വായുപുരാണമ്

അപാനാദുത്തരത്വാച്ച ധൈവതസ്യോത്തരായണഃ। സ്യാദിയം മൂര്ച്ഛനാ ഹ്യേവം പിതരഃ ശ്രാദ്ധദേവതാഃ ।। ൨൪.

അപാനത്തിൽ നിന്നും ധൈവതത്തിൽ നിന്നും വടക്കേ ദിശയിലായതിനാൽ ഈ മുറ്ച്ഛന ഇങ്ങനെ ആകുന്നു; പിതാക്കന്മാർക്ക് ശ്രാദ്ധദേവതകളാണ്.

ശുദ്ധഷഡ്ജസ്വരം കൃത്വാ യസ്മാദഗ്നിം മഹര്ഷയഃ। ഉപതിഷ്ഠന്തി തസ്മാത്തം ജാനീയാച്ഛുദ്ധഷഡ്‌ജികമ് ।। ൨൪.

ശുദ്ധഷഡ്ജസ്വരം സ്ഥാപിച്ച് മഹർഷികൾ അഗ്നിയെ ആരാധിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഇതിനെ ശുദ്ധഷഡ്ജികം എന്നു അറിയണം.

യഃ സതാം മൂര്ച്ഛനാം കൃത്വാ പഞ്ചമസ്വരകോ ഭവേത് । യക്ഷീണാം മൂര്ച്ഛനാ സാ തു യാക്ഷികാ മൂര്ച്ഛനാ സ്മൃതാ ।। ൨൪.

ആർ സന്മാർഗ്ഗത്തിന്റെ മുറ്ച്ഛന ഉണ്ടാക്കി അഞ്ചാമത്തെ സ്വരമായാൽ, ആ മുറ്ച്ഛന യക്ഷന്മാരുടെതാണ്; അതിനെ യക്ഷികമുറ്ച്ഛന എന്നു പറയുന്നു.

നാഗദൃഷ്ടിര്വിഷാ ഗീതാ നോപസര്പന്തി മൂര്ച്ഛനാമ്। ഭവന്തീവ ഹൃതാ ഹ്യേതേ ബ്രഹ്മണാ നാഗദേവതാഃ। അഹീനാം മൂര്ച്ഛനാ ഹ്യേഷാ വരുണശ്ചാത്ര ദേവതാ ।। ൨൪.

നാഗങ്ങളുടെ ദൃഷ്ടി വിഷമാണ്; പാട്ടുകൾ ആ മുറ്ച്ഛനയിലേക്കു സമീപിക്കാറില്ല. ഇവയെ ബ്രഹ്മാവ് എടുത്തു മാറ്റിയിരിക്കുന്നു, നാഗങ്ങൾ ദേവതകളാണ്. ഇത് അഹികളുടെ മുറ്ച്ഛനയും ദൈവം വരുണനുമാണ്.

ശകുന്തകാനാം കൃത്വാ ച ഉപമാം യാന്തി കിന്നരാഃ । ഉത്തമാം മൂര്ച്ഛനാ തസ്മാത് പക്ഷിരാജോഽത്ര ദേവതാ ।। ൨൪.

പക്ഷികളെ ഉദാഹരണമാക്കി കിന്നരന്മാർ അതിനെ പ്രാപിക്കുന്നു. അതിനാൽ അത്യുത്തമമായ മുറ്ച്ഛനയും, ദൈവം പക്ഷിരാജാവുമാണ്.

ഗാന്ധാരരാഗശബ്ദേന ഗാം ച ധാരയതേഽര്ഥതഃ। തസ്മാദ്വിശുദ്ധഗാന്ധാരീ ഗന്ധര്വശ്ചാധിദൈവതമ് ।। ൨൪.

ഗാന്ധാരരാഗത്തിന്റെ ശബ്ദം ഭൂമിയെ അർത്ഥത്തിൽ നിലനിർത്തുന്നു. അതിനാൽ വിശുദ്ധഗാന്ധാരി, ദൈവം ഗന്ധർവനാണ്.

ഗാന്ധാരാനന്തരം ഗത്വാ സൃഷ്ടേയം മൂര്ച്ഛനാ യതഃ। തസ്മാദുത്തരഗാന്ധാരീ വസവശ്ചാത്ര ദേവതാഃ ।। ൨൪.

ഗാന്ധാരത്തിന് ശേഷം ഈ മുറ്ച്ഛന ഉണ്ടാകുന്നു. അതിനാൽ ഉത്തരഗാന്ധാരി, ദൈവങ്ങൾ വസുക്കളാണ്.

സേയം ഖലു മഹാഭൂതാ പിതാമഹ മുപസ്ഥിതാ। ഷഡ്ജേയം മൂര്ച്ഛനാ തസ്മാത് സ്മൃതാ ഹ്യനലദേവതാ ।। ൨൪.

ഇത് മഹാഭൂതമാണ്, പിതാമഹൻ സ്ഥാപിച്ചതാണ്. അതിനാൽ ഈ ഷഡ്ജമുറ്ച്ഛനയെ അഗ്നിദേവതയുള്ളതെന്നു ഓർക്കുന്നു.

ദിവ്യേയം ചായതാ തേന മന്ദഷഷ്ഠാ ച മൂര്ച്ഛനേ। നിവൃത്തഗുണനാമാനം പഞ്ചമഞ്ചാത്ര ധൈവതമ് ।। ൨൪.

ഇത് ദിവ്യവും നീണ്ടതുമായതാണ്, അതിനാൽ മന്ദഷഷ്ഠമുറ്ച്ഛനയും. ഗുണങ്ങൾ അവസാനിച്ചവരെന്ന പേരുള്ളവരും, അഞ്ചാമത്തേതായ ധൈവതവും ഇവിടെ ഉണ്ട്.

പൂര്ണാഃ സപ്തസ്വരാ ഹ്യേവം മൂര്ച്ഛനാഃ സംപ്രകീര്ത്തിതാഃ। നാനാസാധാരണാശ്ചൈവ ഷഡേവാനുവിദസ്തഥാ ।। ൨൪.

ഇങ്ങനെ, ഏഴു സ്വരങ്ങളും പൂർണ്ണമാണ്, മുറ്ച്ഛനകളും വിശദീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതുപോലെ ആറു സ്വരങ്ങൾ സാധാരണയല്ല, ആറു അനുഭവങ്ങൾ കൂടിയവയുമാണ്.

പൂര്വ്വാചാര്യ്യമതം ബുദ്ധ്വാ പ്രവക്ഷ്യാമ്യനുപൂര്വ്വശഃ। ത്രിംശതം വൈ അലങ്കാരാംസ്താന് മേ നിഗദതഃ ശ്രൃണു ।। ൨൫.

മുൻ ആചാര്യന്മാരുടെ ഉപദേശം മനസ്സിലാക്കി, ഞാൻ ക്രമത്തിൽ വിശദീകരിക്കാം. മുപ്പത് അലങ്കാരങ്ങൾ, ഞാൻ പറയുന്നതു ശ്രദ്ധിക്കൂ.

അലങ്കാരാസ്തു വക്തവ്യാഃ സ്വൈഃസ്വൈര്വര്ണൈഃ പ്രഹേതവഃ। സംസ്ഥാനയോഗൈശ്ച തഥാ പാദാനാം ചാന്വവേക്ഷയാ ।। ൨൫.

അലങ്കാരങ്ങൾ ഓരോന്നിന്റെയും സ്വഭാവം, കാരണം, പാദങ്ങളുടെ ക്രമീകരണം എന്നിവ ശ്രദ്ധയോടെ പരിശോധിച്ചാണ് വിശദീകരിക്കേണ്ടത്.

വാക്യാര്ഥപദയോഗാര്ഥൈരലങ്കാരസ്യ പൂരണമ്। പദാനി ഗീതകസ്യാഹുഃ പുരസ്താത് പൃഷ്ഠതോഽഥവാ ।। ൨൫.

വാക്യത്തിന്റെ അർത്ഥം, പദങ്ങൾ, അവയുടെ ബന്ധം എന്നിവയിലൂടെ അലങ്കാരത്തിന്റെ പൂർണ്ണതയുണ്ടാകുന്നു. ഗീതത്തിലെ പദങ്ങൾ തുടങ്ങിലും അവസാനം പോലും ഇടാം.

സ്ഥാനാനി ത്രീണി ജാനീയാദുരഃകണ്ഠശിരസ്തഥാ। ഏതേഷു ത്രിഷു സ്ഥാനേഷു പ്രവൃത്തോ വിധിരുത്തമഃ ।। ൨൫.

മൂന്ന് സ്ഥാനങ്ങൾ ഉണ്ട് എന്ന് അറിയണം: നെഞ്ച്, കഴുത്ത്, തല. ഇവയിൽ ഏറ്റവും ഉത്തമമായ രീതിയാണ് പ്രയോഗിക്കേണ്ടത്.

ചത്വാരഃ പ്രകൃതൌ വര്ണാഃ പ്രവിചാരശ്ചതുര്വിധഃ। വികല്പമഷ്ടധാ ചൈവ ദേവാഃ ഷോഡശധാ വിദുഃ ।। ൨൫.

നാലു പ്രകൃതിവർണ്ണങ്ങൾ ഉണ്ട്, നാലു വിധത്തിലുള്ള വിശകലനവും. എട്ടു വിധത്തിലുള്ള വ്യത്യാസങ്ങൾ ഉണ്ട്, ദേവന്മാർ അവയെ പതിനാറായി അറിയുന്നു.

സ്ഥായീ വര്ണഃ പ്രസംചാരീ തൃതീയമവരോഹണമ്। ആരോഹണം ചതുര്ഥന്തു വര്ണം വര്ണവിദോ വിദുഃ ।। ൨൫.

വർണ്ണത്തിൽ നിപുണർ സ്ഥിരമായത്, സഞ്ചാരമുള്ളത്, താഴേക്ക് പോകുന്നത്, ഉയരുന്നത് എന്നിങ്ങനെ നാലു വകഭേദങ്ങൾ തിരിച്ചറിയുന്നു.

തത്രൈകഃ സംചരസ്ഥായീ സചരാസ്തചരീഭവന്। അഥ രോഹണവര്ണാനാമവരോഹം വിനിര്ദിശേത് ।। ൨൫.

ഇവയിൽ ഒന്ന് സഞ്ചാരവും സ്ഥിരതയും ഒരുമിച്ച് ഉൾക്കൊള്ളുന്നു; ഉയരുന്ന വർണ്ണങ്ങൾക്ക് താഴേക്ക് പോകുന്നതും ഉൾപ്പെടുന്നു.

ആരോഹണേന ചാരോഹവര്ണം വര്ണവിദോ വിദുഃ। ഏതേഷാമേവ വര്ണാനാമലങ്കാരാന്നിബോധത ।। ൨൫.

ഉയരുന്ന വഴി, പണ്ഡിതർ ഉയരുന്ന വർണ്ണം തിരിച്ചറിയുന്നു. ഇവർണ്ണങ്ങൾക്ക് അനുയോജ്യമായ അലങ്കാരങ്ങൾ ഇനി പഠിക്കൂ.

അലങ്കാരാസ്തു ചത്വാരഃ സ്ഥാപനീ ക്രമരേജിനഃ। പ്രമാദശ്ചാപ്രമാദശ്ച തേഷാം വക്ഷ്യാമി ലക്ഷണമ് ।। ൨൫.

നാലു അലങ്കാരങ്ങൾ ഉണ്ട്: സ്ഥാപനം, ക്രമാനുസൃത സഞ്ചാരം, തെറ്റ്, തെറ്റില്ലായ്മ. ഇവയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഞാൻ വിശദീകരിക്കാം.

വിസ്വരോഷ്ട്രകലാശ്ചൈവ സ്ഥാനാദേകാന്തരം ഗതാഃ। ആവര്ത്തസ്യാക്രമോത്പത്തീ ദ്വേ കാര്യ്യേ പരിമാണതഃ ।। ൨൫.

വിശ്വര, ഉഷ്ട്ര, കലാ എന്നിവ അടുത്ത സ്ഥാനത്തേക്ക് സഞ്ചരിക്കുന്നവയാണ്. ആവർത്തനത്തിൽ രണ്ട് ക്രമാനുസൃതമായി ഉണ്ടാകുന്നു, അളവനുസരിച്ച്.

കുമാരമപരം വിദ്യാദ്വിസ്തരം വമനം ഗതമ്। ഏഷ വൈ ചാപ്യപാങ്ഗസ്തു കുതാരേകഃ കലാധികഃ ।। ൨൫.

കുമാരമെന്നത് മറ്റൊരു വകഭേദമാണ്, ഇത് വ്യാപകമായി മാറി അകലെ പോകുന്നു. അപാംഗം എന്നത് കലയേക്കാൾ ഒന്നുകൂടി ഉള്ളതാണ്.

ശ്യേനസ്ത്വേകാന്തരേ ജാതഃ കലാമാത്രാന്തരേ സ്ഥിതഃ। തസ്മിംശ്ചൈവ സ്വരേ വൃദ്ധിസ്തിഷ്ഠതേ തദ്വിലക്ഷണാ ।। ൨൫.

ശ്യേനം അടുത്ത ഇടവേളയിൽ ഉദയിക്കുന്നു, ഒരു കലയുടെ അളവിനുള്ളിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. ആ സ്വരത്തിൽ, മുമ്പുള്ളതിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ വർദ്ധനവുണ്ട്.

ശ്യേനസ്തു അപരോഹസ്തു ഉത്തരഃ പരികീര്ത്തിതഃ। കലാകലപ്രമാണാച്ച സ ബിന്ദുര്നാമ ചായതേ ।। ൨൫.

ശ്യേനമാണ് താഴേക്ക് പോകുന്നതും ഉത്തമമായതും. കലയും കലയുടെ കൂട്ടവും അളവനുസരിച്ച് ഇത് ബിന്ദു എന്നറിയപ്പെടുന്നു.

ബിന്ദുരേകകലാ കാര്യാ വര്ണാന്തസ്ഥായിനീ ഭവേത്। വിപര്യയസ്വരോഽപി സ്യാദ്യസ്യ ദുര്ഘടിതോഽപി ന ।। ൨൫.

ബിന്ദു ഒരു കലയായി, വർണ്ണത്തിന്റെ അവസാനം നിലനിൽക്കണം. മറിച്ചുള്ള സ്വരവും ഉണ്ടാകാം, പക്ഷേ അതിൽ ബുദ്ധിമുട്ടില്ല.

ഏകാന്തരാ തു വാദ്യന്തു ഷഡ്ജതഃ പരമഃ സ്വരഃ। ആക്ഷേപാസ്കന്ദനം കാര്യ്യം കാകസ്യേവോച്ചപുഷ്കലമ് ।। ൨൫.

അടുത്ത ഇടവേളയിൽ വരുന്ന സ്വരം, ഷഡ്ജത്തിൽനിന്ന് ഏറ്റവും ഉയർന്നതാണ്. ഉയർത്തലും താഴ്ത്തലും കാക്കയുടെ ഉയർന്ന സ്വരത്തിൽപോലെ ചെയ്യണം.

സന്താരൌ തൌ തു സഞ്ചാര്യൌ കാര്യം വാ കാരണം തഥാ। ആക്ഷിപ്തമവരോഹ്യാപി പ്രോക്ഷമദ്യന്തഥൈവ ച ।। ൨൫.

സന്താരങ്ങൾ രണ്ടും സഞ്ചരിക്കേണ്ടതും, അതിന്റെ കാരണവും അതുപോലെയാണ്. ഉയർത്തിയാലും താഴ്ത്തിയാലും അതേപോലെ ചേർക്കണം.

ദ്വാദശഞ്ച കലാസ്ഥാനമേകാന്തരഗതന്തതഃ। പ്രേങ്ഖോലിതമലങ്കാരമേവം സ്വരസമന്വിതമ് ।। ൨൫.

പന്ത്രണ്ടു കലകളുടെ സ്ഥാനം അടുത്ത ഇടവേളയിലാണ്. പ്രേങ്കോളിതം എന്ന അലങ്കാരം ഇങ്ങനെ സ്വരങ്ങളാൽ സമ്പന്നമാണ്.

സ്വരസംക്രാമകാച്ചൈവ തതഃ പ്രോക്തന്തു പുഷ്കലമ്। പ്രക്ഷിപ്തമേവ കലയാ പാദാനീതരയോര്ഭവേത് ।। ൨൫.

സ്വരങ്ങളുടെ മാറൽ മൂലം പുഷ്കലം എന്ന അലങ്കാരം പറയപ്പെടുന്നു. ഒരു കല ഉപയോഗിച്ച് പാദത്തിന്റെയും മറ്റുള്ളവയുടെയും ഇടയിൽ ചേർക്കപ്പെടുന്നു.

ദ്വികലം വാ യഥാ ഭൂതം യത്തദ് ഹ്രാസിതമുച്യതേ। ഉച്ചാരാദ്വിസ്വരാരൂഢാ തഥാ ചാഷ്ടസ്വരാന്തരമ് ।। ൨൫.

രണ്ട് കല കുറയുമ്പോൾ അതിനെ കുറവായതെന്ന് പറയുന്നു. ഉച്ചരിക്കുമ്പോൾ, അതു വിശ്വര എന്ന സ്വരത്തിലേക്കും എട്ടാം സ്വരത്തിലേക്കും ഉയരുന്നു.