വിചാരണന്തു നിര്വേദാത് സാമ്യാവസ്ഥാ വിചാരണാത്। സാമ്യാവസ്ഥാസു സമ്ബോധഃ സമ്ബോധാദ്ധര്മശീലതാ ।। ൫൮.
വിരക്തിയിൽ നിന്ന് അന്വേഷനം ഉത്ഭവിക്കുന്നു; അന്വേഷണത്തിൽ നിന്ന് സമതാവസ്ഥ; സമതാവസ്ഥയിൽ നിന്ന് ബോധം; ബോധത്തിൽ നിന്ന് ധർമ്മവും സദാചാരവും.
താസുപഗമയുക്താസു കലിശിഷ്ടാസു വൈ സ്വയമ്। അഹോരാത്രം തദാ താസാം യുഗന്തു പരിവര്ത്തതേ ।। ൫൮.
കലിയുഗത്തിൽ ശേഷിച്ച കുറച്ചു പേർ ഇങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ, അവർക്കു രാവും പകലും യುಗാന്തത്തിന്റെ ചക്രം തിരിയുന്നതായി മാറുന്നു.
ചിത്തസമ്മോഹനം കൃത്വാ താസാന്തൈഃ സപ്തമന്തു തത്। ഭാവിനോഽര്ഥസ്യ ച ബലാത്തതഃ കൃതമവര്തത ।। ൫൮.
അവരുടെ മനസ്സുകൾ മോഹിപ്പിക്കപ്പെട്ട്, ഏഴു തലമുറകൾക്കിടയിൽ ഭാവിയിലെ സംഭവത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ ചക്രം പൂര്ത്തിയാകുന്നു.
പ്രവൃത്തേ തു പുനസ്തസ്മിംസ്തതഃ കൃതയുഗേ തു വൈ। ഉത്പന്നാഃ കലിശിഷ്ടാസ്തു കാര്തയുഗ്യഃ പ്രജാമ്തദാ ।। ൫൮.
അത് ആരംഭിച്ചപ്പോൾ, പുതിയ കൃതയുഗത്തിൽ, കലിയുഗത്തിൽ ശേഷിച്ചവർ കൃതയുഗജനങ്ങളായി ജനിക്കുന്നു.
തിഷ്ഠന്തി ചേഹ യേ സിദ്ധാഃ സുദൃഷ്ടാ വിചരന്തി ച। സദാ സപ്തര്ഷയശ്ചൈവ തത്ര തേ ച വ്യവസ്ഥിതാഃ ।। ൫൮.
ഇവിടെ ശേഷിക്കുന്ന സിദ്ധന്മാരും, സപ്തർഷിമാരും, എല്ലാം അവിടെ സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
ബ്രഹ്മക്ഷത്രവിശഃ ശൂദ്രാ ബീജാര്ഥം യേ സ്മൃതാ ഇഹ। കലിജൈഃ സഹ തേ സര്വേ നിര്വിശേഷാസ്തദാഭവന് ।। ൫൮.
ഇവിടെ ബ്രാഹ്മണൻ, ക്ഷത്രിയൻ, വൈശ്യൻ, ശൂദ്രൻ എന്നറിയപ്പെടുന്നവർ, കലിയുഗജന്മാക്കളോടൊപ്പം, എല്ലാം ഒരുപോലെയായി മാറുന്നു.
തേഷാം സപ്തര്ഷയോ ധര്മ കഥയന്തീതരേഷു ച । വര്ണാ ശ്രമാചാരയുക്തഃ ശ്രൌതഃ സ്മാര്തോ ദ്വിധാ തു സഃ ।। ൫൮.
അവരിൽ സപ്തർഷിമാർ ധർമ്മം ഉപദേശിക്കുന്നു; മറ്റുള്ളവരിൽ വർണ്ണങ്ങൾ കഷ്ടപ്പാടും നല്ല പെരുമാറ്റവും പുലർത്തുന്നു; വേദികവും പാരമ്പര്യവുമായ കര്മ്മങ്ങൾ രണ്ടായി നിലനിൽക്കുന്നു.
തതസ്തേഷു ക്രിയാവത്സു വര്ത്തന്തേ വൈ പ്രജാഃ കൃതേ । ശ്രൌതഃ സ്മാര്ത്തഃ കൃതാനാന്തു ധര്മഃ സപ്തര്ഷിദര്ശിതഃ ।। ൫൮.
കൃതയുഗജനങ്ങൾ ഈ ആചാരങ്ങൾ അനുസരിക്കുന്നു; സപ്തർഷിമാർ കാണിച്ച വേദികവും പാരമ്പര്യവുമായ ധർമ്മം അവരിൽ നിലനിൽക്കുന്നു.
താസു ധര്മവ്യവസ്താര്ഥം തിഷ്ഠന്തീഹായുഗക്ഷയാത് । മന്വന്തരാധികാരേഷു തിഷ്ഠന്തി മുനയസ്തു വൈ ।। ൫൮.
അവരിൽ ധർമ്മം നിലനില്ക്കാൻ, ഒരു യുഗം അവസാനിച്ച് മറ്റൊന്ന് തുടങ്ങുമ്പോഴും, മുനിമാർ മന്വന്തരങ്ങളുടെ കാലഘട്ടത്തിൽ ഇവിടെ തുടരുന്നു.
യഥാ ദാവപ്രദഗ്ധേഷു തൃണേഷ്വിഹ തപേ ഋതൌ । നവാനാം പ്രഥമം ദൃഷ്ടസ്തേഷാം മൂലേ തു സമ്ഭവഃ ।। ൫൮.
പൊള്ളുന്ന വേനലിൽ കാടുതീ കൊണ്ട് പുല്ല് കത്തിക്കഴിഞ്ഞാൽ, അതിന്റെ വേരുകളിൽ നിന്ന് ആദ്യമായി പുതുപ്പടർപ്പ് വരുന്നതുപോലെ,
ഏവം യുഗാദ്യുഗസ്തേഹ സന്താനസ്തു പരസ്പരമ് । വര്ത്തതേ ഹ്യവ്യവച്ഛേദാദ്യാവന്മന്വന്തരക്ഷയഃ ।। ൫൮.
അങ്ങനെ, യുഗം കഴിഞ്ഞ് യുഗം വരുമ്പോൾ, ഈ വംശാവലി മുറിച്ചുപോകാതെ മന്വന്തരാവസാനം വരെ തുടരുന്നു.
സുഖമായുര്ബലം രൂപം ധര്മാര്ഥൌ കാമ ഏവ ച । യുഗേഷ്വേതാനി ഹീയന്തേ ത്രീണി പാദക്രമേണ തു ।। ൫൮.
സുഖം, ആയുസ്സ്, ബലം, സൗന്ദര്യം, ധർമ്മം, സമ്പത്ത്, ആഗ്രഹം ഇവയൊക്കെയും യുഗങ്ങളിൽ ഓരോ ഘട്ടത്തിലും മൂന്നു ഭാഗം വീതം കുറയുന്നു.
സസന്ധ്യംശേഷു ഹീയന്തേ യുഗാനാം ധര്മസിദ്ധയഃ। ഇത്യേഷ പ്രതിസന്ധിര്വഃ കീര്ത്തിതസ്തു മയാ ദ്വിജാഃ ।। ൫൮.
യുഗങ്ങളുടെ സംധ്യാകാലങ്ങളിൽ ധർമ്മം കുറയുന്നു. ഈ ക്രമം തന്നെയാണ് ഞാൻ നിങ്ങളോട് വിശദീകരിച്ചത്, ദ്വിജന്മാരേ.
ചതുര്യുഗാനാം സര്വേഷാമേതേനൈവ പ്രസാധനമ് ൫൮.
നാലു യുഗങ്ങൾക്കും ഇതു തന്നെയാണ് ക്രമം.
ബ്രഹ്മണസ്തദഹഃ പ്രോക്തം രാത്രിശ്ച താവതീ സ്മൃതാ । അത്രാര്ജവം ജഡീഭാവോ ഭൂതാനാമായുഗക്ഷയാത് ।। ൫൮.
ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു ദിവസം ഇതാണ്, രാത്രിയും അതേ ദൈർഘ്യമാണെന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നു. യുഗങ്ങൾ കുറഞ്ഞതുകൊണ്ട് സത്യസന്ധതയും നേരുമനസ്സും ജീവികളിൽ മങ്ങിയിരിക്കുന്നു.
ഏതദേവ തു സര്വേഷാം യുഗാനാം ലക്ഷണം സ്മൃതമ്। ഏഷാ ചതുര്യുഗാനാന്തു ഗണനാ ഹ്യേകസപ്തതിഃ। ക്രമേണ പരിവൃത്താ തു മനോരന്തരമുച്യതേ ।। ൫൮.
യുഗങ്ങളുടെ ഈ സ്വഭാവം തന്നെയാണ് എല്ലായുഗങ്ങൾക്കും ലക്ഷണം. നാലു യുഗങ്ങൾ ചേർന്ന് എഴുപത്തൊന്ന് തവണ ആവർത്തിക്കുമ്പോൾ അതാണ് ഒരു മന്വന്തരം എന്ന് പറയുന്നത്.
ചതുര്യുഗേ തഥൈകസ്മിന് ഭവതീഹ യഥാശ്രുതമ്। തഥാ ചാന്യേഷു ഭവതി പുനസ്തദ്വൈ യഥാക്രമമ് ।। ൫൮.
ഇവിടെ പറഞ്ഞതുപോലെ ഒരു ചതുര്യുഗത്തിൽ സംഭവിക്കുന്നതുപോലെ തന്നെ മറ്റുള്ളതിലും അതേ ക്രമത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും സംഭവിക്കുന്നു.
സര്ഗേ സര്ഗേ യഥാ ഭേദാ ഉത്പദ്യന്തേ തഥൈവ തു । പഞ്ചവിംശത്പരിമിതാ ന ന്യൂനാ നാധികാസ്തഥാ ।। ൫൮.
ഓരോ സൃഷ്ടിയിലും എങ്ങനെ വ്യത്യാസങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നുവോ അതുപോലെ ഇവിടെയും. ഇവ ഇരുപത്തഞ്ച് എണ്ണം മാത്രമാണ്, കുറവോ കൂടുതലോ ഇല്ല.
തഥാ കല്പയുഗൈഃ സാര്ദ്ധം ഭവന്തി സമലക്ഷണാഃ। മന്വന്തരാണാം സര്വേഷാമേതദേവ തു ലക്ഷണമ് ।। ൫൮.
അങ്ങനെ തന്നെ കല്പയുഗങ്ങളോടൊപ്പം ഇവക്ക് ഒരേ സ്വഭാവമാണ്. മന്വന്തരങ്ങൾക്കൊക്കെയും ഇതാണ് ലക്ഷണം.
തഥാ യുഗാനാം പരിവര്ത്തനാനി ചിരപ്രവൃത്താനി യുഗസ്വഭവാത് । തഥാ ന സന്തിഷ്ഠതി ജീവലോകഃ ക്ഷയോദയാഭ്യാം പരിവര്ത്തമാനഃ ।। ൫൮.
യുഗങ്ങളുടെ ഈ ചക്രം വളരെക്കാലമായി തുടരുന്നു, യുഗങ്ങളുടെ സ്വഭാവം പ്രകാരം. അതുകൊണ്ട് ജീവികൾക്ക് ഉള്ള ലോകം സ്ഥിരമായി നിലനിൽക്കാറില്ല, ഉയരവും താഴ്ചയും അനുഭവിച്ചുകൊണ്ട് മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
ഇത്യേതല്ലക്ഷണം പ്രോക്തം യുഗാനാം വൈ സമാസതഃ। അതീതാനാഗതാനാം വൈ സര്വാണ്യേവാന്തരാണി ।। ൫൮.
ഇങ്ങനെ യുഗങ്ങളുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ സംക്ഷിപ്തമായി ഞാൻ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, കഴിഞ്ഞതും വരാനിരിക്കുന്നതുമായ എല്ലാ ഇടവേളകളും ഉൾപ്പെടുത്തി.
അനാഗതേഷു തദ്വച്ച തര്ക്കഃ കാര്യോ വിജാനതാ। മന്വന്തരേഷു സര്വേഷു അതീതാനാഗതേഷ്വിഹ ।। ൫൮.
അങ്ങനെ തന്നെ വരാനിരിക്കുന്ന യുഗങ്ങളിലും, അറിവുള്ളവർക്ക് ഇതുപോലെ തന്നെ ചിന്തിക്കണം. എല്ലാ മന്വന്തരങ്ങളിലും, കഴിഞ്ഞതിലും വരാനിരിക്കുന്നതിലും ഇതേ രീതിയാണ്.
മന്വന്തരേണ ചൈകേന സര്വാണ്യേവാന്തരാണി വൈ। വ്യാഖ്യാതാനി വിജാനീദ്വം കല്പേ കല്പേന ചൈവ ഹി ।। ൫൮.
ഒരു മന്വന്തരത്തിലൂടെ എല്ലാ ഇടവേളകളും വിശദീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഓരോ കല്പയിലും, എല്ലാ കല്പങ്ങളിലും ഇതു മനസ്സിലാക്കണം.
അസ്യാഭിമാനിനഃ സര്വേ നാമരൂപൈര്ഭവന്ത്യുത। ദേവാ ഹ്യഷ്ടവിധാ യേ ച ഇഹ മന്വന്തരേശ്വരാഃ ।। ൫൮.
ഇതിൽ അഭിമാനമുള്ളവർ എല്ലാവരും നാമരൂപങ്ങളോടെ പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. എട്ടു വിധത്തിലുള്ള ദേവന്മാരും, ഇവിടെയുള്ള മന്വന്തരങ്ങളുടെ അധിപന്മാരും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്.
ഋഷയോ മനവശ്ചൈവ സര്വേ തുല്യാഃ പ്രയോജനൈഃ। ഏവം വര്ണാശ്രമാണാന്തു പ്രവിഭാഗോ യുഗേ യുഗേ ।। ൫൮.
മഹർഷിമാരും മനുമാരും എല്ലാവരും ഒരേ ലക്ഷ്യത്തോടെയാണ്. അങ്ങനെ തന്നെ, ഓരോ യുഗത്തിലും വർണ്ണാശ്രമങ്ങളുടെ വിഭജനം നടക്കുന്നു.
യുഗസ്വഭാവാച്ച തഥാ വിധത്തേ വൈ സദാ പ്രഭുഃ । വര്ണാശ്രമവിഭാഗശ്ച യുഗാനി യുഗസിദ്ധയേ ।। ൫൮.
യുഗങ്ങളുടെ സ്വഭാവം അനുസരിച്ച്, ഭഗവാൻ എല്ലായ്പ്പോഴും വർണ്ണാശ്രമ വിഭജനം സ്ഥാപിക്കുന്നു, യുഗങ്ങൾ സഫലമാകാൻ.
അനുഷങ്ഗഃ സമാഖ്യാതഃ സൃഷ്ടിസര്ഗന്നിബോധത। വിസ്തരേണാനുപൂര്വ്യാ ച സ്ഥിതിം വക്ഷ്യേ യുഗേഷ്വിഹ ।। ൫൮.
ബന്ധം ഇതുവരെ വിശദീകരിച്ചു. ഇനി സൃഷ്ടിയും സൃഷ്ടിക്രമവും കേൾക്കൂ. ഓരോ യുഗത്തിലും നിലനിൽപ്പിന്റെ ക്രമം ഞാൻ വിശദമായി പറയാം.
യുഗേഷു യാസ്തു ജായന്തേ പ്രജാസ്താ വൈ നിബോധത। ആശുരീ സര്പഗോപക്ഷിപൈശാചീ യക്ഷരാക്ഷസീ। യസ്മിന് യുഗേ ച സമ്ഭൂതിസ്താസാം യാവത്തു ജീവിതമ് ।। ൫൯.
യുഗങ്ങളിൽ ജനിക്കുന്ന ജീവികളെപ്പറ്റി കേൾക്കൂ: അസുരി, പാമ്പ്, പശുപാലൻ, പിശാചി, യക്ഷൻ, രാക്ഷസി. ഏത് യുഗത്തിൽ ഇവർ ജനിക്കുമോ, ആ യുഗം കഴിയുന്നതുവരെ അവർക്കും ആയുസ്സ് ഉണ്ടാകും.
പിശാചാസുരഗന്ധര്വാ യക്ഷരാക്ഷസപന്നഗാഃ। യുഗമാത്രന്തു ജീവന്തി ഋതേ മൃത്യുവധേന തേ ।। ൫൯.
പിശാചന്മാർ, അസുരന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, രാക്ഷസന്മാർ, പാമ്പുകൾ — ഇവർക്ക് മരണത്താൽ കൊല്ലപ്പെടുന്നില്ലെങ്കിൽ, അവർക്ക് ഒരു യുഗം മാത്രമേ ആയുസ്സ് ഉണ്ടാകൂ.
മാനുഷാണാം പശൂനാഞ്ച പക്ഷിണാം സ്ഥാവരൈഃസഹ। തേഷാമായുഃ പരിക്രാന്തം യുഗധര്മേഷു സര്വശഃ ।। ൫൯.
മനുഷ്യർക്കും മൃഗങ്ങൾക്കും പക്ഷികൾക്കും ചെടികൾക്കും അവരുടെ ആയുസ്സ് മുഴുവനും യുഗത്തിന്റെ ധർമ്മം അനുസരിച്ചാണ് നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്.