വായുപുരാണമ്

മക്ഷിപ്രച്ഛേദനോ നാമ ചതുഷ്കലഗണഃ സ്മൃതഃ। അലങ്കാരാ ഭവന്ത്യേതേ ത്രിംശദ്യേ വൈ പ്രകീര്ത്തിതാഃ। വര്ണസ്ഥാനപ്രയോഗേണ കലാമാത്രാ പ്രമാണതഃ ।। ൨൫.

നാല്‍ ഭാഗങ്ങളുള്ള വിഭാഗം മക്ഷിപ്രച്ചേദനം എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ഇവയെ അലങ്കാരങ്ങള്‍ എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്. മുപ്പത് എണ്ണം ഇവയുണ്ട്. സ്വരത്തിന്റെ സ്ഥാനം, സമയത്തിന്റെ അളവ് എന്നിവ അനുസരിച്ച് ഇവ വിശദീകരിച്ചിരിക്കുന്നു.

സംസ്ഥാനഞ്ച പ്രമാണം ച വികാരോ ലക്ഷണന്തഥാ। ചതുര്വിധമിദം ജ്ഞേയമലങ്കാരപ്രയോജനമ് ।। ൨൫.

രൂപം, അളവ്, മാറ്റം, ലക്ഷണം — ഈ നാലും അലങ്കാരത്തിന്റെ ഉദ്ദേശ്യങ്ങള്‍ എന്നറിയണം.

യഥാത്മനോ ഹ്യലങ്കാരോ വിപര്യസ്തോഽതിഗര്ഹിതഃ। വര്ണമേവാപ്യലംകര്ത്തും വിഷമം ഹ്യാത്മസമ്ഭവാത് ।। ൨൫.

സ്വന്തം ശരീരത്തില്‍ അലങ്കാരം തെറ്റായിടത്ത് ധരിച്ചാല്‍ എങ്ങനെ അപമാനമാണോ, അതുപോലെ തന്നെ സ്വരത്തിന് യോജിക്കാത്തവിധം അലങ്കാരം ചേര്‍ക്കുന്നതും അനാവശ്യമാണ്.

നാനാഭരണസംയോഗാദ്യഥാ നാര്യാ വിഭൂഷണമ്। വര്ണസ്യ ചൈവാലങ്കാരോ വിപര്യസ്തോഽതിഗര്ഹിതഃ ।। ൨൫.

സ്ത്രീയുടെ ആഭരണങ്ങള്‍ പലവിധം ചേര്‍ത്തിട്ടും തെറ്റായിടത്ത് ധരിച്ചാല്‍ അതിന് വിലയില്ലാത്തതുപോലെ, സ്വരത്തിന് യോജിക്കാത്തവിധം അലങ്കാരം ചേര്‍ത്താലും അതിന് അപമാനം തന്നെ.

ന പാദേ കുണ്ഡലേ ദൃഷ്ടേ ന കണ്ഠേ രസനാ യഥാ। ഏവമേവ ഹ്യലങ്കാരോ വിപര്യസ്തോ വിഗര്ഹിതഃ ।। ൨൫.

കാല്‍പാദത്തില്‍ കുണ്ഡലവും, അരയില്‍ ഹാരവും കാണാറില്ലല്ലോ, അതുപോലെ തന്നെ അലങ്കാരം തെറ്റായിടത്ത് ചേര്‍ത്താല്‍ അതും അപമാനമാണ്.

ക്രിയമാണോഽപ്യലങ്കാരോ രാഗം യശ്ചൈവ ദര്ശയേത്। യഥോദ്ദിഷ്ടസ്യ മാര്ഗസ്യ കര്ത്തവ്യസ്യ വിധീയതേ ।। ൨൫.

അലങ്കാരം ചെയ്യുമ്പോഴും, അതിന് യോജിച്ച രീതിയും മാര്‍ഗവും പാലിക്കണം. നിര്‍ദേശിച്ച രീതിക്ക് അനുസരിച്ചായിരിക്കണം.

ലക്ഷണം പര്യ്യവസ്ഥാപി വര്ണികാഭിഃ പ്രവര്ത്തനമ്। യാഥാതഥ്യേന വക്ഷ്യാമി മാസേദ്ഭവമുഖോദ്ഭവേ ।। ൨൫.

ലക്ഷണം, ശരിയായ പ്രയോഗം, ഗായകര്‍ ചെയ്യേണ്ട രീതികള്‍ — ഇവയെല്ലാം യഥാര്‍ത്ഥത്തില്‍ എങ്ങനെ എന്നത് ഞാന്‍ വിശദീകരിക്കാം; കേവലം വായ്പ്പറച്ചിലല്ല.

ത്രയോവിംശത്യശീതിസ്തു തേഷാമേതദ്വിപര്യയഃ। ഷഡ്ജപക്ഷോഽപി തത്ത്വാദൌ മധ്യോ ഹീനസ്വരോ ഭവേത് ।। ൨൫.

ഇവയുടെ വിപരീതം എണ്‍പത്തിമൂന്ന് എണ്ണം എന്നാണ് പറയുന്നത്. ആദിയില്‍ തന്നെ ഷഡ്ജ വിഭാഗം ഇല്ലെങ്കില്‍ അത് നടുവിലോ താഴെയോ ആയിരിക്കും.

ഷഡ്ജമധ്യമയോശ്ചൈവ ഗ്രാമയോഃ പര്യ്യപസ്തഥാ। മാനോയോത്തരമന്ദ്രസ്യ ഷഡേവാത്രാവികസ്യ ച ।। ൨൫.

ഷഡ്ജവും മധ്യവും എന്ന രണ്ടു സ്വരക്രമങ്ങളിലും വിപരീതം അതുപോലെ തന്നെ. ഷഡ്ജയുടെയും ആവികയുടെയും ഉയരവും താഴ്വാരവും അറിയണം.

സ്വരാലംപ്രത്യയശ്ചൈവ സര്വ്വേഷാം പ്രത്യയഃ സ്മൃതഃ। അനുഗമ്യ ബഹിര്ഗീതം വിജ്ഞാതം പഞ്ചദൈവതമ് ।। ൨൫.

എല്ലാ സ്വരങ്ങളിലേക്കും അലങ്കാരം ചേര്‍ക്കുന്നത് ശരിയായതാണെന്ന് കണക്കാക്കുന്നു. പുറംപാട്ട് പിന്തുടർന്ന് പതിനഞ്ചു ദേവതകളെ തിരിച്ചറിയാം.

ഗോരൂപാണാം പുരസ്താത്തു മധ്യമാംശസ്തു പര്യ്യയഃ। തയോര്വിഭാഗോ ഗീതാനാം ലാവണ്യമാര്ഗസംസ്ഥിതഃ ।। ൨൫.

പശുസ്വരങ്ങളില്‍ മധ്യഭാഗം വിപരീതമാണ്. പാട്ടുകളില്‍ ഇവയുടെ വ്യത്യാസം പാതയിലെ സൗന്ദര്യമായിരിക്കും.

അനുഷങ്ഗം മയോദ്ദിഷ്ടം സ്വസാരഞ്ച സ്വരാന്തരമ്। പര്യ്യയഃ സംപ്രവര്ത്തേത സപ്തസ്വരപദക്രമമ് ।। ൨൫.

ബന്ധവും ബന്ധപ്പെട്ട സ്വരവും ഞാന്‍ വിശദീകരിച്ചു. വിപരീതം ഏഴു സ്വരങ്ങളുടെ ക്രമത്തിലൂടെ നടക്കുന്നു.

ഗാന്ധാരാംശേന ഗീയന്തേ ചത്വാരി മന്ദ്രകാണി ച। പഞ്ചമോ മധ്യമശ്ചൈവ ധൈവതേ തു നിഷാദജൈഃ। ഷഡ്ജര്ഷഭൈശ്ച ജാനീമോ മന്ദ്രകേഷ്വേവ നാന്തരേ ।। ൨൫.

ഗാന്ധാരത്തിന്റെ ഭാഗം കൊണ്ടു നാലു മന്ദ്രസ്വരങ്ങള്‍ പാടുന്നു. അഞ്ചാമത് മധ്യമം, ധൈവതത്തില്‍ നിഷാദം. ഷഡ്ജവും ഋഷഭവും മന്ദ്രസ്വരങ്ങളില്‍ മാത്രമേ അറിയാവൂ, ഇടയിലുള്ളതില്‍ അല്ല.

ദ്വേ ചാപരാന്തികേ വിദ്യാദ്ധയശുല്ലാഷ്ടകസ്യ തു। പ്രാകൃതേ വൈണവൈശ്ചൈവ ഗാന്ധാരാംശേ പ്രയുജ്യതേ ।। ൨൫.

കുതിരയുടെയും അഷ്ടകയുടെയും താഴ്വാരത്തില്‍ രണ്ട് സ്വരങ്ങള്‍ ഉണ്ടെന്ന് അറിയണം. പ്രകൃതിയിലും വൈണവയിലും ഗാന്ധാരഭാഗം ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു.

പദസ്യ തു ത്രയം രൂപം സപ്തരൂപന്തു കൌശികമ്। ഗാന്ധാരാംശേന കാര്ത്സ്ന്യേന പര്യയസ്യ വിധിഃ സ്മൃതഃ । ഏവഞ്ചൈവ ക്രമോദ്ദിഷ്ടോ മധ്യമാംശസ്യ മധ്യമഃ ।। ൨൫.

പദത്തിന് മൂന്നു രൂപവും, കൗശികത്തിന് ഏഴ് രൂപവും ഉണ്ട്. ഗാന്ധാരത്തിന്റെ മുഴുവന്‍ ഭാഗം കൊണ്ടു വിപരീതത്തിന്റെ നിയമം സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അങ്ങനെ തന്നെ മധ്യഭാഗത്തിന് മധ്യമത്തിന്റെ ക്രമം നിര്‍ദേശിച്ചിരിക്കുന്നു.

യാനി ഗീതാനി പ്രോക്താനി രൂപേണ തു വിശേഷതഃ। തത്തു സപ്തസ്വരം കാര്യ്യം സപ്തരൂപഞ്ച കൌശികമ് ।। ൨൫.

പ്രത്യേക രൂപമുള്ളതെന്നു പറയുന്ന ഗാനങ്ങള്‍ ഏഴു സ്വരങ്ങളാല്‍ ഉണ്ടാകണം. കൗശികം ഏഴ് രൂപയുള്ളതായിരിക്കണം.

അങ്ഗദര്ശനമിത്യാഹുര്മാനേ ദ്വേ സമകേ തഥാ। ദ്വിതീയഭാവാചരണാ മാത്രാ നാഭിപ്രതിഷ്ഠിതാ ।। ൨൫.

ഇത് അങ്ങയുടെ സൂചനയെന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്. രണ്ട് തുല്യ അളവുകള്‍ ഉണ്ട്. രണ്ടാമത്തെ സ്ഥാനത്ത് നിന്ന് അളവ് നാഭിയില്‍ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നില്ല.

ഉത്തരേ ച പ്രകൃത്യേവം മാത്രാ തല്ലീയതേ തഥാ । ഹന്താരഃ പിണ്ഡകോ യത്ര മാത്രായാം നാതിവര്ത്തതേ ।। ൨൫.

വടക്കുഭാഗത്തും പ്രകൃതിയിലുണ്ടാകുന്ന പോലെ, അളവ് അങ്ങനെ ലയിക്കുന്നു; അവിടെ കൊല്ലുന്നവർ പിണ്ഡത്തിൽ ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, അളവ് അതിജീവിക്കുകയില്ല.

പാദേനൈകേന മാത്രായാം പാദോനാമതി വീരണാ। സംഖ്യായാശ്ചോപഹനനം തത്ര യാനമിതി സ്മൃതമ് ।। ൨൫.

ഒരു കാലിൽ അളവിൽ, മറ്റേ കാലിൽ വീരണമില്ല; അവിടെ സംഖ്യ കുറയുന്നത് 'യാനം' എന്നറിയപ്പെടുന്നു.

ദ്വിതീയം പാദഭങ്ഗഞ്ച ഗ്രഹേണാഭിപ്രതിഷ്ഠിതമ്। പൂര്വ്വമഷ്ടതൃതീയേ തു ദ്വിതീയം ചാപരീതകേ ।। ൨൫.

രണ്ടാമത്തെ കാലിന്റെ ഭംഗം പിടിച്ചുകൊണ്ടാണ് സ്ഥാപിക്കുന്നത്; മുമ്പ് എട്ടിലും മൂന്നിലും, രണ്ടാമത്തേത് മറ്റൊരു ക്രമത്തിൽ.

അര്ദ്ധേന പാദസാമ്യസ്യ പാദഭാഗാച്ച പഞ്ചകേ। പാദഭാഗം സപാദം തു പ്രകൃത്യാമപി സംസ്ഥിതമ് ।। ൨൫.

പാദത്തിന്റെ അർദ്ധസമത്വവും, അഞ്ചാമത്തെ പാദഭാഗവും ചേർത്ത്, പാദഭാഗം സഹിതം പ്രകൃതിയിലും നിലനിൽക്കുന്നു.

ചതുര്ഥമുത്തരേ ചൈവ മദ്രവത്യാം ച മദ്രകേ। മദ്രകേ ദക്ഷിണസ്യാപി യഥോക്താ വര്ത്തതേ കലാ ।। ൨൫.

നാലാമത്തേത് വടക്കിലും, മദ്രവതിയിലും മദ്രകയിലും, ദക്ഷിണത്തിലെ മദ്രകയിലും, പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന അളവ് നിലനിൽക്കുന്നു.

പൂര്വ്വമേവാനുയോഗന്തു ദ്വിതീയാ ബുദ്ധിരിഷ്യതേ। പാദൌ ചാഹരണം ചാസ്മത് പാരം നാത്ര വിധീയതേ ।। ൨൫.

ആദ്യം ഉപയോഗം, രണ്ടാമത്തേത് ബുദ്ധി എന്നിങ്ങനെ കണക്കാക്കുന്നു; കാലുകൾ എടുത്തുകൊണ്ടുള്ള കടന്നുപോകൽ ഇവിടെ അനുവദിച്ചിട്ടില്ല.

ഏകത്വമുപയോഗസ്യ ദ്വയോര്യദ്ധി ദ്വിജോത്തമ। അനേകസമവായസ്തു പതാകാഹരിണം സ്മൃതമ് ।। ൨൫.

ഉപയോഗത്തിന്റെ ഏകത്വം രണ്ടിനാണ്, ദ്വിജന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവാ; പലതും ചേർന്നതിനെ 'പതാകാഹരിണം' എന്നറിയപ്പെടുന്നു.

തിസൄണാം ചൈവ വൃത്തീനാം വൃത്തൌ വൃത്താ ച ദക്ഷിണാ। അഷ്ടൌ തു സമവായാസ്തേ സൌവീരാ മൂര്ച്ഛനാ തഥാ। കുശത്യനുത്തരഃ സത്യം സപ്ത സത്ത്വസ്വരം തു യഃ ।। ൨൫.

മൂന്നു വൃത്തങ്ങളിലെയും വൃത്തം ദക്ഷിണമാണ്; എട്ട് സംയോജനങ്ങൾ 'സൗവീര'യും 'മൂർച്ചന'യുമാണ്; കുശത്യയെ അതിക്രമിക്കുന്നവൻ ഏഴു ശുദ്ധസ്വരങ്ങൾ ഉള്ളവനാണ്.

സൂത ഉവാച।। കകുദ്മിനസ്തു തം ലോകം രൈവതസ്യ ഗതസ്യ ഹ। ഹതാഃ പുണ്യജനൈഃ സര്വ്വാ രാക്ഷസൈഃ സാ കുശസ്ഥലീ ।। ൨൬.

സൂതൻ പറഞ്ഞു: റൈവതൻ ആ ലോകത്തേക്ക് പോയപ്പോൾ, എല്ലാ പുണ്യജനങ്ങളും റാക്ഷസന്മാർകൊണ്ട് കൊല്ലപ്പെട്ടു; അങ്ങനെ കുശസ്ഥലിയും നശിച്ചു.

തദ്വൈ ഭ്രാതൃശതം തസ്യ ധാര്മ്മികസ്യ മഹാത്മനഃ। നിബധ്യമാനാ രക്ഷോഭിര്ദിശഃ സംപ്രാദ്രവന് ഭയാത് ।। ൨൬.

ആ ധാർമ്മികനും മഹാത്മാവും ആയവന്റെ നൂറ് സഹോദരന്മാർ, റാക്ഷസന്മാർ പിടിച്ചപ്പോൾ ഭയത്തോടെ എല്ലാ ദിശകളിലേക്കും ഓടി രക്ഷപ്പെട്ടു.

തേഷാന്തു തേ ഭയാക്രാന്താഃ ക്ഷത്രിയാസ്തത്ര തത്ര ഹി। അന്വവായസ്തു സുമഹാന് മഹാംസ്തത്ര ദ്വിജോത്തമാഃ ।। ൨൬.

അവരിൽ ഭയത്തിൽ ആ ക്ഷത്രിയർ ഇവിടെ അവിടെ ചിതറിപ്പോയി; എന്നാൽ അവിടെ വലിയ വംശം ഉദിച്ചു, ദ്വിജന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവാ.

പ്രയതാ ഇതി വിഖ്യാതാ ദിക്ഷു സര്വ്വാസു ധാര്മ്മികാഃ। ധൃഷ്ടസ്യ ധാര്ഷ്ടകം ക്ഷത്രം രണധൃഷ്ടം ബഭൂവ ഹ ।। ൨൬.

അവരെ എല്ലാ ദിശകളിലും 'പ്രയതാ' എന്നറിയപ്പെട്ടു, ധാർമ്മികരായി; ധൃഷ്ടനിൽ നിന്ന് 'ധാർഷ്ടക' ക്ഷത്രിയർ, യുദ്ധത്തിൽ ധൈര്യശാലികൾ ആയവരും.