പാവനീ സര്വ്വഭൂതാനാം ധര്മജ്ഞാനാം വിശേഷതഃ। ചന്ദ്രഭാഗാ ച സിന്ധുശ്ച ഉഭൌ മാനസസന്നിഭൌ। സാഗരം പശ്ചിമം യാതി ദിവ്യസിന്ധുര്നദീവരഃ ।। ൧൫.
എല്ലാ ജീവികൾക്കും, പ്രത്യേകിച്ച് ധർമ്മജ്ഞന്മാർക്കു, പാവനമായ ചന്ദ്രഭാഗയും സിന്ധുവും മാനസത്തിനെപ്പോലെയാണ്. ദിവ്യമായ സിന്ധുനദി പടിഞ്ഞാറൻ സമുദ്രത്തിലേക്ക് ഒഴുകുന്നു.
പര്വ്വതോ ഹിമവാന്നാമ നാനാധാതുവിഭൂഷിതഃ। യോജനാനാം സഹസ്രാണി ആയതോഽശീതിരുച്യതേ ।। ൧൫.
ഹിമവാൻ എന്ന പർവ്വതം വിവിധ ധാതുക്കളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതിന്റെ നീളം എൺപതിനായിരം യോജനങ്ങളാണെന്ന് പറയുന്നു.
സിദ്ധചാരണസങ്കീര്ണഃ സിദ്ധചാരണസേവിതഃ। തത്ര പുഷ്കരിണീ രമ്യാ സുഷുമ്നാ നാമ വിശ്രുതാ ।। ൧൫.
സിദ്ധന്മാരുടെയും ചാരണന്മാരുടെയും കൂട്ടത്തോടെ നിറഞ്ഞ്, അവരാൽ സേവിക്കപ്പെടുന്ന മനോഹരമായ പുഷ്കരിണി അവിടെയുണ്ട്. സുഷുമ്നാ എന്നാണത് അറിയപ്പെടുന്നത്.
ദശവര്ഷസഹസ്രാണി തത്ര ജാതസ്തു ജീവതി। ശ്രാദ്ധം ഭവതി ചാനന്ത്യം തസ്യാം ദത്തം മഹോദയമ്। താരയേച്ച യദാ ശ്രാദ്ധം ദശപൂര്വ്വാന്ദശാപരാന് ।। ൧൫.
അവിടെ ജനിച്ചവർ പത്ത് ആയിരം വർഷം ജീവിക്കും. അവിടെ അർപ്പിക്കുന്ന ശ്രാദ്ധം അനന്തമായ ഫലം നൽകും. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ പത്ത് പൂർവ്വജന്മരെയും പത്ത് അപ്പുറത്തെയും രക്ഷിക്കും.
സര്വ്വം പുണ്യം ഹിമവതോ ഗങ്ഗാ പുണ്യാ ച സര്വ്വതഃ। സമുദ്രഗാഃ സമുദ്രാശ്ച സര്വ്വേ പുണ്യാഃ സമന്തതഃ ।। ൧൫.
ഹിമവാന്റെ മുഴുവൻ പുണ്യവും, ഗംഗയുടെ എല്ലാ ഭാഗങ്ങളിലുമുള്ള വിശുദ്ധിയും, സമുദ്രത്തിലേക്ക് ഒഴുകുന്ന എല്ലാ നദികളും എല്ലായിടത്തും പുണ്യമാണ്.
ഏവമാദിഷു സര്വ്വേഷു ശ്രാദ്ധം നിര്വര്ത്തയേദ്ബുധഃ । പൂതോ ഭവതി സ്നാത്വാ നു ദത്ത്വാ ദത്ത്വാ തഥൈവ ച ।। ൧൫.
ഇങ്ങനെയുള്ള എല്ലാ സ്ഥലങ്ങളിലും ബുദ്ധിമാൻ ശ്രാദ്ധം നടത്തണം. കുളിച്ചും ദാനം ചെയ്തും ശുദ്ധനാകും.
ശൈലസാനുഷു തുങ്ഗേഷു കന്ദരേഷു ഗുഹാസു ച। ഉപഹ്വരനിതമ്ബേഷു തഥാ പ്രസ്രവണേഷു ച ।। ൧൫.
പർവ്വതങ്ങളുടെ ഉയർന്ന ചിറകളിലും കുന്തികളിലും ഗുഹകളിലും താഴ്വരകളുടെ അരികുകളിലും ഉറ്റൊഴുകുന്ന ഉറവുകളിലും.
പുലിനേഷ്വാപഗാനാം ച തഥൈവ പ്രഭവേ യുഗേ। മഹോദധൌ ഗവാം ഗോഷ്ഠേ സങ്ഗമേഷു വനേഷു ച ।। ൧൫.
നദികളുടെ തീരങ്ങളിലും അവയുടെ ഉദ്ഭവസ്ഥലങ്ങളിലും മഹാസമുദ്രത്തിലും പശുക്കളുടെ കാളവളങ്ങളിലും സംഗമസ്ഥലങ്ങളിലും കാടുകളിലും.
അസംസൃഷ്ടോപലിപ്താസു ഹൃദ്യാസു സുരഭീഷു ച। ഗോമയേനോപലിപ്തേഷു വിവിക്തേഷു ഗൃഹേഷു ച ।। ൧൫.
കഴുകിയതും മനോഹരവുമായ സുഗന്ധമുള്ള സ്ഥലങ്ങളിലും പശുവിന്റെ ചാണകത്തോടെ പുരട്ടിയതുമായ ശുദ്ധമായ വീടുകളിലും.
കുര്യ്യാച്ഛ്രാദ്ധമഥൈതേഷു നിത്യമേവ യഥാവിധി। പ്രദക്ഷിണം ദിശം ഗത്വാ സര്വ്വകാമചികീര്ഷവഃ ।। ൧൫.
ഇവിടങ്ങളിൽ എല്ലാ വിധിയും പാലിച്ച്, പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, ആഗ്രഹങ്ങൾ നിറവേറ്റാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, ശ്രാദ്ധം ചെയ്യണം.
ഏവമേതേഷു സര്വ്വേഷു ശ്രാദ്ധം കുര്യ്യാദതന്ദ്രിതഃ। ഏവമേവ തു മേധാവീ ബ്രാഹ്മീം സിദ്ധിമവാപ്നുയാത് ।। ൧൫.
ഇങ്ങനെ ഈ എല്ലാ സ്ഥലങ്ങളിലും ഉത്സാഹത്തോടെ ശ്രാദ്ധം ചെയ്യണം; അങ്ങനെ ബുദ്ധിമാൻ ബ്രാഹ്മണൻ ബ്രാഹ്മണസിദ്ധി നേടും.
ത്രൈവര്ണ്യേ വിഹിതേ സ്ഥാനേ ധര്മ്മവര്ണാശ്രമേ തഥാ। കോപസ്ഥാനസ്യ സംത്യാഗാത്പ്രാപ്യതേ പിതൃപൂജനമ് ।। ൧൫.
മൂന്നു വർണ്ണങ്ങൾക്കും നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്ന സ്ഥലങ്ങളിലും, വർണ്ണാശ്രമധർമ്മത്തിൽ, കോപം ഉപേക്ഷിച്ചാൽ പിതൃപൂജനം ലഭിക്കും.
തീര്ഥാന്യനുസരന് ധീരഃ ശ്രദ്ദധാനോ ജിതേന്ദ്രിയഃ। കൃതപാപശ്ച ശുദ്ധ്യേത കിം പുനഃ ശുഭകര്മ്മകൃത് ।। ൧൫.
ധൈര്യവാനായ വിശ്വാസമുള്ള ഇന്ദ്രിയജയിയാകുന്നവൻ തീർത്ഥങ്ങൾ അനുഭവിച്ച് പാപം ചെയ്തവനാണെങ്കിലും ശുദ്ധനാകും; നല്ല പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യുന്നവനോ എത്രയോ അധികം ശുദ്ധനാകും.
തിര്യഗ്യോനിം ന ഗച്ഛേച്ച കുദേശേ ന ച ജായതേ। സ്വര്ഗീ ഭവതി വൈ വിപ്രോ മോക്ഷോപായം ച വിന്ദതി ।। ൧൫.
അവൻ താഴ്ന്ന ജന്മം പ്രാപിക്കില്ല, ദുഷ്ടസ്ഥലങ്ങളിൽ ജനിക്കുകയുമില്ല; ബ്രാഹ്മണൻ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ എത്തുകയും മോക്ഷമാർഗ്ഗം കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്യും.
അശ്രദ്ദധാനാഃ പാപ്മാനോ നാസ്തികാഃ സ്ഥിതസംശയാഃ। ഹേതുദ്രഷ്ടാ ച പഞ്ചൈതേ ന തീര്ഥഫലമശ്ര്നുതേ ।। ൧൫.
വിശ്വാസമില്ലാത്തവരും പാപികളുമാണ്, നാസ്തികരും സംശയത്തിൽ ഉറച്ചവരും കാരണം മാത്രം അന്വേഷിക്കുന്നവരും — ഈ അഞ്ചുപേരും തീർത്ഥഫലം നേടില്ല.
ഗുരുതീര്ഥേ പരാ സിദ്ധിസ്തീര്ഥാനാം പരമം പദമ് । ധ്യാനം തീര്ഥപരം തസ്മാദ്ബ്രഹ്മതീര്ഥം സനാതനമ് ।। ൧൫.
ഗുരുവിന്റെ തീർത്ഥത്തിൽ ഏറ്റവും വലിയ സിദ്ധിയാണ്; തീർത്ഥങ്ങളിൽ പരമപദം. അതുകൊണ്ട് തീർത്ഥത്തിൽ ധ്യാനം ബ്രഹ്മതീർത്ഥം എന്നതുപോലെ ശാശ്വതമാണ്.
ഉപവാസാത്പരം ധ്യാനമിന്ദ്രിയാണാം നിവര്ത്തനമ്। ഉപവാസനിബദ്ധാ ഹി പ്രാണൈരിഹ പുനഃ പുനഃ ।। ൧൫.
ഉപവാസത്തിനേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠം ധ്യാനമാണ്, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കുന്നതും. ഉപവാസം ജീവശ്വാസങ്ങളെ വീണ്ടും വീണ്ടും ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.
പ്രാണാപാനൌ സമൌ കൃത്വാ വിഷയാണീന്ദ്രിയാണി ച । ബുദ്ധിം മനസി സംയമ്യ സര്വ്വേഷാം തു നിവര്ത്തനമ് ।। ൧൫.
ശ്വാസം പുറത്ത് വിടുന്നതും അകത്തെടുക്കുന്നതും ഒന്നു പോലെ ആക്കി, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ വിഷയങ്ങളിൽ നിന്ന് പിൻവലിച്ച്, ബുദ്ധിയെ മനസ്സിൽ നിയന്ത്രിച്ചാൽ എല്ലാം പിൻവലിക്കപ്പെടും.
പ്രത്യാഹാരം പുനര്വിദ്ധി മോക്ഷോപായമസംശയമ്। ഇന്ദ്രിയാണാം മനോ ഘോരം ബുദ്ധ്യാദീനാം പ്രവര്ത്തനമ് ।। ൧൫.
പ്രത്യാഹാരം മോക്ഷമാർഗ്ഗം എന്നതിൽ സംശയമില്ല; ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ മനസ്സ് ശക്തമാണ്, ബുദ്ധിയുടെയും മറ്റുള്ളവയുടെയും പ്രവർത്തനവും അതുപോലെ.
അനാഹാരാത്ക്ഷയം യാതി വിദ്യാദനശനം തപഃ। നിഗ്രഹാദ്ബുദ്ധിമനസോ രമ്യാ ബുദ്ധിസ്തു ജായതേ ।। ൧൫.
ഭക്ഷണം ഒഴിവാക്കിയാൽ ക്ഷയം സംഭവിക്കും; ഉപവാസം തപസ്സാണ് എന്ന് അറിയണം; ബുദ്ധിയും മനസ്സും നിയന്ത്രിച്ചാൽ മനോഹരമായ ബുദ്ധി ഉദിക്കും.
ക്ഷീണേഷു സര്വ്വപാപേഷു ക്ഷീണേഷ്വേവേന്ദ്രിയേഷു ച। പരിനിര്വാതി ശുദ്ധാത്മാ യഥാ വഹ്നിര്നിരിന്ധനഃ ।। ൧൫.
എല്ലാ പാപങ്ങളും ക്ഷയിച്ചാൽ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ശാന്തമായാൽ, ശുദ്ധാത്മാവ് പൂർണ്ണമായും ശാന്തനാകും, ഇന്ധനം ഇല്ലാത്ത അഗ്നിപോലെ.
കാരണേഭ്യോ ഗുണേഭ്യോഽഥ വ്യക്താവ്യക്തസ്യ കൃത്സ്നശഃ। വിയോജയതി ക്ഷേത്രജ്ഞം തേഭ്യോ യോഗേന യോഗവിത് ।। ൧൫.
കാരണങ്ങളിൽ നിന്നും ഗുണങ്ങളിൽ നിന്നും, പ്രകടവും അപ്രകടവുമായതിൽ നിന്നും, യോഗജ്ഞാനി യോഗത്തിലൂടെ ക്ഷേത്രജ്ഞനെ അവയിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർതിരിക്കുന്നു.
തസ്യ നാസ്തി ഗതിസ്ഥാനം വ്യക്താവ്യക്തം ന സംശയഃ। ആസന്നഃ സദസന്നൈവ നൈവ കിഞ്ചിത് സ്ഥിത ഇതി ।। ൧൫.
അവനു ഗതിയും നിലയും ഇല്ല; പ്രകടവും അപ്രകടവും സംശയമില്ല; അവൻ അടുത്തവനും സതും അസതും ഒന്നുമില്ലാത്തവനും ആകുന്നു.
അതഃ പരം പ്രവക്ഷ്യാമി ദാനാനി ച ഫലാനി ച। ശ്രാദ്ധകര്മ്മാണി മേധ്യാനി വര്ജനീയാനി യാനി ച ।। ൧൬.
ഇനി ഞാൻ ദാനങ്ങളും അവയുടെ ഫലങ്ങളും, ശുദ്ധമായ ശ്രാദ്ധകർമ്മങ്ങളും ഒഴിവാക്കേണ്ടവയുമാണ് വിശദീകരിക്കുന്നത്.
ഹിമപ്രപതനേ കുര്യ്യാദാഹരേദ്വാ ഹിമന്തതഃ। അഗ്നിഹോത്രമതഃ പുണ്യം പരമം ഹി തതഃ സ്മൃതമ് ।। ൧൬.
ഹിമം പെയ്യുന്ന സമയത്തോ, ശീതകാലം തുടങ്ങുമ്പോഴോ, അഗ്നിഹോത്രം നടത്തണം. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ കിട്ടുന്ന ഫലം ഏറ്റവും ഉത്തമമാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
നക്തന്തു വര്ജയേച്ഛ്രാദ്ധം രാഹോരന്യത്ര ദര്ശനാത്। സര്വ്വസ്വേനാപി കര്ത്തവ്യം ക്ഷിപ്രം വൈ രാഹുദര്ശനേ ।। ൧൬.
രാത്രിയിൽ ശ്രാദ്ധം നടത്തുന്നത് ഒഴിവാക്കണം; രാഹു ദർശനം ഉണ്ടായാൽ മാത്രമേ അതു ചെയ്യാവൂ. അപ്പോൾ, എല്ലാം ചെലവാക്കിയാലും, അത്രയും വേഗത്തിൽ ചെയ്യണം.
ഉപരാഗേ ന കുര്യ്യാദ്യഃ പങ്കേ ഗൌരിവ സീദതി। കുര്വാണസ്തൂദ്ധരേത്പാപാന്മഗ്നാന്നൌരിവ സാഗരേ ।। ൧൬.
ഗ്രഹണ സമയത്ത് ചടങ്ങുകൾ നടത്തരുത്; അപ്പോൾ, പശു ചതിയിൽ മുങ്ങുന്നതുപോലെ, ഒരാൾ ദോഷത്തിൽ മുങ്ങും. എന്നാൽ, ആ സമയത്ത് ചടങ്ങുകൾ ചെയ്താൽ, കടലിൽ കപ്പൽ രക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ, പാപത്തിൽ മുങ്ങിയവരെ രക്ഷിക്കും.
വിശ്വദേവഞ്ച സൌമ്യഞ്ച ബഹുമാംസപരം ഹവിഃ । വിഷാണം വര്ജയേത്ഖാഡ്ഗമസൂയാനാശനായ വൈ ।। ൧൬.
വിശ്വദേവനും സോമദേവനും വേണ്ടി നടത്തുന്ന ഹോമങ്ങളിൽ കൂടുതൽ മാംസം ഉപയോഗിക്കണം. പക്ഷേ, കൊമ്പുള്ള ജീവികളും വാളും കൈവശം വയ്ക്കുന്നവരും, അസൂയയും നാശവും ഉള്ളവർക്കാണ്; അവ ഒഴിവാക്കണം.
ത്വഷ്ടാ വൈ വാര്യ്യമാണസ്തു ദേവേശേന മഹാത്മനാ। പിബഞ്ഛചീപതേഃ സോമം പൃഥിവ്യാമപതത്പുരാ ।। ൧൬.
ദേവന്മാരുടെ മഹാത്മാവായ ഇന്ദ്രൻ തടഞ്ഞിട്ടും, ത്വഷ്ട്രു ശചിയുടെ ഭർത്താവിന്റെ സോമം കുടിച്ചു, ഭൂമിയിൽ വീണു.
ശ്യാമാകാസ്തു തഥോത്പന്നാഃ പിത്രര്ഥമപി പൂജിതാഃ। വിപ്രുഷസ്തസ്യ നാസാഭ്യാമസക്താഭ്യാം തഥൈവ ച ।। ൧൬.
അദ്രവ്യമായ ധാന്യങ്ങൾ അന്നവുമാണ്; പിതൃകാർക്കായി ആദരിക്കപ്പെടുന്നു. ത്വഷ്ട്രുവിന്റെ മൂക്കിൽ നിന്നു വീണ തുള്ളികൾ അങ്ങനെ തന്നെ ചേർന്നു.