യേ ശ്രൂയന്തേ ദിവം പ്രാപ്താ ഋഷയോ ഹ്യൂര്ദ്വരേതസഃ। മന്ത്രബ്രാഹ്മണകര്ത്താരോ ജായന്തേ ഹ യുഗക്ഷയേ ।। ൬൧.
സ്വർഗ്ഗത്തിൽ എത്തിച്ചേർന്ന ഉർദ്ധ്വരേതസ്സായ ഋഷിമാരും, മന്ത്രങ്ങളും ബ്രാഹ്മണഗ്രന്ഥങ്ങളും സൃഷ്ടിച്ചവരും, ഓരോ യുഗം അവസാനിക്കുമ്പോഴും ജനിക്കുന്നു.
ഏവമാവര്ത്തമാനാസ്തേ ദ്വാപരേഷു പുനഃ പുനഃ। കല്പാനാം ഭാഷ്യവിദ്യാനാം നാനാശാസ്ത്രകൃതഃ ക്ഷയേ ।। ൬൧.
ഇങ്ങനെ, ഈ മഹർഷിമാർ ദ്വാപരയുഗങ്ങളിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ജനിച്ച്, വിവിധ ശാസ്ത്രഗ്രന്ഥങ്ങളും വ്യാഖ്യാനങ്ങളും രചിക്കുന്നു.
ഭവിഷ്യേ ദ്വാപരേ ചൈവ ദ്രോണിര്ദ്വൈപായനഃ പുനഃ । വേദവ്യാസോ ഹ്യതീതേഽസ്മിന് ഭവിതാ സുമഹാതപാഃ ।। ൬൧.
ഭാവിയിൽ ദ്വാപരയുഗത്തിൽ ദ്രോണനും ദ്വൈപായനനും വീണ്ടും ജനിക്കും; മുമ്പ് ഉണ്ടായിരുന്ന വേദവ്യാസൻ മഹത്തായ തപസ്സോടെ ജനിക്കും.
ഭവിഷ്യന്തി ഭവിഷ്യേഷു ശാഖാപ്രണയനാനി തു। തസ്മൈ തദ്ബ്രഹ്മണാ ബ്രഹ്മതപസാ പ്രാപ്തമവ്യയമ് ।। ൬൧.
ഭാവിയിൽ പുതിയ വേദശാഖകൾ ഉണ്ടാകും; ആ അക്ഷയമായ ജ്ഞാനം ബ്രഹ്മതപസ്സിലൂടെ അവൻ ലഭിച്ചു.
തപസാ കര്മ സമ്പ്രാപ്തം കര്മണാ ഹി തതോ യശഃ। യശസാ പ്രാപ്യ സത്യം ഹി സത്യേനാപ്തോ ഹി ചാവ്യയഃ ।। ൬൧.
തപസ്സിലൂടെ പ്രവർത്തി ലഭിക്കുന്നു; പ്രവർത്തിയാൽ പ്രശസ്തി ലഭിക്കും; പ്രശസ്തിയാൽ സത്യം നേടാം; സത്യത്തിലൂടെ അക്ഷയം ലഭിക്കും.
അവ്യയാദമൃതം ശുക്രമമൃതാത് സര്വമേവ ഹി। ധ്രുവമേകാക്ഷരമിദം സ്വാത്മന്യേവ വ്യവസ്ഥിതമ്। ബൃഹത്ത്വാദ്ബൃംഹണാച്ചൈവ തദ്ബ്രഹ്മേത്യഭിധീയതേ ।। ൬൧.
അക്ഷയത്തിൽ നിന്നാണ് അമൃതം ഉണ്ടാകുന്നത്; അമൃതത്തിൽ നിന്നാണ് എല്ലാം ഉൽഭവിക്കുന്നത്; ഈ ഒരക്ഷരമായത് സ്വയം ഉള്ളിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; അതിന്റെ മഹത്വത്താൽ, വികസിപ്പിക്കുന്നതുകൊണ്ട് അതിനെ ബ്രഹ്മം എന്ന് വിളിക്കുന്നു.
പ്രണവാവ സ്ഥിതം ഭൂയോ ഭൂര്ഭുവഃസ്വരിതി സ്മൃതമ്। ഋഗ്യജുഃ സാമാഥര്വരൂപിണേ ബ്രഹ്മണേ നമഃ ।। ൬൧.
പുനരായും, പ്രണവം എന്ന ഒംകാരമായി ഇത് നിലകൊള്ളുന്നു; ഭൂഃ, ഭുവഃ, സ്വഃ എന്നായി ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു; ഋക്, യജുസ്, സാമ, അതർവVEDangalude രൂപമായ ബ്രഹ്മത്തിന് നമസ്കാരം.
ജഗതഃ പ്രലയോത്പത്തൌ യത്തത്കാരണസംജ്ഞിതമ്। മഹതഃ പരമം ഗുഹ്യം തസ്മൈ സുബ്രഹ്മണേ നമഃ ।। ൬൧.
ലോകത്തിന്റെ ലയത്തിലും സൃഷ്ടിയിലും കാരണമെന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നതും, മഹത്തിനെക്കാൾ പരമമായ രഹസ്യവും, ആ ഉത്തമ ബ്രഹ്മത്തിനെ ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു.
അഗാധാപരമക്ഷയ്യം ജഗത്സമ്മോഹനാലയമ്। സപ്രകാശപ്രവൃത്തിഭ്യാം പുരുഷാര്ഥപ്രയോജനമ് ।। ൬൧.
അത് അഗാധവും അപ്പരിമിതവുമാണ്, ക്ഷയിക്കാത്തതും ലോകത്തെ മോഹിപ്പിക്കുന്ന വാസസ്ഥലവുമാണ്; പ്രകടമായും അപ്രകടമായും മനുഷ്യജീവിത ലക്ഷ്യങ്ങൾക്കായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
സാങ്ഖ്യജ്ഞാനവതാം നിഷ്ഠാ ഗതിഃ സങ്ഗദമാത്മനഃ। യത്തദവ്യക്തമമൃതം പ്രകൃതിബ്രഹ്മ ശാശ്വതമ് ।। ൬൧.
സാംഖ്യജ്ഞാനമുള്ളവരുടെ പരമാവസ്ഥയും, ആത്മാവിന് കടക്കാനുള്ള മാർഗ്ഗവും, അവ്യക്തവും അമൃതവുമായ പ്രകൃതിബ്രഹ്മവും ശാശ്വതവുമാണ് അത്.
പ്രധാനമാത്മയോനിശ്ച ഗുഹ്യം സത്ത്വഞ്ച ശബ്ദ്യതേ। അവിഭാഗസ്തഥാ ശുക്രമക്ഷരം ബഹു വാചകമ്। പരമബ്രഹ്മണേ തസ്മൈ നിത്യമേവ നമോ നമഃ ।। ൬൧.
പ്രധാനവും സ്വയം ജനിച്ചതും രഹസ്യമായ സത്ത്വവും അതാണ്; അതുപോലെ അവിഭജ്യവും ശുദ്ധവും അക്ഷരവും പല പേരിലും വിളിക്കപ്പെടുന്നതുമാണ്; ആ പരബ്രഹ്മത്തിനെ ഞാൻ എപ്പോഴും നമസ്കരിക്കുന്നു.
കൃതേ പുനഃ ക്രിയാ നാസ്തി കുത ഏവാകൃതക്രിയാ। സകൃദേവ കൃതം സര്വം യദ്വൈ ലോകേ കൃതാകൃതമ് ।। ൬൧.
കൃതയുഗത്തിൽ പ്രവർത്തി ഇല്ല; അപ്പോൾ പ്രവർത്തിയില്ലാത്തതെങ്ങനെയുണ്ടാകും? ലോകത്തിൽ ചെയ്യുന്നതും ചെയ്യാത്തതും ഒറ്റപ്രാവശ്യം ചെയ്തതായിരിക്കും.
ശ്രോതവ്യം വൈ ശ്രുതം വാപി തഥൈവാസാധുസാധുതാ। ജ്ഞാതവ്യഞ്ചാഥ മന്തവ്യം സ്പ്രഷ്ടവ്യം ഭോജ്യമേവ ച। ദ്രഷ്ടവ്യഞ്ചാഥ ശ്രോതവ്യം ജ്ഞാതവ്യം വാഥ കിഞ്ചന ।। ൬൧.
ശ്രവിക്കേണ്ടതും കേട്ടതും, നല്ലതും ചീത്തയുമൊക്കെ, അറിയേണ്ടതും ചിന്തിക്കേണ്ടതും സ്പർശിക്കേണ്ടതും ഭക്ഷിക്കേണ്ടതും കാണേണ്ടതും കേൾക്കേണ്ടതും അറിയേണ്ടതുമൊക്കെ—
ദര്ശിതം യദനേനൈവ ജ്ഞാനം തദ്വൈ സുരര്ഷിണാമ് । യദ്വൈ ദര്ശിതവാനേഷ കസ്തദന്വേഷ്ടുമര്ഹതി । സര്വാണി സര്വാന്സര്വാംശ്ച ഭഗവാനേവ സോഽബ്രവീത് ।। ൬൧.
ഈയാൾ കാണിച്ച ജ്ഞാനമാണ് ദൈവീയ ഋഷിമാരുടെ ജ്ഞാനം; ഇദ്ദേഹം വെളിപ്പെടുത്തിയതിൽ പിന്നെ ആരാണ് അന്വേഷിക്കാൻ യോഗ്യൻ? ഭഗവാൻ തന്നെയാണ് എല്ലാം, എല്ലാ ജീവികളും രൂപങ്ങളും പറഞ്ഞത്.
യദാ യത്ക്രിയതേ യേന തദാ തത്സോഽഭിമന്യതേ। യേനേദം ക്രിയതേ പൂര്വം തദന്യേന വിഭാവിതമ് ।। ൬൧.
ഏതെങ്കിലും പ്രവർത്തി ആരെങ്കിലും ചെയ്യുമ്പോൾ, അപ്പോൾ അതിനെ അവൻ സ്വന്തമാക്കുന്നു; അതിന് മുമ്പ് ചെയ്തതോ മറ്റൊരാൾ ആണ് പ്രകടിപ്പിച്ചത്.
യദാ തു ക്രിയതേ കിഞ്ചിത്കേനചിദ്വാങ്മയം ക്വചിത്। തേനൈവ തത്കൃതം പൂര്വം കര്ത്തൄണാം പ്രതിഭാതി വൈ ।। ൬൧.
ഏതെങ്കിലും പ്രവർത്തി ആരെങ്കിലും സംസാരിക്കുകയോ ചെയ്യുകയോ ചെയ്യുമ്പോൾ, അതു ചെയ്യുന്നതിന് മുമ്പ് തന്നെ അവർ ചെയ്തതുപോലെ തോന്നുന്നു.
വിരക്തഞ്ചാതിരിക്തഞ്ച ജ്ഞാനാജ്ഞാനേ പ്രിയാപ്രിയേ। ധര്മാധര്മൌ സുഖം ദുഃഖം മൃത്യുശ്ചാമൃതമേവ ച। ഊര്ദ്ധ്വന്തിര്യഗധോഭാഗസ്തസ്യൈവാദൃഷ്ടകാരണമ് ।। ൬൧.
വിരക്തിയും അതിരിക്തതയും, ജ്ഞാനവും അജ്ഞാനവും, ഇഷ്ടവും അനിഷ്ടവും, ധർമ്മവും അധർമ്മവും, സുഖവും ദുഃഖവും, മരണമോ അമൃതമോ, മേലേയും ഇടതും കീഴെയും ദിശകളും—ഇവയെല്ലാം അവനു അദൃശ്യമായ കാരണങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്.
സ്വായമ്ഭുവോഽഥ ജ്യേഷ്ഠസ്യ ബ്രഹ്മണഃ പരമേഷ്ഠിനഃ। പ്രത്യേകവിദ്യമ്ഭവതി ത്രേതാസ്വിഹ പുനഃ പുനഃ ।। ൬൧.
സ്വായംഭുവൻ കാലത്തും മുതിർന്ന പരമേശ്വരനായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ കാലത്തും, ഓരോ ത്രേതായുഗത്തിലും ഓരോ വ്യക്തിഗത ജ്ഞാനം വീണ്ടും വീണ്ടും ഉദയിക്കുന്നു.
വ്യസ്യതേ ഹ്യേകവിദ്യന്തദ്ദ്വാപരേഷു പുനഃ പുനഃ । ബ്രഹ്മാ ചൈതദുവാചാദൌ തസ്മിന് വൈവസ്വതേഽന്തരേ ।। ൬൧.
ആ ഏകജ്ഞാനം ദ്വാപരയുഗങ്ങളിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ചിതറുന്നു; ബ്രഹ്മാവ് ഇതിനെ ആദിയിൽ, വൈവസ്വതന്റെ ഇടവേളയിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
ആവര്ത്തമാനാ ഋഷയോ യുഗാഖ്യാസു പുനഃ പുനഃ। കുര്വന്തി സംഹിതാ ഹ്യേതേ ജായമാനാഃ പരസ്പരമ് ।। ൬൧.
യുഗങ്ങൾ ആവർത്തിക്കുമ്പോൾ, ഋഷിമാർ ഈ സംഹിതകൾ വീണ്ടും വീണ്ടും രചിക്കുന്നു; അവ പരസ്പരം ജനിച്ചവയാണ്.
അഷ്ടാശീതിസഹസ്രാണി ശ്രുതര്ഷീണാം സ്മൃതാനി വൈ। താ ഏവ സംഹിതാ ഹ്യേതേ ആവര്ത്തന്തേ പുനഃ പുനഃ ।। ൬൧.
അശീതിയെട്ടായിരം ശ്രുതർഷിമാർ ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു; ഇവർ സൃഷ്ടിച്ച സംഹിതകൾ തന്നെ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു.
ശ്രിതാ ദക്ഷിണപന്ഥാനം യേ ശ്മശാനാനി ഭേജിരേ। യുഗേ യുഗേ തു താഃ ശാഖാ വ്യസ്യന്തേ തൈഃ പുനഃ പുനഃ ।। ൬൧.
ദക്ഷിണപഥം സ്വീകരിച്ച് ശ്മശാനങ്ങളിൽ പ്രവേശിച്ചവർ—അവരുടെ ശാഖകൾ ഓരോ യുഗത്തിലും വീണ്ടും വീണ്ടും ചിതറുന്നു.
ദ്വാപരേഷ്വിവ സര്വേഷു സംഹിതാശ്ച ശ്രുതര്ഷിഭിഃ। തേഷാം ഗോത്രേഷ്വിമാഃ ശാഖാ ഭവന്തീഹ പുനഃ പുനഃ। താഃ ശാഖാസ്തത്ര കര്ത്താരോ ഭവന്തീഹ യുഗക്ഷയാത് ।। ൬൧.
എല്ലാ ദ്വാപരയുഗങ്ങളിലും ശ്രുതർഷിമാർ രചിച്ച സംഹിതകൾ അവരുടെ ഗോത്രങ്ങളിൽ ഈ ശാഖകൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ഉദയിക്കുന്നു; ആ ശാഖകളും അവയുടെ സൃഷ്ടാക്കന്മാരും ഓരോ യുഗാന്തത്തും ഇവിടെ ജനിക്കുന്നു.
ഏവമേവ തു വിജ്ഞേയം വ്യതീതാനാഗതേഷ്വിഹ। മന്വന്തരേഷു സര്വേഷു ശാഖാപ്രണയനാനി വൈ ।। ൬൧.
ഇങ്ങനെ തന്നെ, കഴിഞ്ഞതിലും വരാനിരിക്കുന്നതിലും, എല്ലാ മന്വന്തരങ്ങളിലും ശാഖകളുടെ സൃഷ്ടി ഇവിടെ നടക്കുന്നതാണ് മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്.
അതീതേഷു അതീതാനി വര്ത്തന്തേ സാമ്പ്രതേഷു ച। ഭവിഷ്യാണി ച യാനി സ്യുര്വര്ണ്യന്തേഽനാഗതേഷ്വപി ।। ൬൧.
കഴിഞ്ഞത് അതീതത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നു, ഇപ്പോഴുള്ളതിൽ ഇപ്പോൾ നിലനിൽക്കുന്നു; വരാനിരിക്കുന്നതും ഭാവിയിൽ വിവരിക്കപ്പെടുന്നു.
പൂര്വേണ പശ്ചിമം ജ്ഞേയം വര്ത്തമാനേന ചോഭയമ്। ഏതേന ക്രമയോഗേന മന്വന്തരവിനിശ്ചയഃ ।। ൬൧.
മുൻകാലം കൊണ്ടു പിന്നത്തെത് അറിയാം, ഇപ്പോഴത്തെത് കൊണ്ടു രണ്ടും അറിയാം; ഈ ക്രമവും രീതിയും കൊണ്ടാണ് മന്വന്തരങ്ങൾ നിർണയിക്കുന്നത്.
ഏവം ദേവാശ്ച പിതര ഋഷയോ മനവശ്ച യേ। മന്ത്രൈഃ സഹോര്ദ്ധ്വം ഗച്ഛന്തി ഹ്യാവര്ത്തന്തേ ച തൈഃ സഹ ।। ൬൧.
ഇങ്ങനെ, ദേവന്മാർ, പിതാക്കന്മാർ, ഋഷിമാർ, മനുക്കൾ—മന്ത്രങ്ങളോടൊപ്പം മേലോട്ടു പോകുന്നു, അവരോടൊപ്പം തന്നെ വീണ്ടും വീണ്ടും മടങ്ങിവരുന്നു.
ജനലോകാത്സുരാഃ സര്വേ പശുകല്പാത്പുനഃ പുനഃ। പര്യാപ്തകാലേ സമ്പ്രാപ്തേ സമ്ഭൂതാ നൈവ നസ്യ (?) തു ।। ൬൧.
ജനലോകത്തിൽ നിന്നുള്ള എല്ലാ ദേവന്മാരും, മൃഗരൂപങ്ങളിൽ നിന്ന് വീണ്ടും വീണ്ടും, നിർദ്ദിഷ്ട സമയത്ത് ജനിക്കുന്നു, എന്നാൽ നശിക്കുന്നില്ല.
അവശ്യമ്ഭാവിനാര്ഥേന സമ്ബധ്യന്തേ തദാ തു തേ। തതസ്തേ ദോഷവജ്ജന്മ പശ്യന്തേ രാഗപൂര്വകമ് ।। ൬൧.
അപ്പോൾ അവരെ നിർബന്ധമായുണ്ടാകേണ്ട കാര്യങ്ങൾ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു; അപ്പോൾ അവർ ജനനത്തെ ദോഷമുള്ളതെന്നു കാണുന്നു, എന്നാൽ അതിൽ ആസക്തിയോടെ നോക്കുന്നു.
നിവര്ത്തതേ തദാ വൃത്തിസ്തേഷാമാദോഷദര്ശനാത് । ഏവം ദേവ യുഗാനീഹ ദശകൃത്വാ നിവര്ത്തതേ ।। ൬൧.
അപ്പോൾ അവരുടേതായ പ്രവൃത്തി ദോഷം കാണാത്തതിനാൽ അവസാനിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ ദൈവികയുഗം ഇവിടെ പത്ത് പ്രാവശ്യം അവസാനിക്കുന്നു.