അല്പേനാപ്യത്ര കാലേന നരോ ധര്മ്മപരായണഃ। പാപ്മാനമുത്സൃജത്യാശു ജീര്ണത്വചമിവോരഗഃ ।। ൧൫.
ഇവിടെ ധർമ്മത്തിൽ ഭക്തിയുള്ള മനുഷ്യൻ അല്പം സമയമെങ്കിലും കഴിഞ്ഞാൽ പാപം പാമ്പ് പഴയ ത്വക്ക് കളയുന്നതുപോലെ വേഗത്തിൽ ഉപേക്ഷിക്കും.
സിദ്ധാനാം പ്രീതിജനനൈഃ പാപാ നാഞ്ച ഭയങ്കരൈഃ। ലേലിഹാനൈര്മഹാഭോഗൈ രക്ഷിതന്തു ദിവാനിശമ് ।। ൧൫.
അവിടെ, വലിയ ഫണയുള്ള മഹാസർപ്പങ്ങൾ പാപികൾക്ക് ഭയം ഉണർത്തിയും സിദ്ധന്മാർക്ക് സന്തോഷം നൽകിയും, പകലും രാത്രിയും കാവലിരിക്കുന്നു.
നാമ്നാ കനകനന്ദീതി തീര്ഥം ത്രൈലോക്യവിശ്രുതമ്। ഉദീച്യാം മുണ്ഡപൃഷ്ഠസ്യ ദേവര്ഷി ഗണസേവിതമ്। തത്ര സ്രാത്വാ ദിവം യാന്തി കാമചാരാ വിഹങ്ഗമാഃ ।। ൧൫.
കനകനന്ദി എന്ന പേരിൽ, മൂന്നുലോകത്തിലും പ്രശസ്തമായ ഈ തീർത്ഥം മുണ്ഡപൃഷ്ഠത്തിന്റെ വടക്കുഭാഗത്താണ്. ദേവർഷിമാരുടെയും സംഘങ്ങൾ അവിടെ വസിക്കുന്നു. അവിടെ കുളിച്ച പക്ഷികൾ സ്വേച്ഛയോടെ സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് ഉയരുന്നു.
ദത്തം ചാപി തഥാ ശ്രാദ്ധമക്ഷയം സമുദാഹൃതമ്। ഋണൈസ്ത്രിഭിസ്തദാ സ്നാത്വാ നിക്ഷിണോതി നരോത്തമഃ ।। ൧൫.
അവിടെ അർപ്പിക്കുന്ന ശ്രാദ്ധം അക്ഷയമാണെന്ന് പറയുന്നു. കുളിച്ചശേഷം, ഉത്തമപുരുഷൻ മൂന്നു ഋണങ്ങളിൽനിന്നും മോചിതനാകും.
തീരേ തു സരസസ്തത്ര ദേവസ്യായതനം മഹത്। ആരുഹ്യ തജ്ജപംസ്തത്ര സിദ്ധോ യാതി ദിവം തതഃ ।। ൧൫.
അവിടെ തടാകത്തിൻറെ തീരത്ത് വലിയ ദേവാലയം ഉണ്ട്. അതിൽ കയറി ജപം ചെയ്താൽ സിദ്ധൻ അവിടെനിന്ന് സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിക്കും.
ഉത്തരം മാനസം ഗത്വാ സിദ്ധിം പ്രാപ്നോത്യനുത്തമാമ് । തത്ര ഗത്വാ പുരശ്രേഷ്ഠം ദൃശ്യതേ മഹദദ്ഭുതമ് ।। ൧൫.
വടക്കൻ മാനസത്തിലേക്ക് പോയാൽ പരമമായ സിദ്ധി ലഭിക്കും. അവിടെ എത്തുമ്പോൾ അത്ഭുതകരമായ വലിയ നഗരവും കാണാം.
തസ്മിന്നിര്വര്ത്തയേച്ഛ്രാദ്ധം യഥാശക്തി യഥാബലമ്। കാമാന് സ ലഭതേ ദിവ്യാന് മോക്ഷോപായം ച നിത്യശഃ ।। ൧൫.
അവിടെ, ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ ശേഷിയനുസരിച്ച് ശ്രാദ്ധം നടത്തണം. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ ദൈവികമായ ഇഷ്ടങ്ങൾക്കും മോക്ഷത്തിനുള്ള മാർഗ്ഗത്തിനും അവൻ അർഹനാകും.
മാനസേ സരസി ശ്രേഷ്ഠേ ദൃശ്യതേ മഹദദ്ഭുതമ്। ദിവശ്ച്യുതാ മഹാഭാഗാ ഹ്യന്തരിക്ഷേ വിരാജതേ ।। ൧൫.
ശ്രേഷ്ഠമായ മാനസസരസ്സിൽ വലിയ അത്ഭുതം കാണാം: സ്വർഗ്ഗത്തിൽനിന്ന് വീണ മഹാഭാഗ്യശാലികൾ ആകാശത്ത് പ്രകാശിക്കുന്നു.
ഗങ്ഗാ ത്രിപഥഗാ ദേവീ സോമപാദാച്ച്യുതാ ഭുവി। ആകാശേ ദൃശ്യതേ തത്ര തോരണം സൂര്യ്യസന്നിഭമ് ।। ൧൫.
ത്രീപഥഗാ എന്ന ഗംഗാദേവി, സോമന്റെ കാലിൽനിന്ന് ഭൂമിയിലേക്ക് വീണതായാണ് അവിടെ ആകാശത്തിൽ സൂര്യപ്രഭയുള്ള ഒരു ഗോപുരം പോലെ കാണുന്നത്.
ജാമ്ബൂനദമയം ദിവ്യം സ്വര്ഗദ്വാരമിവായതമ്। യതഃ പ്രവര്ത്തതേ ഭൂയഃ പൂര്വ്വസാഗരമന്തിമമ് ।। ൧൫.
ജാംബൂനദസുവർണ്ണത്തിൽ നിർമ്മിച്ച ദിവ്യമായ, സ്വർഗ്ഗദ്വാരത്തെപ്പോലെയുള്ള വലിയ ഗോപുരം അവിടെ ഉണ്ട്. അതിൽനിന്ന് നദി വീണ്ടും കിഴക്കൻ സമുദ്രത്തേക്കും അവസാന സമുദ്രത്തേക്കും ഒഴുകുന്നു.
പാവനീ സര്വ്വഭൂതാനാം ധര്മജ്ഞാനാം വിശേഷതഃ। ചന്ദ്രഭാഗാ ച സിന്ധുശ്ച ഉഭൌ മാനസസന്നിഭൌ। സാഗരം പശ്ചിമം യാതി ദിവ്യസിന്ധുര്നദീവരഃ ।। ൧൫.
എല്ലാ ജീവികൾക്കും, പ്രത്യേകിച്ച് ധർമ്മജ്ഞന്മാർക്കു, പാവനമായ ചന്ദ്രഭാഗയും സിന്ധുവും മാനസത്തിനെപ്പോലെയാണ്. ദിവ്യമായ സിന്ധുനദി പടിഞ്ഞാറൻ സമുദ്രത്തിലേക്ക് ഒഴുകുന്നു.
പര്വ്വതോ ഹിമവാന്നാമ നാനാധാതുവിഭൂഷിതഃ। യോജനാനാം സഹസ്രാണി ആയതോഽശീതിരുച്യതേ ।। ൧൫.
ഹിമവാൻ എന്ന പർവ്വതം വിവിധ ധാതുക്കളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതിന്റെ നീളം എൺപതിനായിരം യോജനങ്ങളാണെന്ന് പറയുന്നു.
സിദ്ധചാരണസങ്കീര്ണഃ സിദ്ധചാരണസേവിതഃ। തത്ര പുഷ്കരിണീ രമ്യാ സുഷുമ്നാ നാമ വിശ്രുതാ ।। ൧൫.
സിദ്ധന്മാരുടെയും ചാരണന്മാരുടെയും കൂട്ടത്തോടെ നിറഞ്ഞ്, അവരാൽ സേവിക്കപ്പെടുന്ന മനോഹരമായ പുഷ്കരിണി അവിടെയുണ്ട്. സുഷുമ്നാ എന്നാണത് അറിയപ്പെടുന്നത്.
ദശവര്ഷസഹസ്രാണി തത്ര ജാതസ്തു ജീവതി। ശ്രാദ്ധം ഭവതി ചാനന്ത്യം തസ്യാം ദത്തം മഹോദയമ്। താരയേച്ച യദാ ശ്രാദ്ധം ദശപൂര്വ്വാന്ദശാപരാന് ।। ൧൫.
അവിടെ ജനിച്ചവർ പത്ത് ആയിരം വർഷം ജീവിക്കും. അവിടെ അർപ്പിക്കുന്ന ശ്രാദ്ധം അനന്തമായ ഫലം നൽകും. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ പത്ത് പൂർവ്വജന്മരെയും പത്ത് അപ്പുറത്തെയും രക്ഷിക്കും.
സര്വ്വം പുണ്യം ഹിമവതോ ഗങ്ഗാ പുണ്യാ ച സര്വ്വതഃ। സമുദ്രഗാഃ സമുദ്രാശ്ച സര്വ്വേ പുണ്യാഃ സമന്തതഃ ।। ൧൫.
ഹിമവാന്റെ മുഴുവൻ പുണ്യവും, ഗംഗയുടെ എല്ലാ ഭാഗങ്ങളിലുമുള്ള വിശുദ്ധിയും, സമുദ്രത്തിലേക്ക് ഒഴുകുന്ന എല്ലാ നദികളും എല്ലായിടത്തും പുണ്യമാണ്.
ഏവമാദിഷു സര്വ്വേഷു ശ്രാദ്ധം നിര്വര്ത്തയേദ്ബുധഃ । പൂതോ ഭവതി സ്നാത്വാ നു ദത്ത്വാ ദത്ത്വാ തഥൈവ ച ।। ൧൫.
ഇങ്ങനെയുള്ള എല്ലാ സ്ഥലങ്ങളിലും ബുദ്ധിമാൻ ശ്രാദ്ധം നടത്തണം. കുളിച്ചും ദാനം ചെയ്തും ശുദ്ധനാകും.
ശൈലസാനുഷു തുങ്ഗേഷു കന്ദരേഷു ഗുഹാസു ച। ഉപഹ്വരനിതമ്ബേഷു തഥാ പ്രസ്രവണേഷു ച ।। ൧൫.
പർവ്വതങ്ങളുടെ ഉയർന്ന ചിറകളിലും കുന്തികളിലും ഗുഹകളിലും താഴ്വരകളുടെ അരികുകളിലും ഉറ്റൊഴുകുന്ന ഉറവുകളിലും.
പുലിനേഷ്വാപഗാനാം ച തഥൈവ പ്രഭവേ യുഗേ। മഹോദധൌ ഗവാം ഗോഷ്ഠേ സങ്ഗമേഷു വനേഷു ച ।। ൧൫.
നദികളുടെ തീരങ്ങളിലും അവയുടെ ഉദ്ഭവസ്ഥലങ്ങളിലും മഹാസമുദ്രത്തിലും പശുക്കളുടെ കാളവളങ്ങളിലും സംഗമസ്ഥലങ്ങളിലും കാടുകളിലും.
അസംസൃഷ്ടോപലിപ്താസു ഹൃദ്യാസു സുരഭീഷു ച। ഗോമയേനോപലിപ്തേഷു വിവിക്തേഷു ഗൃഹേഷു ച ।। ൧൫.
കഴുകിയതും മനോഹരവുമായ സുഗന്ധമുള്ള സ്ഥലങ്ങളിലും പശുവിന്റെ ചാണകത്തോടെ പുരട്ടിയതുമായ ശുദ്ധമായ വീടുകളിലും.
കുര്യ്യാച്ഛ്രാദ്ധമഥൈതേഷു നിത്യമേവ യഥാവിധി। പ്രദക്ഷിണം ദിശം ഗത്വാ സര്വ്വകാമചികീര്ഷവഃ ।। ൧൫.
ഇവിടങ്ങളിൽ എല്ലാ വിധിയും പാലിച്ച്, പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, ആഗ്രഹങ്ങൾ നിറവേറ്റാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, ശ്രാദ്ധം ചെയ്യണം.
ഏവമേതേഷു സര്വ്വേഷു ശ്രാദ്ധം കുര്യ്യാദതന്ദ്രിതഃ। ഏവമേവ തു മേധാവീ ബ്രാഹ്മീം സിദ്ധിമവാപ്നുയാത് ।। ൧൫.
ഇങ്ങനെ ഈ എല്ലാ സ്ഥലങ്ങളിലും ഉത്സാഹത്തോടെ ശ്രാദ്ധം ചെയ്യണം; അങ്ങനെ ബുദ്ധിമാൻ ബ്രാഹ്മണൻ ബ്രാഹ്മണസിദ്ധി നേടും.
ത്രൈവര്ണ്യേ വിഹിതേ സ്ഥാനേ ധര്മ്മവര്ണാശ്രമേ തഥാ। കോപസ്ഥാനസ്യ സംത്യാഗാത്പ്രാപ്യതേ പിതൃപൂജനമ് ।। ൧൫.
മൂന്നു വർണ്ണങ്ങൾക്കും നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്ന സ്ഥലങ്ങളിലും, വർണ്ണാശ്രമധർമ്മത്തിൽ, കോപം ഉപേക്ഷിച്ചാൽ പിതൃപൂജനം ലഭിക്കും.
തീര്ഥാന്യനുസരന് ധീരഃ ശ്രദ്ദധാനോ ജിതേന്ദ്രിയഃ। കൃതപാപശ്ച ശുദ്ധ്യേത കിം പുനഃ ശുഭകര്മ്മകൃത് ।। ൧൫.
ധൈര്യവാനായ വിശ്വാസമുള്ള ഇന്ദ്രിയജയിയാകുന്നവൻ തീർത്ഥങ്ങൾ അനുഭവിച്ച് പാപം ചെയ്തവനാണെങ്കിലും ശുദ്ധനാകും; നല്ല പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യുന്നവനോ എത്രയോ അധികം ശുദ്ധനാകും.
തിര്യഗ്യോനിം ന ഗച്ഛേച്ച കുദേശേ ന ച ജായതേ। സ്വര്ഗീ ഭവതി വൈ വിപ്രോ മോക്ഷോപായം ച വിന്ദതി ।। ൧൫.
അവൻ താഴ്ന്ന ജന്മം പ്രാപിക്കില്ല, ദുഷ്ടസ്ഥലങ്ങളിൽ ജനിക്കുകയുമില്ല; ബ്രാഹ്മണൻ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ എത്തുകയും മോക്ഷമാർഗ്ഗം കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്യും.
അശ്രദ്ദധാനാഃ പാപ്മാനോ നാസ്തികാഃ സ്ഥിതസംശയാഃ। ഹേതുദ്രഷ്ടാ ച പഞ്ചൈതേ ന തീര്ഥഫലമശ്ര്നുതേ ।। ൧൫.
വിശ്വാസമില്ലാത്തവരും പാപികളുമാണ്, നാസ്തികരും സംശയത്തിൽ ഉറച്ചവരും കാരണം മാത്രം അന്വേഷിക്കുന്നവരും — ഈ അഞ്ചുപേരും തീർത്ഥഫലം നേടില്ല.
ഗുരുതീര്ഥേ പരാ സിദ്ധിസ്തീര്ഥാനാം പരമം പദമ് । ധ്യാനം തീര്ഥപരം തസ്മാദ്ബ്രഹ്മതീര്ഥം സനാതനമ് ।। ൧൫.
ഗുരുവിന്റെ തീർത്ഥത്തിൽ ഏറ്റവും വലിയ സിദ്ധിയാണ്; തീർത്ഥങ്ങളിൽ പരമപദം. അതുകൊണ്ട് തീർത്ഥത്തിൽ ധ്യാനം ബ്രഹ്മതീർത്ഥം എന്നതുപോലെ ശാശ്വതമാണ്.
ഉപവാസാത്പരം ധ്യാനമിന്ദ്രിയാണാം നിവര്ത്തനമ്। ഉപവാസനിബദ്ധാ ഹി പ്രാണൈരിഹ പുനഃ പുനഃ ।। ൧൫.
ഉപവാസത്തിനേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠം ധ്യാനമാണ്, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കുന്നതും. ഉപവാസം ജീവശ്വാസങ്ങളെ വീണ്ടും വീണ്ടും ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.
പ്രാണാപാനൌ സമൌ കൃത്വാ വിഷയാണീന്ദ്രിയാണി ച । ബുദ്ധിം മനസി സംയമ്യ സര്വ്വേഷാം തു നിവര്ത്തനമ് ।। ൧൫.
ശ്വാസം പുറത്ത് വിടുന്നതും അകത്തെടുക്കുന്നതും ഒന്നു പോലെ ആക്കി, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ വിഷയങ്ങളിൽ നിന്ന് പിൻവലിച്ച്, ബുദ്ധിയെ മനസ്സിൽ നിയന്ത്രിച്ചാൽ എല്ലാം പിൻവലിക്കപ്പെടും.
പ്രത്യാഹാരം പുനര്വിദ്ധി മോക്ഷോപായമസംശയമ്। ഇന്ദ്രിയാണാം മനോ ഘോരം ബുദ്ധ്യാദീനാം പ്രവര്ത്തനമ് ।। ൧൫.
പ്രത്യാഹാരം മോക്ഷമാർഗ്ഗം എന്നതിൽ സംശയമില്ല; ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ മനസ്സ് ശക്തമാണ്, ബുദ്ധിയുടെയും മറ്റുള്ളവയുടെയും പ്രവർത്തനവും അതുപോലെ.
അനാഹാരാത്ക്ഷയം യാതി വിദ്യാദനശനം തപഃ। നിഗ്രഹാദ്ബുദ്ധിമനസോ രമ്യാ ബുദ്ധിസ്തു ജായതേ ।। ൧൫.
ഭക്ഷണം ഒഴിവാക്കിയാൽ ക്ഷയം സംഭവിക്കും; ഉപവാസം തപസ്സാണ് എന്ന് അറിയണം; ബുദ്ധിയും മനസ്സും നിയന്ത്രിച്ചാൽ മനോഹരമായ ബുദ്ധി ഉദിക്കും.