവികളും നശിക്കുന്നതു മൂന്നു വിധമാണ് — ഒരിക്കൽ ഒരിക്കൽ ഉണ്ടാകുന്നതു, പ്രകൃതിയിൽ തന്നെ സംഭവിക്കുന്നതു, പിന്നെ പൂർണ്ണമായും ഇല്ലാതാകുന്നതു — ഇതാണ് ഈ പ്രതിസഞ്ചാരം എന്നു പറയുന്നത്.
ബ്രാഹ്മോ നൈമിത്തികസ്തസ്യ കല്പദാഹഃ പ്രസംയമഃ। പ്രതിസര്ഗേ തു ഭൂതാനാം പ്രാകൃതഃ കരണക്ഷയഃ ।। ൩൮.
ഒരിക്കൽ ഒരിക്കൽ ഉണ്ടാകുന്ന നാശം ബ്രാഹ്മം എന്നു വിളിക്കുന്നു; അതു കാലചക്രം അവസാനിക്കുമ്പോൾ ലോകം കത്തിപ്പൊള്ളുന്നതാണ്. ജീവികളുടെ ഘടകങ്ങൾ നശിക്കുന്നതാണു പ്രകൃതിനാശം, അതു സൃഷ്ടിയുടെ അവസാനം സംഭവിക്കുന്നു.