ആജ്യപാ നാമ പിതരഃ കര്ദമസ്യ പ്രജാപതേഃ । സമുത്പന്നസ്യ പുലഹാദുത്പന്നാസ്തസ്യ വൈ പുനഃ ।। ൧൧.
ആജ്യപാ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന പിതാക്കന്മാർ, സൃഷ്ടികർത്താവായ കർദമനിൽ നിന്നാണ് ജനിച്ചത്. പിന്നീട് അവർ പുലഹയിൽ നിന്നുമാണ് വീണ്ടും ഉദ്ഭവിച്ചത്.
ലോകേഷ്വേതേഷു വര്ത്തന്തേ കാമഗേഷു വിഹങ്ഗമാഃ । ഏതാന്വൈശ്യഗണാഃ ശ്രാദ്ധേ ഭാവയന്തി ഫലാര്ഥിനഃ ।। ൧൧.
ഈ ലോകങ്ങളിൽ ആനന്ദത്തിനായി പക്ഷികളായി സഞ്ചരിക്കുന്നവരാണ് അവർ. വൈശ്യർ ശ്രാദ്ധത്തിൽ ഫലത്തിനായി ഇവരെ ആരാധിക്കുന്നു.
ഏതേഷാം മാനസീ സന്യാ വിരജാ നാമ വിശ്രുതാ । യയാതേര്ജനനീ സാധ്വീ പത്നീ സാ നഹുഷസ്യ തു ।। ൧൧.
ഇവരിൽ മനസ്സിൽ ജനിച്ച വിരജാ എന്ന പേരിൽ പ്രശസ്തയായ പുത്രി ഉണ്ട്. അവൾ യയാതിയുടെ പുണ്യവതി മാതാവും, നഹുഷന്റെ ഭാര്യയുമാണ്.
സുകാലാ നാമ പിതരോ വസിഷ്ഠസ്യ പ്രജാപതേഃ । ഹിരണ്യഗര്ഭസ്യ സുതാഃ ശൂദ്രാസ്താന്ബാവയന്ത്യുത ।। ൧൧.
സുകാലാ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന പിതാക്കന്മാർ വസിഷ്ഠന്റെ പുത്രന്മാരാണ്, അവർ ഹിരണ്യഗർഭന്റെ പുത്രന്മാരുമാണ്. ശൂദ്രർ ഇവരെ ആരാധിക്കുന്നു.
മാനസാ നാമ തേ ലോകാ വഹന്തേ യത്ര തേ ദിവി। ഏതേഷാം മാനസീ കന്യാ നര്മദാ സരിതാം വരാ ।। ൧൧.
അവരുടെ ലോകങ്ങൾ മാനസ എന്ന പേരിലാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്, അവരെ അവർ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ വഹിക്കുന്നു. ഇവരിൽ മനസ്സിൽ ജനിച്ച നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ നർമദാ എന്ന പുത്രി ഉണ്ട്.
സാ ഭാവയതി ഭൂതാനി ദക്ഷിണാപഥഗാമിനീ । ജനനീ ത്രസദ്ദസ്യോര്ഹി പുരുകുത്സപരിഗ്രഹഃ ।। ൧൧.
ദക്ഷിണയിലേക്ക് ഒഴുകുന്ന നർമദാ എല്ലാ ജീവികളെയും പോഷിപ്പിക്കുന്നു. അവൾ ത്രസദ്ദസ്യുവിന്റെ മാതാവും പുരുകുത്സന്റെ ഭാര്യയുമാണ്.
ഏതേഷാമഭ്യുപഗമാന്മാതുര്മന്വന്തരേശ്വരഃ । മന്വന്ത രാദൌ ശ്രാദ്ധാനി പ്രവര്ത്തയതി സര്വശഃ ।। ൧൧.
മനുവിന്റെ കാലഘട്ടത്തിൽ ഇവരെ സമീപിച്ചുകൊണ്ട്, മന്വന്തരാധിപൻ എല്ലാ ശ്രാദ്ധകർമ്മങ്ങളും ആരംഭിക്കുന്നു.
പിദൄണാമാനുപൂര്വ്യേണ സര്വേഷാം ദ്വിജസത്തമാഃ । തസ്മാദിഹ സ്വധര്മേണ ശ്രാദ്ധം ദേയന്തു ശ്രദ്ധയാ ।। ൧൧.
ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, എല്ലാ പിതാക്കന്മാർക്കും ക്രമമായി, ഓരോരുത്തരുടെയും ധർമ്മം അനുസരിച്ച്, വിശ്വാസപൂർവ്വം ശ്രാദ്ധം അർപ്പിക്കണം.
സര്വേഷാം രാജതൈഃ പാത്രൈരപി വാ രജതാന്വിതൈഃ। ദത്തം സ്വധാം പുരോധായ തഥാ പ്രീണാതി വൈ പിതൄന് ।। ൧൧.
എല്ലാവർക്കും വെള്ളിയാൽ നിർമ്മിച്ച പാത്രങ്ങളിലോ വെള്ളിയാൽ അലങ്കരിച്ച പാത്രങ്ങളിലോ ആദ്യം സ്വധാ അർപ്പിച്ച് നൽകുമ്പോൾ, അതു പിതൃദേവന്മാരെ വളരെ സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നു.
സോമസ്യാപ്യായനം കൃത്വാ ഹ്യഗ്നേര്വൈവസ്വതസ്യ ച। ഉദ ഗായനഞ്ചാഗ്നൌ ച അശ്വമേധം തദാമുയാത് ।। ൧൧.
സോമത്തിന്റെ പൂരിപ്പിക്കൽ നടത്തി, അഗ്നിയും വൈവസ്വതനും ഉദ്ദേശിച്ചും, ജലത്തെയും അഗ്നിയെയും സ്തുതിച്ചും, അശ്വമേധയാഗത്തിന്റെ ഫലം അതിനാൽ ലഭിക്കും.
പിതൄന് പ്രീണാതി വൈ ഭക്ത്യാ പിതരഃ പ്രീണയന്തി തമ്। പിതരഃ പുഷ്ടികാമസ്യ പ്രജാകാമസ്യ വാ പുനഃ। പുഷ്ടിം പ്രജാം ച സ്വര്ഗം പ്രയച്ഛന്തി ന സംശയഃ ।। ൧൧.
ആർ ഭക്തിയോടെ പിതൃദേവന്മാരെ സന്തോഷിപ്പിക്കുമോ, പിതാക്കന്മാർ അവനെ സന്തോഷിപ്പിക്കും. ആരെങ്കിലും പോഷണം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനോ സന്താനമാഗ്രഹിക്കുന്നവനോ ആകുമ്പോൾ, പിതാക്കന്മാർ അവനു പോഷണവും സന്താനവും സ്വർഗ്ഗവും നൽകുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല.
ദേവകാര്യ്യാദപി സദാ പിതൃകാര്യ്യം വിശിഷ്യതേ। ദേവതാഭ്യഃ പിതൄണാം ഹി പൂര്വ്വമാപ്യായനം സ്മൃതമ് ।। ൧൧.
ദൈവക്കാര്യങ്ങളെക്കാൾ എപ്പോഴും പിതൃകാർമങ്ങൾ ശ്രേഷ്ഠമാണ്; ദേവന്മാരെക്കാൾ മുമ്പ് പിതൃദേവന്മാരുടെ തൃപ്തീകരണമാണ് പ്രധാനമെന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നു.
ന ഹി യോഗഗതിഃ സൂക്ഷ്മാ പിതൄണാമപി തൃപ്തയഃ। തപസാ ഹി പ്രസിദ്ധേന ദൃശ്യന്തേ മാംസചക്ഷുഷാ ।। ൧൧.
യോഗത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മമായ വഴി പിതൃദേവന്മാർക്കില്ല, അവർക്കുള്ള തൃപ്തിയും അതുപോലെയാണ്; പ്രശസ്തമായ തപസ്സിന്റെ ഫലമായി, സാധാരണ കണ്ണുകൊണ്ട് അവരെ കാണാൻ കഴിയും.
ഇത്യേതേ പിതരശ്ചൈവ ലോകാ ദുഹിതരശ്ച വൈ। ദൌഹിത്രാ യജമാനാശ്ച പ്രോക്താ യേ ഭാവയന്തി താന് ।। ൧൧.
ഇവരാണ് പിതൃലോകങ്ങൾ, അവരുടെ പുത്രിമാർ, മകന്മാർ, യജമാനന്മാർ—ഇവരൊക്കെയും അവരെ പോഷിപ്പിക്കുന്നവരായി പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
ചത്വാരോ മൂര്ത്തിമന്തശ്ച ത്രയസ്തേഷാമമൂര്ത്തയഃ। തേഭ്യഃ ശ്രാദ്ധാനി സത്കൃത്യ ദേവാഃ കുര്വ്വന്തി യത്നതഃ ।। ൧൧.
നാലുപേർ ദേഹമുള്ളവരും, അവരിൽ മൂവർക്കു രൂപമില്ലാത്തവരുമാണ്; ദേവന്മാർ അവരെ ആദരപൂർവ്വം ശ്രാദ്ധം നടത്തി ഭക്തിപൂർവ്വം ആരാധിക്കുന്നു.
ഭക്താഃ പ്രാഞ്ജലയഃ സര്വേ സേന്ദ്രാസ്തദ്ഘതമാനസാഃ। വിശ്വേ ച സികതാശ്ചൈവ പൃശ്നിജാഃ ശ്രൃങ്ഗിണസ്തഥാ ।। ൧൧.
എല്ലാവരും ഭക്തിയോടെ കയ്യുയർത്തി നമസ്കരിക്കുന്നു; ഇന്ദ്രനും അങ്ങനെ മനസ്സുള്ളവരും, വിശ്വദേവന്മാർ, മണലുപോലുള്ളവർ, പൃശ്നിജന്മാർ, ശ്രിംഗിന്മാർ എന്നിവരും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്.
കൃഷ്ണാഃ ശ്വേതാസ്ത്വജാശ്ചൈവ വിധിവത്പൂജയന്ത്യുത। പ്രജാസ്താ വാതരശനാ ദിവാകീര്ത്ത്യാസ്തഥൈവ ച ।। ൧൧.
കറുത്തവരും വെള്ളയവരും ജനിക്കാത്തവരും നിർവഹണക്രമത്തിൽ ആരാധിക്കുന്നു; വായുപട്ടയുള്ള സന്തതികളും പകൽ പ്രശസ്തരായവരും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്.
ലേഖാശ്ച മരുതശ്ചൈവ ബ്രഹ്മാദ്യാശ്ച ദിവൌകസഃ। അത്രിഭൃഗ്വങ്ഗിരാദ്യാശ്ച ഋഷയഃ സര്വ്വ ഏവ ച ।। ൧൧.
ലേഖദേവന്മാർ, മരുത്ദേവന്മാർ, ബ്രഹ്മാദികൾ, അത്രി, ഭൃഗു, അങ്കിരസ് തുടങ്ങിയ എല്ലാ ഋഷിമാരും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്.
യക്ഷാ നാഗാഃ സുപര്ണാശ്ച കിന്നരാ രാക്ഷസൈഃ സഹ। പിതൄംസ്ത്വപൂജയന്സര്വേ നിത്യമേവ ഫലാര്ഥിനഃ ।। ൧൧.
യക്ഷന്മാർ, നാഗന്മാർ, സൂപർണ്ണന്മാർ, കിന്നരന്മാർ, രാക്ഷസന്മാരോടൊപ്പം—എല്ലാവരും ഫലത്തിനായി പിതൃദേവന്മാരെ എപ്പോഴും ആരാധിക്കുന്നു.
ഏവമേതേ മഹാത്മാനഃ ശ്രാദ്ധേ സത്കൃത്യ പൂജിതാഃ। സര്വാന്കാമാന്പ്രയച്ഛന്തി ശതശോഽഥ സഹസ്രശഃ ।। ൧൧.
ഇങ്ങനെ മഹാത്മാക്കളായ ഇവർ ശ്രാദ്ധത്തിൽ ആദരപൂർവ്വം ആരാധിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, അവർ നൂറുകണക്കിന് ആയിരക്കണക്കിന് ആഗ്രഹങ്ങൾ നൽകുന്നു.
ഹിത്വാ ത്രൈലോക്യസംസാരം ജരാമൃത്യുഭയം തഥാ। മോക്ഷം യോഗമയൈശ്വര്യ്യം പ്രയച്ഛന്തി പിതാമഹാഃ ।। ൧൧.
മൂന്നു ലോകങ്ങളിലെ ജനനമരണചക്രവും വൃദ്ധാവസ്ഥയും മരണഭയവും ഉപേക്ഷിച്ച്, പിതാക്കന്മാർ മോക്ഷവും യോഗസമ്പത്തും നൽകുന്നു.
മോക്ഷോപായമഥൈശ്വര്യ്യം സൂക്ഷ്മദേഹാശ്ച ദേവതാഃ। കൃത്സ്നം വൈരാഗ്യമാനന്ത്യം പ്രയച്ഛന്തി പിതാമഹാഃ ।। ൧൧.
മോക്ഷത്തിലേക്കുള്ള മാർഗ്ഗവും ഐശ്വര്യവും, ദേവന്മാർക്ക് സൂക്ഷ്മശരീരവും, പൂർണ്ണമായ വൈരാഗ്യവും അനന്തതയും പിതാക്കന്മാർ നൽകുന്നു.
ഐശ്വര്യ്യം വിഹിതം യോഗമൈശ്വര്യ്യം വിത്തമുത്തമമ്। യോഗൈശ്വര്യ്യദൃതേ മോക്ഷഃ കഥഞ്ചിന്നോപപദ്യതേ ।। ൧൧.
നൽകുന്ന ഐശ്വര്യം യോഗസമ്പത്താണ്, അതാണ് ഉത്തമസമ്പത്ത്; യോഗസമ്പത്ത് ഇല്ലാതെ മോക്ഷം ഒരിക്കലും ലഭിക്കില്ല.
അപക്ഷസ്യൈവ ഗമനം ഗഗനേ പക്ഷിണോ യഥാ । വരിഷ്ഠഃ സര്വധര്മ്മാണാം മോക്ഷോ ധര്മ്മഃ സനാതനഃ ।। ൧൧.
പക്ഷികളേ ആകാശത്ത് പറക്കാൻ കഴിയൂവെന്നപോലെ, എല്ലാ ധർമ്മങ്ങളിൽ മോക്ഷം തന്നെയാണ് ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠവും ശാശ്വതമായ ധർമ്മവും.
വിമാനാനാം സഹസ്രാണി യുക്താന്യപ്സരസാംഗണൈഃ। സര്വകാമപ്രസിദ്ധാനി പ്രയച്ഛന്തി പിതാമഹാഃ ।। ൧൧.
അപ്സരസുകളുടെ കൂട്ടങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച ആയിരക്കണക്കിന് ദിവ്യവിമാനങ്ങൾ, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റുന്നവ, പിതാക്കന്മാർ നൽകുന്നു.
പ്രജ്ഞാ പുഷ്ടിഃ സ്മൃതിര്മേധാ രാജ്യമാരോഗ്യമേവ ച। പിതൄണാം ഹി പ്രസാദേന പ്രാപ്യതേ സുമഹാത്മനാ ।। ൧൧.
ജ്ഞാനം, പോഷണം, ഓർമ്മശക്തി, ബുദ്ധി, രാജ്യം, ആരോഗ്യവും—ഇവയെല്ലാം മഹാത്മാക്കളായ പിതാക്കന്മാരുടെ അനുഗ്രഹത്താൽ ലഭിക്കുന്നു.
മുക്താവൈഢൂര്യ്യവാസാംസി വാജിനാഗായുതാനി ച। കോടിശശ്ചാപി രത്നാനി പ്രയച്ഛന്തി പിതാമഹാഃ ।। ൧൧.
പിതാമഹന്മാർ മുത്തും വൈഡൂര്യരത്നവും ചേർത്ത വസ്ത്രങ്ങളും, കുതിരകളും ആനകളും കൂട്ടങ്ങളായി, കോടിക്കണക്കിന് രത്നങ്ങളും നൽകുന്നു.
ഹംസബര്ഹിണയുക്താനി മുക്താവൈഢൂര്യ്യവന്തി ച। കിങ്കിണീജാലനദ്ധാനി സദാ പുഷ്പഫലാനി ച। പ്രീത്യാ നിത്യം പ്രയച്ഛന്തി മനുഷ്യാണാം പിതാമഹാഃ ।। ൧൧.
പിതാമഹന്മാർ സ്നേഹത്തോടുകൂടി, മുത്തും വൈഡൂര്യവും അലങ്കരിച്ച, ഹംസകളും മയിൽവണ്ടികളും, കിങ്കിണി ശൃംഖലകൾ കെട്ടിയതും, എന്നും പുഷ്പഫലങ്ങൾ നിറഞ്ഞതുമായവ മനുഷ്യർക്കു നൽകുന്നു.
സൌവര്ണം രാജതം താമ്രം പിതൄണാം പാത്രമുച്യതേ। രജതം രജതാക്തം വാ പിതൄണാം പാത്രമുച്യതേ ॥ ൧൨.
പിതാക്കന്മാർക്കായി പൊന്നും വെള്ളിയും താമ്രവും കൊണ്ടുള്ള പാത്രങ്ങൾ ഉത്തമം എന്ന് പറയുന്നു. വെള്ളി പാത്രം അല്ലെങ്കിൽ വെള്ളി മൂടിയ പാത്രം പോലും പിതാക്കന്മാർക്കു യോഗ്യമാണ്.
രജതസ്യ തഥാ ചാപി ദര്ശനം ദാനമേവ ച। അനന്തമക്ഷയം സ്വര്ഗ്യം പിതൄണാം ദാനമുച്യതേ। പിതൄനേതേന ദാനേന സത്പുത്രാസ്താരയന്ത്യുത ॥ ൧൨.
വെള്ളിയുടെ ദർശനവും അതിന്റെ ദാനവും അനന്തവും ക്ഷയമില്ലാത്തതും സ്വർഗ്ഗഫലമുള്ളതുമാണ് പിതാക്കന്മാർക്കുള്ള ദാനം. നല്ല മക്കൾ ഈ ദാനത്തിലൂടെ പിതാക്കന്മാരെ രക്ഷിക്കുന്നു.