ഏവമേതേഷു സര്വ്വേഷു ശ്രാദ്ധം കുര്യ്യാദതന്ദ്രിതഃ। ഏവമേവ തു മേധാവീ ബ്രാഹ്മീം സിദ്ധിമവാപ്നുയാത് ।। ൧൫.
ഇങ്ങനെ ഈ എല്ലാ സ്ഥലങ്ങളിലും ഉത്സാഹത്തോടെ ശ്രാദ്ധം ചെയ്യണം; അങ്ങനെ ബുദ്ധിമാൻ ബ്രാഹ്മണൻ ബ്രാഹ്മണസിദ്ധി നേടും.
ത്രൈവര്ണ്യേ വിഹിതേ സ്ഥാനേ ധര്മ്മവര്ണാശ്രമേ തഥാ। കോപസ്ഥാനസ്യ സംത്യാഗാത്പ്രാപ്യതേ പിതൃപൂജനമ് ।। ൧൫.
മൂന്നു വർണ്ണങ്ങൾക്കും നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്ന സ്ഥലങ്ങളിലും, വർണ്ണാശ്രമധർമ്മത്തിൽ, കോപം ഉപേക്ഷിച്ചാൽ പിതൃപൂജനം ലഭിക്കും.
തീര്ഥാന്യനുസരന് ധീരഃ ശ്രദ്ദധാനോ ജിതേന്ദ്രിയഃ। കൃതപാപശ്ച ശുദ്ധ്യേത കിം പുനഃ ശുഭകര്മ്മകൃത് ।। ൧൫.
ധൈര്യവാനായ വിശ്വാസമുള്ള ഇന്ദ്രിയജയിയാകുന്നവൻ തീർത്ഥങ്ങൾ അനുഭവിച്ച് പാപം ചെയ്തവനാണെങ്കിലും ശുദ്ധനാകും; നല്ല പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യുന്നവനോ എത്രയോ അധികം ശുദ്ധനാകും.
തിര്യഗ്യോനിം ന ഗച്ഛേച്ച കുദേശേ ന ച ജായതേ। സ്വര്ഗീ ഭവതി വൈ വിപ്രോ മോക്ഷോപായം ച വിന്ദതി ।। ൧൫.
അവൻ താഴ്ന്ന ജന്മം പ്രാപിക്കില്ല, ദുഷ്ടസ്ഥലങ്ങളിൽ ജനിക്കുകയുമില്ല; ബ്രാഹ്മണൻ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ എത്തുകയും മോക്ഷമാർഗ്ഗം കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്യും.
അശ്രദ്ദധാനാഃ പാപ്മാനോ നാസ്തികാഃ സ്ഥിതസംശയാഃ। ഹേതുദ്രഷ്ടാ ച പഞ്ചൈതേ ന തീര്ഥഫലമശ്ര്നുതേ ।। ൧൫.
വിശ്വാസമില്ലാത്തവരും പാപികളുമാണ്, നാസ്തികരും സംശയത്തിൽ ഉറച്ചവരും കാരണം മാത്രം അന്വേഷിക്കുന്നവരും — ഈ അഞ്ചുപേരും തീർത്ഥഫലം നേടില്ല.
ഗുരുതീര്ഥേ പരാ സിദ്ധിസ്തീര്ഥാനാം പരമം പദമ് । ധ്യാനം തീര്ഥപരം തസ്മാദ്ബ്രഹ്മതീര്ഥം സനാതനമ് ।। ൧൫.
ഗുരുവിന്റെ തീർത്ഥത്തിൽ ഏറ്റവും വലിയ സിദ്ധിയാണ്; തീർത്ഥങ്ങളിൽ പരമപദം. അതുകൊണ്ട് തീർത്ഥത്തിൽ ധ്യാനം ബ്രഹ്മതീർത്ഥം എന്നതുപോലെ ശാശ്വതമാണ്.
ഉപവാസാത്പരം ധ്യാനമിന്ദ്രിയാണാം നിവര്ത്തനമ്। ഉപവാസനിബദ്ധാ ഹി പ്രാണൈരിഹ പുനഃ പുനഃ ।। ൧൫.
ഉപവാസത്തിനേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠം ധ്യാനമാണ്, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കുന്നതും. ഉപവാസം ജീവശ്വാസങ്ങളെ വീണ്ടും വീണ്ടും ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.
പ്രാണാപാനൌ സമൌ കൃത്വാ വിഷയാണീന്ദ്രിയാണി ച । ബുദ്ധിം മനസി സംയമ്യ സര്വ്വേഷാം തു നിവര്ത്തനമ് ।। ൧൫.
ശ്വാസം പുറത്ത് വിടുന്നതും അകത്തെടുക്കുന്നതും ഒന്നു പോലെ ആക്കി, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ വിഷയങ്ങളിൽ നിന്ന് പിൻവലിച്ച്, ബുദ്ധിയെ മനസ്സിൽ നിയന്ത്രിച്ചാൽ എല്ലാം പിൻവലിക്കപ്പെടും.
പ്രത്യാഹാരം പുനര്വിദ്ധി മോക്ഷോപായമസംശയമ്। ഇന്ദ്രിയാണാം മനോ ഘോരം ബുദ്ധ്യാദീനാം പ്രവര്ത്തനമ് ।। ൧൫.
പ്രത്യാഹാരം മോക്ഷമാർഗ്ഗം എന്നതിൽ സംശയമില്ല; ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ മനസ്സ് ശക്തമാണ്, ബുദ്ധിയുടെയും മറ്റുള്ളവയുടെയും പ്രവർത്തനവും അതുപോലെ.
അനാഹാരാത്ക്ഷയം യാതി വിദ്യാദനശനം തപഃ। നിഗ്രഹാദ്ബുദ്ധിമനസോ രമ്യാ ബുദ്ധിസ്തു ജായതേ ।। ൧൫.
ഭക്ഷണം ഒഴിവാക്കിയാൽ ക്ഷയം സംഭവിക്കും; ഉപവാസം തപസ്സാണ് എന്ന് അറിയണം; ബുദ്ധിയും മനസ്സും നിയന്ത്രിച്ചാൽ മനോഹരമായ ബുദ്ധി ഉദിക്കും.
ക്ഷീണേഷു സര്വ്വപാപേഷു ക്ഷീണേഷ്വേവേന്ദ്രിയേഷു ച। പരിനിര്വാതി ശുദ്ധാത്മാ യഥാ വഹ്നിര്നിരിന്ധനഃ ।। ൧൫.
എല്ലാ പാപങ്ങളും ക്ഷയിച്ചാൽ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ശാന്തമായാൽ, ശുദ്ധാത്മാവ് പൂർണ്ണമായും ശാന്തനാകും, ഇന്ധനം ഇല്ലാത്ത അഗ്നിപോലെ.
കാരണേഭ്യോ ഗുണേഭ്യോഽഥ വ്യക്താവ്യക്തസ്യ കൃത്സ്നശഃ। വിയോജയതി ക്ഷേത്രജ്ഞം തേഭ്യോ യോഗേന യോഗവിത് ।। ൧൫.
കാരണങ്ങളിൽ നിന്നും ഗുണങ്ങളിൽ നിന്നും, പ്രകടവും അപ്രകടവുമായതിൽ നിന്നും, യോഗജ്ഞാനി യോഗത്തിലൂടെ ക്ഷേത്രജ്ഞനെ അവയിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർതിരിക്കുന്നു.
തസ്യ നാസ്തി ഗതിസ്ഥാനം വ്യക്താവ്യക്തം ന സംശയഃ। ആസന്നഃ സദസന്നൈവ നൈവ കിഞ്ചിത് സ്ഥിത ഇതി ।। ൧൫.
അവനു ഗതിയും നിലയും ഇല്ല; പ്രകടവും അപ്രകടവും സംശയമില്ല; അവൻ അടുത്തവനും സതും അസതും ഒന്നുമില്ലാത്തവനും ആകുന്നു.
അതഃ പരം പ്രവക്ഷ്യാമി ദാനാനി ച ഫലാനി ച। ശ്രാദ്ധകര്മ്മാണി മേധ്യാനി വര്ജനീയാനി യാനി ച ।। ൧൬.
ഇനി ഞാൻ ദാനങ്ങളും അവയുടെ ഫലങ്ങളും, ശുദ്ധമായ ശ്രാദ്ധകർമ്മങ്ങളും ഒഴിവാക്കേണ്ടവയുമാണ് വിശദീകരിക്കുന്നത്.
ഹിമപ്രപതനേ കുര്യ്യാദാഹരേദ്വാ ഹിമന്തതഃ। അഗ്നിഹോത്രമതഃ പുണ്യം പരമം ഹി തതഃ സ്മൃതമ് ।। ൧൬.
ഹിമം പെയ്യുന്ന സമയത്തോ, ശീതകാലം തുടങ്ങുമ്പോഴോ, അഗ്നിഹോത്രം നടത്തണം. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ കിട്ടുന്ന ഫലം ഏറ്റവും ഉത്തമമാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
നക്തന്തു വര്ജയേച്ഛ്രാദ്ധം രാഹോരന്യത്ര ദര്ശനാത്। സര്വ്വസ്വേനാപി കര്ത്തവ്യം ക്ഷിപ്രം വൈ രാഹുദര്ശനേ ।। ൧൬.
രാത്രിയിൽ ശ്രാദ്ധം നടത്തുന്നത് ഒഴിവാക്കണം; രാഹു ദർശനം ഉണ്ടായാൽ മാത്രമേ അതു ചെയ്യാവൂ. അപ്പോൾ, എല്ലാം ചെലവാക്കിയാലും, അത്രയും വേഗത്തിൽ ചെയ്യണം.
ഉപരാഗേ ന കുര്യ്യാദ്യഃ പങ്കേ ഗൌരിവ സീദതി। കുര്വാണസ്തൂദ്ധരേത്പാപാന്മഗ്നാന്നൌരിവ സാഗരേ ।। ൧൬.
ഗ്രഹണ സമയത്ത് ചടങ്ങുകൾ നടത്തരുത്; അപ്പോൾ, പശു ചതിയിൽ മുങ്ങുന്നതുപോലെ, ഒരാൾ ദോഷത്തിൽ മുങ്ങും. എന്നാൽ, ആ സമയത്ത് ചടങ്ങുകൾ ചെയ്താൽ, കടലിൽ കപ്പൽ രക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ, പാപത്തിൽ മുങ്ങിയവരെ രക്ഷിക്കും.
വിശ്വദേവഞ്ച സൌമ്യഞ്ച ബഹുമാംസപരം ഹവിഃ । വിഷാണം വര്ജയേത്ഖാഡ്ഗമസൂയാനാശനായ വൈ ।। ൧൬.
വിശ്വദേവനും സോമദേവനും വേണ്ടി നടത്തുന്ന ഹോമങ്ങളിൽ കൂടുതൽ മാംസം ഉപയോഗിക്കണം. പക്ഷേ, കൊമ്പുള്ള ജീവികളും വാളും കൈവശം വയ്ക്കുന്നവരും, അസൂയയും നാശവും ഉള്ളവർക്കാണ്; അവ ഒഴിവാക്കണം.
ത്വഷ്ടാ വൈ വാര്യ്യമാണസ്തു ദേവേശേന മഹാത്മനാ। പിബഞ്ഛചീപതേഃ സോമം പൃഥിവ്യാമപതത്പുരാ ।। ൧൬.
ദേവന്മാരുടെ മഹാത്മാവായ ഇന്ദ്രൻ തടഞ്ഞിട്ടും, ത്വഷ്ട്രു ശചിയുടെ ഭർത്താവിന്റെ സോമം കുടിച്ചു, ഭൂമിയിൽ വീണു.
ശ്യാമാകാസ്തു തഥോത്പന്നാഃ പിത്രര്ഥമപി പൂജിതാഃ। വിപ്രുഷസ്തസ്യ നാസാഭ്യാമസക്താഭ്യാം തഥൈവ ച ।। ൧൬.
അദ്രവ്യമായ ധാന്യങ്ങൾ അന്നവുമാണ്; പിതൃകാർക്കായി ആദരിക്കപ്പെടുന്നു. ത്വഷ്ട്രുവിന്റെ മൂക്കിൽ നിന്നു വീണ തുള്ളികൾ അങ്ങനെ തന്നെ ചേർന്നു.
ശ്ലേഷ്മാണഃ ശീതലാ ഹൃദ്യാ മധുരാശ്ച തഥേക്ഷവഃ। ശ്യാമാകൈരിക്ഷുഭിശ്ചൈവ പിതൄണാം സാര്വ്വകാമികമ്। കുര്യ്യാദാഗ്രയണം യസ്തു സ ശീഘ്രം സിദ്ധിമാപ്നുയാത് ।। ൧൬.
ശ്ലേഷ്മാണം, ശീതല, ഹൃദ്യ, മധുരമായ ഇക്ക്സു എന്നിവയും പിതൃകാർക്ക് ഇഷ്ടമാണ്. ശ്യാമാകവും ഇക്ക്സുവും ഉപയോഗിച്ച് എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റാം. ഇവ കൊണ്ട് ആഗ്രയണം ചെയ്യുന്നവർ വേഗത്തിൽ വിജയിക്കും.
ശ്യാമാകാ ഹസ്തിനാമാ ച പടോലം ബൃഹതീഫലമ്। അഗസ്ത്യസ്യ ശിഖാ തീവ്രാ കഷായാഃ സര്വ്വ ഏവ ച ।। ൧൬.
ശ്യാമാകം, ഹസ്തിനാമം, പടോല, ബൃഹതീഫലം, അഗസ്ത്യന്റെ കേശം — ഇവ എല്ലാം കഠിനമായ കഷായം ഉണ്ട്.
ഏവമാതീനി ചാന്യാനി സ്വാദൂനി മധുരാണി ച । നാഗരം ചാത്ര വൈ ദേയം ദീര്ഘമൂലകമേവ ച ।। ൧൬.
ഇതുപോലെ തന്നെ, മറ്റു മധുരവും രുചികരവുമായ വസ്തുക്കളും ഉണ്ട്. പക്ഷേ, ഇങ്ങോട്ട് ഇഞ്ചിയും ദീർഘമായ വേരും നൽകരുത്.
വംശീകരീരാഃ സുരസാഃ സര്ജ്ജകം ഭൂസ്തൃണാനി ച। വര്ജനീയാനി വക്ഷ്യാമി ശ്രാദ്ധകര്മ്മണി നിത്യശഃ ।। ൧൬.
വംശികരീ, സുരസ, സര്ജ്ജകം, ഭൂമിയിലെ പുല്ലുകൾ — ഇവ ശ്രാദ്ധത്തിൽ എപ്പോഴും ഒഴിവാക്കേണ്ടതാണ്; ഞാൻ ഇതു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.
ലശുനം ഗൃഞ്ജനഞ്ചൈവ പലാണ്ഡുഃ പിണ്ഡമൂലകമ്। കരമ്ഭാദ്യാനി ചാന്യാനി ഹീനാനി രസഗന്ധതഃ ।। ൧൬.
വെളുത്തുള്ളി, മല്ലിയില, ഉള്ളി, മുളക്, കരമ്പം പോലുള്ള മറ്റു വസ്തുക്കൾ — രുചിയും ഗന്ധവും കുറഞ്ഞവയാണ്.
ശ്രാദ്ധകര്മ്മണി വര്ജ്യാനി കാരണഞ്ചാത്ര വക്ഷ്യതേ। പുരാ ദേവാസുരേ യുദ്ധേ നിര്ജിതസ്യ ബലേഃ സുരൈഃ ।। ൧൬.
ശ്രാദ്ധത്തിൽ ഇവ ഒഴിവാക്കണം; കാരണം ഇവിടെ പറയുന്നു: ദേവാസുര യുദ്ധത്തിൽ, ബലി ദേവന്മാർക്ക് കീഴടങ്ങിയപ്പോൾ.
വ്രണേഭ്യോ വിസ്ഫുരന്തോ വൈ പതിതാ രക്തബിന്ദവഃ। തത ഏതാനി വര്ജ്യാനി ശ്രാദ്ധകര്മ്മണി നിത്യശഃ ।। ൧൬.
ബലിയുടെ മുറിവുകളിൽ നിന്ന് രക്തം തുള്ളിയപ്പോൾ, അതിന്റെ ഫലമായി ഈ വസ്തുക്കൾ എപ്പോഴും ശ്രാദ്ധത്തിൽ ഒഴിവാക്കേണ്ടതാണ്.
അഥ വേദോക്തനിര്യാസാന് ലവണാന്യൂഷരണാനി ച। ശ്രാദ്ധ കര്മ്മണി വര്ജ്യാനി യാശ്ച നാര്യോ രജസ്വലാഃ ।। ൧൬.
വേദത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന നിറയാസങ്ങൾ, ഉപ്പുകൾ, ഉഷര വസ്തുക്കൾ, രക്തസ്രാവമുള്ള സ്ത്രീകൾ — ഇവ ശ്രാദ്ധത്തിൽ ഒഴിവാക്കണം.
ദുര്ഗന്ധം ഫേനിലം ചൈവ തഥാ വൈ പല്വലോദകമ്। ന ലഭേദ്യത്ര ഗൌസ്തൃപ്തിം നക്തം യച്ചൈവ ഗൃഹ്യതേ ।। ൧൬.
ദുർഗന്ധമുള്ളതോ, അഫലമുള്ളതോ, പായൽ വെള്ളം പോലുള്ളതോ, പശു തൃപ്തി കാണാത്തതോ, രാത്രിയിൽ എടുത്ത വെള്ളം പോലുള്ളതോ — ഇവ ഉപയോഗിക്കരുത്.
ആവികം മാര്ഗമൌഷ്ട്രം ച സര്വ്വമേകശഫം ച യത്। മാഹിഷഞ്ചാമരഞ്ചൈവ പയോ വര്ജ്യം വിജാനതാ ।। ൧൬.
ആട്ടിൻ, കാട്ടുപശു, ഒട്ടക, ഒറ്റ കാൽ ഉള്ള എല്ലാ ജീവികൾ, മഹിഷി, യാക്ക് — ഇവയുടെ പാൽ ജ്ഞാനികൾ ഒഴിവാക്കണം.