ദേവമാനുഷയോര്നേതാ ഭൂര്ഭുവഃപ്രസവോ ഹരിഃ। കിമര്ഥം ദിവ്യമാത്മാനം മാനുഷേ സമവേശയത് ।। ൩൫.
ദേവന്മാരുടെയും മനുഷ്യരുടെയും നേതാവായ ഹരി, ഭൂമിയുടെയും സ്വർഗ്ഗത്തിന്റെയും ഉത്ഭവം, ദൈവാത്മാവായ അവൻ മനുഷ്യരൂപം സ്വീകരിച്ചത് എന്തുകൊണ്ടാണ്?
യശ്ചക്രം വര്തയത്യേകോ മനുഷ്യാണാം മനോമയമ്। മനുഷ്യേ സ കഥം ബുദ്ധിം ചക്രേ ചക്രഭൃതാം വരഃ ।। ൩൫.
മനുഷ്യരുടെ മനസ്സിൽ ചക്രം ചലിപ്പിക്കുന്നവൻ, ചക്രധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അവൻ മനുഷ്യരിൽ ജ്ഞാനം എങ്ങനെ സൃഷ്ടിച്ചു?
ഗോപായനം യഃ കുരുതേ ജഗതാം സാര്വ്വലൌകികമ്। സ കഥം ഗാം ഗതോ വിഷ്ണുര്ഗോപമന്വകരോത്പ്രഭുഃ ।। ൩൫.
ലോകങ്ങളിലൊക്കെയും പശുപാലനം പ്രചരിപ്പിച്ചവൻ, വിഷ്ണു, ഭഗവാൻ, പശുക്കളോടൊപ്പം ചേർന്ന് ഒരു ഗോപനായത് എങ്ങനെ?
മഹാഭൂതാനി ഭൂതാത്മാ യോ ദദാര ചകാര ഹ। ശ്രീഗര്ഭഃ സ കഥം ഗര്ഭേ സ്ത്രിയാ ഭൂചരയാ ധൃതഃ ।। ൩൫.
സകലഭൂതങ്ങളുടെ ആത്മാവായവൻ, മഹാഭൂതങ്ങൾ വിഭജിച്ച് സൃഷ്ടിച്ചവൻ, ശ്രീധനമായ അവൻ ഭൂമിയിലെ ഒരു സ്ത്രീയുടെ ഗർഭത്തിൽ എങ്ങനെ വഹിക്കപ്പെട്ടു?
യേന ലോകാന് ക്രമൈര്ജിത്ത്വാ ത്രിഭിസ്ത്രീംസ്ത്രിദശേപ്സയാ। സ്ഥാപിതാ ജഗതോ മാര്ഗാസ്ത്രിവര്ഗപ്രവരാസ്ത്രയഃ ।। ൩൫.
മൂന്നു വലിയ ചുവടുകൾകൊണ്ട് ലോകങ്ങളെ കീഴടക്കി, സകലജഗത്തിന്റെ മാർഗങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചവൻ, ജീവിതത്തിലെ മൂന്നു പ്രധാന ലക്ഷ്യങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചതെങ്ങനെ?
യോഽന്തകാലേ ജഗത്പീത്വാ കൃത്വാ തോയമയം വപുഃ। ലോകമേകാര്ണവം ചക്രേ ദൃശ്യാദൃശ്യേന വര്ത്മനാ ।। ൩൫.
ലോകം മുഴുവൻ കുടിച്ചു, ജലരൂപം ധരിച്ച്, ദൃശ്യവും അദൃശ്യവുമായ വഴികളിലൂടെ ലോകം ഏകസമുദ്രമാക്കിയവൻ, അതെങ്ങനെ?
യഃ പുരാണേ പുരാണാത്മാ വാരാഹം വപുരാസ്ഥിതഃ। ദദൌ ജിത്ത്വാ വസുമതീം സുരാണാം സുരസത്തമഃ ।। ൩൫.
പഴയകാലങ്ങളിൽ, പുരാതനാത്മാവായവൻ, വരാഹരൂപം സ്വീകരിച്ച്, ഭൂമിയെ കീഴടക്കി ദേവന്മാർക്ക് നൽകിയ ദേവശ്രേഷ്ഠൻ, അതെങ്ങനെ?
യേന സൈംഹം വപുഃ കൃത്വാ ദ്വിധാകൃത്വാ ച യത്പുനഃ। പൂര്വ്വദൈത്യോ മഹാവീര്യ്യോ ഹിരണ്യകശിപുര്ഹതഃ ।। ൩൫.
സിംഹരൂപം എടുത്ത്, പിന്നെ അതിനെ രണ്ടായി വിഭജിച്ച്, മുൻകാല ദൈത്യനായ മഹാവീര്യശാലിയായ ഹിരണ്യകശിപ്പുവിനെ സംഹരിച്ചവൻ, അതെങ്ങനെ?
യഃ പുരാ ഹ്യനലോ ഭൂത്വാ ഔര്വ്വഃ സംവര്ത്തകോ വിഭുഃ। പാതാലസ്ഥോഽര്ണവഗതഃ പപൌ തോയമയം ഹവിഃ ।। ൩൫.
പണ്ടു ഔര്വവെന്ന അഗ്നിയായി, സർവ്വവ്യാപിയായ സംവർത്തകശക്തിയായി, പാതാളത്തിൽ വസിച്ച്, സമുദ്രത്തിൽ കടന്ന് വെള്ളംകൊണ്ടുള്ള ഹവിസ്സ് കുടിച്ചവൻ ആണവൻ.
സഹസ്രചരണം ദേവം സഹസ്രാംശും സഹസ്രശഃ। സഹസ്രശിരസം ദേവം യമാഹുര്വൈ യുഗേ യുഗേ ।। ൩൫.
ആയിരം കാൽ, ആയിരം കിരണങ്ങൾ, ആയിരം തലകൾ ഉള്ള ദൈവത്തെ, ഓരോ യുഗത്തിലും ദേവന്മാർ വിളിക്കുന്നു.
നാഭ്യാരണ്യാഃ സമുദ്ഭൂതം യസ്യ പൈതാമഹം ഗൃഹമ്। ഏകാര്ണവഗതേ ലോകേ തത്പങ്കജമപങ്കജമ് ।। ൩൫.
അവന്റെ നാഭിയിൽ നിന്നുള്ള വനത്തിൽ നിന്നാണ് പിതാമഹന്റെ വാസസ്ഥലം ഉദിച്ചത്. ലോകം ഒരേ സമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിയപ്പോൾ, അകലമില്ലാത്ത, മലിനമില്ലാത്ത കമലം അവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
യേന തേ നിഹതാ ദൈത്യാഃ സംഗ്രാമേ താരകാമയേ। സര്വ്വദേവമയം കൃത്വാ സര്വായുധധരം വപുഃ ।। ൩൫.
താരകാമയ യുദ്ധത്തിൽ, എല്ലാ ദേവന്മാരുടെയും രൂപം ധരിച്ച്, എല്ലാ ആയുധങ്ങളും കൈവശമാക്കി, ദൈത്യന്മാരെ സംഹരിച്ചത് അവനാണ്.
ഗരുഡസ്ഥേന ചോത്സിക്തഃ കാലനേമിര്നിപാതിതഃ। ഉത്തരാംശേ സമുദ്രസ്യ ക്ഷീരോദസ്യാമൃതോദധേഃ। യഃ ശേതേ ശാശ്വതം യോഗമാസ്ഥായ തിമിരം മഹത് ।। ൩൫.
ഗരുഡനിൽ കയറി, ക്ഷീരസമുദ്രത്തിന്റെ വടക്കേ കരയിൽ കാലനെമിയെ തകർത്തു. അവിടെ, അമൃതസമുദ്രത്തിൽ, മഹാന്ധകാരത്തിൽ, ശാശ്വതമായ യോഗത്തിൽ ലയിച്ചവൻ അവനാണ്.
പുരാണീ ഗര്ഭമധത്ത ദിവ്യം തപഃപ്രകര്ഷാദദിതിഃ പുരാ യമ്। ശക്രഞ്ച യോ ദൈത്യഗണാവരുദ്ധം ഗര്ഭാവമാനേന ഭൃശം ചകാര ।। ൩൫.
പണ്ടു, അതുല്യമായ തപസ്സിന്റെ ശക്തിയാൽ, അദിതി ദിവ്യഗർഭം ധരിച്ചു. ഗർഭത്തിൽ തന്നെ, ദൈത്യന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഇന്ദ്രനെ അവൻ വളരെ താഴ്ത്തി.
യദാനിലോ ലോകപദാനി ഹൃത്വാ ചകാര ദൈത്യാന് സലിലേശയാംസ്താന് । കൃത്വാദിദേവസ്ത്രിദിവസ്യ ദേവാംശ്ചക്രേ സുരേശം പുരുഹൂതമേവ ।। ൩൫.
ഒരു പ്രാവശ്യം, വായു ലോകങ്ങളുടെ വാസസ്ഥലങ്ങൾ എടുത്തു, ദൈത്യന്മാരെ വെള്ളത്തിൽ വീഴ്ത്തി. ആദിദേവൻ, സ്വർഗ്ഗത്തിലെ ദേവന്മാരെ സൃഷ്ടിച്ചു, അവർക്കു പുരുഹൂതനെ അധിപതിയാക്കി.
ഗാര്ഹപത്യേന വിധിനാ അന്വാഹാര്യ്യേണ കര്മ്മണാ। അഗ്നിമാഹവനീയഞ്ച വേദിഞ്ചൈവ കുശസ്രവമ് ।। ൩൫.
ഗാർഹപത്യാഗ്നി, അന്വാഹാര്യകർമ്മം, ആഹവനീയാഗ്നി, കുശശ്രവ എന്ന യാഗവേദി — ഇതെല്ലാം നിയമപ്രകാരം സ്ഥാപിച്ചത് അവനാണ്.
പ്രോക്ഷണീയം സ്രുവഞ്ചൈവ അവഭൃഥം തഥൈവ ച। അഥ ത്രീനിഹ യശ്ചക്രേ ഹവ്യഭാഗ പ്രദാന്മഖേ ।। ൩൫.
പ്രോക്ഷണപാത്രം, സ്രുവം, അവഭൃഥസ്നാനം — ഇവയും, യാഗത്തിൽ ഹവിസ്സ് മൂന്ന് വിധത്തിൽ അർപ്പിച്ചത് അവനാണ്.
ഹവ്യാദാംശ്ച സുരാംശ്ചക്രേ കവ്യാദാംശ്ച പിതൄനപി। ഭോഗാര്ഥം യജ്ഞവിധിനാ യോ യജ്ഞോ യജ്ഞകര്മ്മണി ।। ൩൫.
ദേവന്മാർക്കുള്ള ഹവിസ്സും, പിതാക്കന്മാർക്കുള്ള കവിഭവവും, ഭോഗത്തിനായി യാഗവിധിപ്രകാരം നല്കിയത് അവൻ. യാഗങ്ങളിൽ യജ്ഞം തന്നെയാണ് അവൻ.
യൂപാന് സമിത്സ്രുവം സോമം പവിത്രം പരിധീനപി। യജ്ഞിയാനി ച ദ്രവ്യാണി യജ്ഞീയാംശ്ച തഥാനലാന് ।। ൩൫.
യൂപം, സമിതുകൾ, സ്രുവം, സോമം, ശുദ്ധീകരണം, പരിധികൾ, യാഗദ്രവ്യങ്ങൾ, യാഗാഗ്നികൾ — ഇതെല്ലാം സൃഷ്ടിച്ചത് അവനാണ്.
സദസ്യാന് യജമാനാംശ്ച അശ്വമേധാന് ക്രതൂത്തമാന്। വിബഭ്രാജ പുരാ യശ്ച പാരമേഷ്ഠ്യേന കര്മ്മണാ ।। ൩൫.
പണ്ടു പരമോന്നതമായ കര്മ്മം ചെയ്തു, സദസ്യന്മാരെയും യജമാനന്മാരെയും, അശ്വമേധം പോലുള്ള ഉത്തമയാഗങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചത് അവനാണ്.
യുഗാനുരൂപം യഃ കൃത്വാ ത്രീല്ലോഁകാന് ഹി യഥാക്രമമ്। ക്ഷണാ നിമേഷാഃ കാഷ്ഠാശ്ച കലാസ്ത്രൈകാലമേവ ച ।। ൩൫.
ഓരോ യുഗത്തിനും അനുയോജ്യമായി, മൂന്നു ലോകങ്ങളും ക്രമത്തിൽ സൃഷ്ടിച്ചു; ക്ഷണം, നിമിഷം, കഷ്ട, കല, മൂന്നു കാലങ്ങൾ എന്നിവയും അവൻ സൃഷ്ടിച്ചു.
മുഹൂര്ത്താസ്തിഥയോ മാസാ ദിനസംവത്സരാസ്തഥാ। ഋതവഃ കാലയോഗാശ്ച പ്രമാണം ത്രിവിധന്തഥാ ।। ൩൫.
മുഹൂർത്തങ്ങൾ, തിഥികൾ, മാസങ്ങൾ, ദിവസങ്ങൾ, സംവത്സരങ്ങൾ, ঋതുക്കൾ, കാലയോഗങ്ങൾ, മൂന്നു വിധത്തിലുള്ള അളവുകൾ — ഇവയും അവൻ സൃഷ്ടിച്ചു.
ആയുഃ ക്ഷേത്രാണ്യുപചയം ലക്ഷണം രൂപസൌഷ്ഠവമ്। മേധാ വിത്തം ച ശൌര്യ്യഞ്ച ശാസ്ത്രസ്യൈവ ച പാരണമ് ।। ൩൫.
ആയുസ്സ്, നിലങ്ങൾ, വളർച്ച, ലക്ഷണങ്ങൾ, രൂപസൗന്ദര്യം, ബുദ്ധി, സമ്പത്ത്, ധൈര്യം, ശാസ്ത്രവിദ്യയിൽ പ്രാവീണ്യം — ഇതെല്ലാം അവൻ നല്കി.
ത്രയോ വര്ണാസ്ത്രയോ ലോകാസ്ത്രൈവിദ്യം പാവകാസ്ത്രയഃ। ത്രൈകാല്യം ത്രീണി കര്മ്മാണി തിസ്രോ മായാസ്ത്രയോ ഗുണാഃ ।। ൩൫.
മൂന്നു വർണ്ണങ്ങൾ, മൂന്നു ലോകങ്ങൾ, ത്രിവിദ്യ, മൂന്നു അഗ്നികൾ, മൂന്നു കാലങ്ങൾ, മൂന്നു കര്മ്മങ്ങൾ, മൂന്നു മായകൾ, മൂന്നു ഗുണങ്ങൾ — ഇവയെല്ലാം അവൻ സൃഷ്ടിച്ചു.
സൃഷ്ടാ ലോകാഃ സുരാശ്ചൈവ യേനാത്യന്തേന കര്മ്മണാ। സര്വ്വഭൂതഗണാഃ സൃഷ്ടാഃ സര്വ്വഭൂതഗണാത്മനാ ।। ൩൫.
അത്യുന്നതമായ കര്മ്മത്തിലൂടെ ലോകങ്ങളും ദേവന്മാരും സൃഷ്ടിച്ചു; എല്ലാ ജീവികളുടെയും കൂട്ടങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചവൻ, എല്ലാ ജീവികളുടെയും ആത്മാവാണ്.
നൃണാമിന്ദ്രിയപൂര്വ്വേണ യോഗേന രമതേ ച യഃ । ഗതാഗതാനാം യോ നേതാ സര്വ്വത്ര വിവിധേശ്വരഃ ।। ൩൫.
മനുഷ്യരുടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വഴി യോഗത്തിൽ ആസ്വദിക്കുന്നവൻ, വരവും പോവും നിയന്ത്രിക്കുന്നവൻ, എല്ലായിടത്തും പലവിധങ്ങളായ ഇശ്വരനാണ്.
യോ ഗതിര്ധര്മയുക്താനാമഗതിഃ പാപകര്മ്മണാമ്। ചാതുര്വര്ണ്യസ്യ പ്രഭവശ്ചാതുര്വര്ണ്യസ്യ രക്ഷിതാ ।। ൩൫.
നന്മയുള്ളവർക്കു വഴിയും, പാപം ചെയ്യുന്നവർക്കു വഴിയില്ലായ്മയും, നാലു വർണ്ണങ്ങളുടെ ഉത്ഭവവും, അവയുടെ രക്ഷകനുമാണ് അദ്ദേഹം.
ചാതുര്വിദ്യസ്യ യോ വേത്താ ചതുരാശ്രമസംശ്രയഃ। ദിഗന്തരം നഭോ ഭൂമിരാപോ വായുര്വിഭാവസുഃ ।। ൩൫.
നാലു വേദങ്ങൾ അറിയുന്നവനും, ജീവിതത്തിലെ നാലു ആശ്രമങ്ങൾക്കു ആശ്രയവുമാണ് അദ്ദേഹം. ദിശകളും, ആകാശവും, ഭൂമിയും, വെള്ളവും, വായുവും, അഗ്നിയും എല്ലാം അദ്ദേഹമാണ്.
ചന്ദ്രസൂര്യ്യദ്വയം ജ്യോതിര്യുഗേശഃ ക്ഷണദാചരഃ। യഃ പരഃ ശ്രൂയതേ ദേവോ യഃ പരം ശ്രൂയതേ തപഃ ।। ൩൫.
ചന്ദ്രനും സൂര്യനും എന്ന ഇരട്ട പ്രകാശവും, കാലങ്ങളുടെ അധിപനും, രാത്രിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവനും, പരമദേവനെന്നു കേൾക്കപ്പെടുന്നവനും, പരമതപസ്സെന്നു അറിയപ്പെടുന്നവനും അദ്ദേഹം തന്നെയാണ്.
യഃ പരന്തപസഃ പ്രാഹുര്യഃ പരമ്പരമാത്മവാന്। ആദിത്യാദിസ്തു യോ ദേവോ യശ്ച ദൈത്യാന്തകോ വിഭുഃ ।। ൩൫.
പരമതപസ്സുകാരനെന്നു പറയപ്പെടുന്നവനും, പരമാത്മാവായ പരമപുരുഷനും, ആദിത്യന്മാരിൽ തുടങ്ങുന്ന ദേവനും, ദൈത്യന്മാരെ സംഹരിക്കുന്ന ശക്തനും അദ്ദേഹം തന്നെയാണ്.