തത്ര സന്ധ്യാംശകേ കാലേ സമ്പ്രാപ്തേ തു യുഗാന്തികേ। സ്ഥിതാസ്വല്പാവശിഷ്ടാസു പ്രജാസ്വിഹ വ്കചിത് വ്കചിത് ।। ൫൮.
അപ്പോൾ, യുഗാന്തത്തിന്റെ സംധ്യാകാലം എത്തിയപ്പോൾ, കുറച്ച് മാത്രം ജനങ്ങൾ വിവിധയിടങ്ങളിൽ ശേഷിച്ചു.
അപ്രഗ്രഹാസ്തതസ്താ വൈ ലോകചേഷ്ടാസ്തു വൃന്ദശഃ। ഉപഹിംസന്തി ചാന്യോന്യം പ്രപദ്യന്തേ പരസ്പരമ് ।। ൫൮.
അപ്പോൾ, നിയന്ത്രണമില്ലാതെ, ജനങ്ങൾ കൂട്ടമായി പെരുമാറി, പരസ്പരം ഹാനി ചെയ്യുകയും, ഒരുമിക്കാതെ തിരിഞ്ഞുനിൽക്കുകയും ചെയ്തു.
അരാജകേ യുഗവശാത് സംശയേ സമുപസ്ഥിതേ। പ്രജാസ്താ വൈ തതഃ സര്വാഃ പരസ്പരഭയാര്ദിതാഃ ।। ൫൮.
രാജാവില്ലാത്തതുകൊണ്ടും, യുഗത്തിന്റെ സ്വഭാവം മൂലവും, സംശയം നിറഞ്ഞപ്പോൾ, എല്ലാവരും പരസ്പരഭയത്തിൽ പെടുകയായിരുന്നു.
വ്യാകുലാശ്ച പരിശ്രാന്താസ്ത്യക്ത്വാ ദാരാന് ഗൃഹാണി ച। സ്വാന് പ്രാണാന് സമവേക്ഷന്തോ നിഷ്ഠാം പ്രാപ്താഃ സുദുഃഖിതാഃ ।। ൫൮.
വ്യാകുലരായി, ക്ഷീണിച്ച്, ഭാര്യയെയും വീടിനെയും ഉപേക്ഷിച്ച്, സ്വന്തം ജീവനെ മാത്രം കരുതിക്കൊണ്ട്, അവർ അത്യന്തം ദുഃഖത്തോടെ അന്ത്യം നേരിട്ടു.
നഷ്ടേ ശ്രൌതേ സ്മൃതേ ധര്മേ പരസ്പരഹതാസ്തദാ। നിര്മര്യാദാ നിരാക്രന്ദാ നിഃസ്നേഹാ നിരപത്രപാഃ ।। ൫൮.
വേദാചാരവും പാരമ്പര്യവും ധർമ്മവും നശിച്ചപ്പോൾ, പരസ്പരം കലഹം മാത്രം ബാക്കി നിൽക്കുമ്പോൾ, മനുഷ്യർക്ക് യാതൊരു നിയന്ത്രണവും, ദുഃഖവും, സ്നേഹവും, ലജ്ജയും ഇല്ലാതാകുന്നു.
നഷ്ടേ വര്പേ പ്രതിഹതാ ഹ്രസ്വകാഃ പഞ്ജവിംശകാഃ। ഹിത്വാ ദാരാംശ്ച പുത്രാംശ്ച വിഷാദവ്യാകുലേന്ദ്രിയാഃ ।। ൫൮.
ആകർഷണം നഷ്ടപ്പെട്ട്, ശക്തി കുറഞ്ഞ്, ജനങ്ങൾ ഇരുപത്തിയഞ്ച് പേരായി ചുരുങ്ങുമ്പോൾ, ഭാര്യയെയും മക്കളെയും ഉപേക്ഷിച്ച്, ദു:ഖത്തിൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ മങ്ങിപ്പോകുന്നു.
അനാവൃഷ്ടിഹതാശ്ചൈവ വാര്ത്താമുത്സൃജ്യ ദുഃഖിതാഃ। പ്രത്യന്താംസ്താന്നിപേവന്തേ ഹിത്വാ ജനപദാന് സ്വകാന് ।। ൫൮.
മഴയില്ലായ്മ കൊണ്ട് ഉപജീവനം നഷ്ടപ്പെട്ട്, ദു:ഖത്തിൽ കുഴഞ്ഞ്, സ്വന്തം നാട്ടുകൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, അതിരുകൾക്കപ്പുറം താമസിക്കാൻ പോകുന്നു.
സരിതഃ സാഗരാന് കൂപാന് സേവന്തേ പര്വതാംസ്തദാ। മധുമാംസൈര്മൂലഫലൈര്വര്ത്തയന്തി സുദുഃഖിതാഃ ।। ൫൮.
അവർക്കു വലിയ ദു:ഖത്തിൽ, നദികളും കടലുകളും കിണറുകളും പർവ്വതങ്ങളും ആശ്രയമാകുന്നു; തേനും മാംസവും കിഴങ്ങും പഴവും കഴിച്ച് ജീവിക്കുന്നു.
ചീരവസ്ത്രാജിനധരാ നിഷ്പത്രാ നിഷ്പരിഗ്രഹാഃ। വര്ണാശ്രമപരിഭ്രഷ്ടാഃ സങ്കരം ഘോരമാസ്ഥിതാഃ ।। ൫൮.
ചീർ, പഴയ വസ്ത്രം, മൃഗചർമ്മം എന്നിവ ധരിച്ച്, ഇലകളും സമ്പത്തും ഇല്ലാതെ, വർണ്ണാശ്രമം നഷ്ടപ്പെട്ട്, ഭയങ്കരമായ കലാപത്തിൽ അകപ്പെടുന്നു.
ഏതാഃ കാഷ്ഠാമനുപ്രാപ്താ അല്പശേഷാസ്തഥാ പ്രജാഃ । ജരാവ്യാധിക്ഷുധാവിഷ്ടാ ദുഃഖാന്നിര്വേദമാഗമന് ।। ൫൮.
ഇങ്ങനെ ബാക്കി നിൽക്കുന്ന കുറച്ചു പേർ, വൃദ്ധാവസ്ഥയും രോഗവും വിശപ്പും കൊണ്ട് പീഡിതരായി, ദു:ഖത്തിൽ നിന്ന് വിരക്തി നേടുന്നു.
വിചാരണന്തു നിര്വേദാത് സാമ്യാവസ്ഥാ വിചാരണാത്। സാമ്യാവസ്ഥാസു സമ്ബോധഃ സമ്ബോധാദ്ധര്മശീലതാ ।। ൫൮.
വിരക്തിയിൽ നിന്ന് അന്വേഷനം ഉത്ഭവിക്കുന്നു; അന്വേഷണത്തിൽ നിന്ന് സമതാവസ്ഥ; സമതാവസ്ഥയിൽ നിന്ന് ബോധം; ബോധത്തിൽ നിന്ന് ധർമ്മവും സദാചാരവും.
താസുപഗമയുക്താസു കലിശിഷ്ടാസു വൈ സ്വയമ്। അഹോരാത്രം തദാ താസാം യുഗന്തു പരിവര്ത്തതേ ।। ൫൮.
കലിയുഗത്തിൽ ശേഷിച്ച കുറച്ചു പേർ ഇങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ, അവർക്കു രാവും പകലും യುಗാന്തത്തിന്റെ ചക്രം തിരിയുന്നതായി മാറുന്നു.
ചിത്തസമ്മോഹനം കൃത്വാ താസാന്തൈഃ സപ്തമന്തു തത്। ഭാവിനോഽര്ഥസ്യ ച ബലാത്തതഃ കൃതമവര്തത ।। ൫൮.
അവരുടെ മനസ്സുകൾ മോഹിപ്പിക്കപ്പെട്ട്, ഏഴു തലമുറകൾക്കിടയിൽ ഭാവിയിലെ സംഭവത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ ചക്രം പൂര്ത്തിയാകുന്നു.
പ്രവൃത്തേ തു പുനസ്തസ്മിംസ്തതഃ കൃതയുഗേ തു വൈ। ഉത്പന്നാഃ കലിശിഷ്ടാസ്തു കാര്തയുഗ്യഃ പ്രജാമ്തദാ ।। ൫൮.
അത് ആരംഭിച്ചപ്പോൾ, പുതിയ കൃതയുഗത്തിൽ, കലിയുഗത്തിൽ ശേഷിച്ചവർ കൃതയുഗജനങ്ങളായി ജനിക്കുന്നു.
തിഷ്ഠന്തി ചേഹ യേ സിദ്ധാഃ സുദൃഷ്ടാ വിചരന്തി ച। സദാ സപ്തര്ഷയശ്ചൈവ തത്ര തേ ച വ്യവസ്ഥിതാഃ ।। ൫൮.
ഇവിടെ ശേഷിക്കുന്ന സിദ്ധന്മാരും, സപ്തർഷിമാരും, എല്ലാം അവിടെ സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
ബ്രഹ്മക്ഷത്രവിശഃ ശൂദ്രാ ബീജാര്ഥം യേ സ്മൃതാ ഇഹ। കലിജൈഃ സഹ തേ സര്വേ നിര്വിശേഷാസ്തദാഭവന് ।। ൫൮.
ഇവിടെ ബ്രാഹ്മണൻ, ക്ഷത്രിയൻ, വൈശ്യൻ, ശൂദ്രൻ എന്നറിയപ്പെടുന്നവർ, കലിയുഗജന്മാക്കളോടൊപ്പം, എല്ലാം ഒരുപോലെയായി മാറുന്നു.
തേഷാം സപ്തര്ഷയോ ധര്മ കഥയന്തീതരേഷു ച । വര്ണാ ശ്രമാചാരയുക്തഃ ശ്രൌതഃ സ്മാര്തോ ദ്വിധാ തു സഃ ।। ൫൮.
അവരിൽ സപ്തർഷിമാർ ധർമ്മം ഉപദേശിക്കുന്നു; മറ്റുള്ളവരിൽ വർണ്ണങ്ങൾ കഷ്ടപ്പാടും നല്ല പെരുമാറ്റവും പുലർത്തുന്നു; വേദികവും പാരമ്പര്യവുമായ കര്മ്മങ്ങൾ രണ്ടായി നിലനിൽക്കുന്നു.
തതസ്തേഷു ക്രിയാവത്സു വര്ത്തന്തേ വൈ പ്രജാഃ കൃതേ । ശ്രൌതഃ സ്മാര്ത്തഃ കൃതാനാന്തു ധര്മഃ സപ്തര്ഷിദര്ശിതഃ ।। ൫൮.
കൃതയുഗജനങ്ങൾ ഈ ആചാരങ്ങൾ അനുസരിക്കുന്നു; സപ്തർഷിമാർ കാണിച്ച വേദികവും പാരമ്പര്യവുമായ ധർമ്മം അവരിൽ നിലനിൽക്കുന്നു.
താസു ധര്മവ്യവസ്താര്ഥം തിഷ്ഠന്തീഹായുഗക്ഷയാത് । മന്വന്തരാധികാരേഷു തിഷ്ഠന്തി മുനയസ്തു വൈ ।। ൫൮.
അവരിൽ ധർമ്മം നിലനില്ക്കാൻ, ഒരു യുഗം അവസാനിച്ച് മറ്റൊന്ന് തുടങ്ങുമ്പോഴും, മുനിമാർ മന്വന്തരങ്ങളുടെ കാലഘട്ടത്തിൽ ഇവിടെ തുടരുന്നു.
യഥാ ദാവപ്രദഗ്ധേഷു തൃണേഷ്വിഹ തപേ ഋതൌ । നവാനാം പ്രഥമം ദൃഷ്ടസ്തേഷാം മൂലേ തു സമ്ഭവഃ ।। ൫൮.
പൊള്ളുന്ന വേനലിൽ കാടുതീ കൊണ്ട് പുല്ല് കത്തിക്കഴിഞ്ഞാൽ, അതിന്റെ വേരുകളിൽ നിന്ന് ആദ്യമായി പുതുപ്പടർപ്പ് വരുന്നതുപോലെ,
ഏവം യുഗാദ്യുഗസ്തേഹ സന്താനസ്തു പരസ്പരമ് । വര്ത്തതേ ഹ്യവ്യവച്ഛേദാദ്യാവന്മന്വന്തരക്ഷയഃ ।। ൫൮.
അങ്ങനെ, യുഗം കഴിഞ്ഞ് യുഗം വരുമ്പോൾ, ഈ വംശാവലി മുറിച്ചുപോകാതെ മന്വന്തരാവസാനം വരെ തുടരുന്നു.
സുഖമായുര്ബലം രൂപം ധര്മാര്ഥൌ കാമ ഏവ ച । യുഗേഷ്വേതാനി ഹീയന്തേ ത്രീണി പാദക്രമേണ തു ।। ൫൮.
സുഖം, ആയുസ്സ്, ബലം, സൗന്ദര്യം, ധർമ്മം, സമ്പത്ത്, ആഗ്രഹം ഇവയൊക്കെയും യുഗങ്ങളിൽ ഓരോ ഘട്ടത്തിലും മൂന്നു ഭാഗം വീതം കുറയുന്നു.
സസന്ധ്യംശേഷു ഹീയന്തേ യുഗാനാം ധര്മസിദ്ധയഃ। ഇത്യേഷ പ്രതിസന്ധിര്വഃ കീര്ത്തിതസ്തു മയാ ദ്വിജാഃ ।। ൫൮.
യുഗങ്ങളുടെ സംധ്യാകാലങ്ങളിൽ ധർമ്മം കുറയുന്നു. ഈ ക്രമം തന്നെയാണ് ഞാൻ നിങ്ങളോട് വിശദീകരിച്ചത്, ദ്വിജന്മാരേ.
ചതുര്യുഗാനാം സര്വേഷാമേതേനൈവ പ്രസാധനമ് ൫൮.
നാലു യുഗങ്ങൾക്കും ഇതു തന്നെയാണ് ക്രമം.
ബ്രഹ്മണസ്തദഹഃ പ്രോക്തം രാത്രിശ്ച താവതീ സ്മൃതാ । അത്രാര്ജവം ജഡീഭാവോ ഭൂതാനാമായുഗക്ഷയാത് ।। ൫൮.
ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു ദിവസം ഇതാണ്, രാത്രിയും അതേ ദൈർഘ്യമാണെന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നു. യുഗങ്ങൾ കുറഞ്ഞതുകൊണ്ട് സത്യസന്ധതയും നേരുമനസ്സും ജീവികളിൽ മങ്ങിയിരിക്കുന്നു.
ഏതദേവ തു സര്വേഷാം യുഗാനാം ലക്ഷണം സ്മൃതമ്। ഏഷാ ചതുര്യുഗാനാന്തു ഗണനാ ഹ്യേകസപ്തതിഃ। ക്രമേണ പരിവൃത്താ തു മനോരന്തരമുച്യതേ ।। ൫൮.
യുഗങ്ങളുടെ ഈ സ്വഭാവം തന്നെയാണ് എല്ലായുഗങ്ങൾക്കും ലക്ഷണം. നാലു യുഗങ്ങൾ ചേർന്ന് എഴുപത്തൊന്ന് തവണ ആവർത്തിക്കുമ്പോൾ അതാണ് ഒരു മന്വന്തരം എന്ന് പറയുന്നത്.
ചതുര്യുഗേ തഥൈകസ്മിന് ഭവതീഹ യഥാശ്രുതമ്। തഥാ ചാന്യേഷു ഭവതി പുനസ്തദ്വൈ യഥാക്രമമ് ।। ൫൮.
ഇവിടെ പറഞ്ഞതുപോലെ ഒരു ചതുര്യുഗത്തിൽ സംഭവിക്കുന്നതുപോലെ തന്നെ മറ്റുള്ളതിലും അതേ ക്രമത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും സംഭവിക്കുന്നു.
സര്ഗേ സര്ഗേ യഥാ ഭേദാ ഉത്പദ്യന്തേ തഥൈവ തു । പഞ്ചവിംശത്പരിമിതാ ന ന്യൂനാ നാധികാസ്തഥാ ।। ൫൮.
ഓരോ സൃഷ്ടിയിലും എങ്ങനെ വ്യത്യാസങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നുവോ അതുപോലെ ഇവിടെയും. ഇവ ഇരുപത്തഞ്ച് എണ്ണം മാത്രമാണ്, കുറവോ കൂടുതലോ ഇല്ല.
തഥാ കല്പയുഗൈഃ സാര്ദ്ധം ഭവന്തി സമലക്ഷണാഃ। മന്വന്തരാണാം സര്വേഷാമേതദേവ തു ലക്ഷണമ് ।। ൫൮.
അങ്ങനെ തന്നെ കല്പയുഗങ്ങളോടൊപ്പം ഇവക്ക് ഒരേ സ്വഭാവമാണ്. മന്വന്തരങ്ങൾക്കൊക്കെയും ഇതാണ് ലക്ഷണം.
തഥാ യുഗാനാം പരിവര്ത്തനാനി ചിരപ്രവൃത്താനി യുഗസ്വഭവാത് । തഥാ ന സന്തിഷ്ഠതി ജീവലോകഃ ക്ഷയോദയാഭ്യാം പരിവര്ത്തമാനഃ ।। ൫൮.
യുഗങ്ങളുടെ ഈ ചക്രം വളരെക്കാലമായി തുടരുന്നു, യുഗങ്ങളുടെ സ്വഭാവം പ്രകാരം. അതുകൊണ്ട് ജീവികൾക്ക് ഉള്ള ലോകം സ്ഥിരമായി നിലനിൽക്കാറില്ല, ഉയരവും താഴ്ചയും അനുഭവിച്ചുകൊണ്ട് മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.