നാത്യര്ഥം ധാര്മികാ യേ ച താന് സര്വാന് ഹന്തി സര്വശഃ। വര്ണവ്യത്യാസജാതാംശ്ച യേ ച താനുപജീവിനഃ ।। ൫൮.
അധികം ധാർമ്മികരല്ലാത്തവരെയും, വർണ്ണങ്ങൾ കലർന്നവരെയും, അവരുടെ ആശ്രിതരെയും അവൻ ഒറ്റയടിക്ക് സംഹരിച്ചു.
ഉദീച്യാന്മധ്യദേശാംശ്ച പാര്വതീയാംസ്തഥൈവ ച। പ്രാച്യാന് പ്രതീച്യാംശ്ച തഥാ വിന്ധ്യപൃഷ്ഠാപരാന്തികാന് ।। ൫൮.
ഉത്തരഭാഗത്തെയും, മധ്യദേശത്തെയും, പർവ്വതപ്രദേശങ്ങളെയും, കിഴക്കൻ പടിഞ്ഞാറൻ പ്രദേശങ്ങളെയും, വിന്ധ്യപർവ്വതത്തിന് അപ്പുറത്തെയും ജനങ്ങളെ അവൻ അങ്ങനെ തന്നെ സംഹരിച്ചു.
തഥൈവ ദാക്ഷിണാത്യാംശ്ച ദ്രവിഡാന് സിംഹലൈഃ സഹ। ഗാന്ദാരാന് പാരദാംശ്ചൈവ പഹ്നവാന് യവനാംസ്തഥാ ।। ൫൮.
അദേഹം ദക്ഷിണഭാഗത്തെയും, ദ്രാവിഡരെയും, സിംഹളരോടൊപ്പം, ഗന്ധാരന്മാരെയും, പാരദന്മാരെയും, പഹ്നവന്മാരെയും, യവനന്മാരെയും സംഹരിച്ചു.
തുഷാരാന് വര്വരാംശ്ചീനാന് ശൂലികാന് ദരദാന് ഖസാന്। ലമ്പാകാന്ഥ കേതാംശ്ച കിരാതാനാഞ്ച ജാതയഃ ।। ൫൮.
തുഷാരന്മാരെയും, ബർബരന്മാരെയും, ചൈനക്കാരെയും, ശൂലികന്മാരെയും, ദരദന്മാരെയും, ഖസന്മാരെയും, ലംപാകന്മാരെയും, കേതന്മാരെയും, കിരാതജാതികളെയും അവൻ നശിപ്പിച്ചു.
പ്രവൃത്തചക്രോ ബലവാന് മ്ലേച്ഛാനാമന്തകൃദ്വിഭുഃ। അധൃഷ്യഃ സര്വഭൂതാനാം ചചാരാഥ വസുന്ധരാമ് ।। ൫൮.
ശക്തനായ ആ പ്രഭു, തന്റെ ചക്രം സഞ്ചരിപ്പിച്ച്, വിദേശികളെ സംഹരിച്ചു. എല്ലാ ജീവികളിലും ജയിക്കാനാവാത്തവനായി ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിച്ചു.
മാധവസ്യ തു സോംശേന ദേവസ്യ ഹി വിജജ്ഞിവാന് । പൂര്വജന്മവിധിജ്ഞൈശ്ച പ്രമിതിര്നാമ വീര്യവാന് ।। ൫൮.
മാധവന്റെ ഭാഗമായ ദൈവം, മുൻജന്മങ്ങളെ അറിയുന്നവർക്കു പ്രമിതി എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന, വീര്യശാലിയായവനായിരുന്നു.
ഗോത്രേണ വൈ ചന്ദ്രമസഃ പൂര്വേ കലിയുഗേ പ്രഭുഃ। ദ്വാത്രിംശേഽഭ്യുദിതേ വര്ഷേ പ്രക്രാന്തേ വിംശതിം സമാഃ ।। ൫൮.
ചന്ദ്രവംശത്തിൽ ജനിച്ച ആ പ്രഭു, പഴയ കലിയുഗത്തിൽ, മുപ്പത്തിരണ്ടാം വർഷം ആരംഭിച്ചപ്പോൾ, ഇരുപത് വർഷം കഴിച്ചു.
വിനിഘ്നന് സര്വഭൂതാനി മാനവാനി സഹസ്രശഃ। കൃത്വാ വീര്യാവശേഷാന്തു പൃഥ്വീം റൂഢേന കര്മണാ । പരസ്പരനിമിത്തേന കോപേനാകസ്മികേന തു ।। ൫൮.
അവൻ ആയിരക്കണക്കിന് മനുഷ്യരെയും മറ്റു ജീവികളെയും സംഹരിച്ചു. വീര്യത്തിന്റെ ശേഷം മാത്രം ബാക്കി വെച്ച്, പരസ്പരകാരണമോ, അപ്രതീക്ഷിതമായ കോപമോ കൊണ്ടു ഭൂമിയിൽ വലിയ പ്രവൃത്തികൾ നടത്തി.
സ സാധയിത്വാ വൃഷലാന് പ്രായശസ്താനധാര്മികാന് । ഗങ്ഗായമുനയോര്മധ്യേ നിഷ്ഠാം പ്രാപ്തഃ സഹാനുഗഃ ।। ൫൮.
അധികം ധാർമ്മികരല്ലാത്ത വൃശലന്മാരെ കീഴടക്കി, ഗംഗയും യമുനയും തമ്മിലുള്ള പ്രദേശത്ത് അനുചരന്മാരോടൊപ്പം തന്റെ സ്ഥാനം നേടി.
തതോ വ്യതീതേ തസ്മിംസ്തു അമാത്യേ സത്യസൈനികേ। ഉത്സാദ്യ പാര്ഥിവാന് സര്വാന് മ്ലേച്ഛാംശ്ചൈവ സഹസ്രശഃ ।। ൫൮.
അതിനുശേഷം, മന്ത്രിമാരും സത്യസന്ധരായ സൈനികരുമായും ചേർന്ന്, അവൻ എല്ലാ രാജാക്കളെയും ആയിരക്കണക്കിന് വിദേശികളെയും സംഹരിച്ചു.
തത്ര സന്ധ്യാംശകേ കാലേ സമ്പ്രാപ്തേ തു യുഗാന്തികേ। സ്ഥിതാസ്വല്പാവശിഷ്ടാസു പ്രജാസ്വിഹ വ്കചിത് വ്കചിത് ।। ൫൮.
അപ്പോൾ, യുഗാന്തത്തിന്റെ സംധ്യാകാലം എത്തിയപ്പോൾ, കുറച്ച് മാത്രം ജനങ്ങൾ വിവിധയിടങ്ങളിൽ ശേഷിച്ചു.
അപ്രഗ്രഹാസ്തതസ്താ വൈ ലോകചേഷ്ടാസ്തു വൃന്ദശഃ। ഉപഹിംസന്തി ചാന്യോന്യം പ്രപദ്യന്തേ പരസ്പരമ് ।। ൫൮.
അപ്പോൾ, നിയന്ത്രണമില്ലാതെ, ജനങ്ങൾ കൂട്ടമായി പെരുമാറി, പരസ്പരം ഹാനി ചെയ്യുകയും, ഒരുമിക്കാതെ തിരിഞ്ഞുനിൽക്കുകയും ചെയ്തു.
അരാജകേ യുഗവശാത് സംശയേ സമുപസ്ഥിതേ। പ്രജാസ്താ വൈ തതഃ സര്വാഃ പരസ്പരഭയാര്ദിതാഃ ।। ൫൮.
രാജാവില്ലാത്തതുകൊണ്ടും, യുഗത്തിന്റെ സ്വഭാവം മൂലവും, സംശയം നിറഞ്ഞപ്പോൾ, എല്ലാവരും പരസ്പരഭയത്തിൽ പെടുകയായിരുന്നു.
വ്യാകുലാശ്ച പരിശ്രാന്താസ്ത്യക്ത്വാ ദാരാന് ഗൃഹാണി ച। സ്വാന് പ്രാണാന് സമവേക്ഷന്തോ നിഷ്ഠാം പ്രാപ്താഃ സുദുഃഖിതാഃ ।। ൫൮.
വ്യാകുലരായി, ക്ഷീണിച്ച്, ഭാര്യയെയും വീടിനെയും ഉപേക്ഷിച്ച്, സ്വന്തം ജീവനെ മാത്രം കരുതിക്കൊണ്ട്, അവർ അത്യന്തം ദുഃഖത്തോടെ അന്ത്യം നേരിട്ടു.
നഷ്ടേ ശ്രൌതേ സ്മൃതേ ധര്മേ പരസ്പരഹതാസ്തദാ। നിര്മര്യാദാ നിരാക്രന്ദാ നിഃസ്നേഹാ നിരപത്രപാഃ ।। ൫൮.
വേദാചാരവും പാരമ്പര്യവും ധർമ്മവും നശിച്ചപ്പോൾ, പരസ്പരം കലഹം മാത്രം ബാക്കി നിൽക്കുമ്പോൾ, മനുഷ്യർക്ക് യാതൊരു നിയന്ത്രണവും, ദുഃഖവും, സ്നേഹവും, ലജ്ജയും ഇല്ലാതാകുന്നു.
നഷ്ടേ വര്പേ പ്രതിഹതാ ഹ്രസ്വകാഃ പഞ്ജവിംശകാഃ। ഹിത്വാ ദാരാംശ്ച പുത്രാംശ്ച വിഷാദവ്യാകുലേന്ദ്രിയാഃ ।। ൫൮.
ആകർഷണം നഷ്ടപ്പെട്ട്, ശക്തി കുറഞ്ഞ്, ജനങ്ങൾ ഇരുപത്തിയഞ്ച് പേരായി ചുരുങ്ങുമ്പോൾ, ഭാര്യയെയും മക്കളെയും ഉപേക്ഷിച്ച്, ദു:ഖത്തിൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ മങ്ങിപ്പോകുന്നു.
അനാവൃഷ്ടിഹതാശ്ചൈവ വാര്ത്താമുത്സൃജ്യ ദുഃഖിതാഃ। പ്രത്യന്താംസ്താന്നിപേവന്തേ ഹിത്വാ ജനപദാന് സ്വകാന് ।। ൫൮.
മഴയില്ലായ്മ കൊണ്ട് ഉപജീവനം നഷ്ടപ്പെട്ട്, ദു:ഖത്തിൽ കുഴഞ്ഞ്, സ്വന്തം നാട്ടുകൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, അതിരുകൾക്കപ്പുറം താമസിക്കാൻ പോകുന്നു.
സരിതഃ സാഗരാന് കൂപാന് സേവന്തേ പര്വതാംസ്തദാ। മധുമാംസൈര്മൂലഫലൈര്വര്ത്തയന്തി സുദുഃഖിതാഃ ।। ൫൮.
അവർക്കു വലിയ ദു:ഖത്തിൽ, നദികളും കടലുകളും കിണറുകളും പർവ്വതങ്ങളും ആശ്രയമാകുന്നു; തേനും മാംസവും കിഴങ്ങും പഴവും കഴിച്ച് ജീവിക്കുന്നു.
ചീരവസ്ത്രാജിനധരാ നിഷ്പത്രാ നിഷ്പരിഗ്രഹാഃ। വര്ണാശ്രമപരിഭ്രഷ്ടാഃ സങ്കരം ഘോരമാസ്ഥിതാഃ ।। ൫൮.
ചീർ, പഴയ വസ്ത്രം, മൃഗചർമ്മം എന്നിവ ധരിച്ച്, ഇലകളും സമ്പത്തും ഇല്ലാതെ, വർണ്ണാശ്രമം നഷ്ടപ്പെട്ട്, ഭയങ്കരമായ കലാപത്തിൽ അകപ്പെടുന്നു.
ഏതാഃ കാഷ്ഠാമനുപ്രാപ്താ അല്പശേഷാസ്തഥാ പ്രജാഃ । ജരാവ്യാധിക്ഷുധാവിഷ്ടാ ദുഃഖാന്നിര്വേദമാഗമന് ।। ൫൮.
ഇങ്ങനെ ബാക്കി നിൽക്കുന്ന കുറച്ചു പേർ, വൃദ്ധാവസ്ഥയും രോഗവും വിശപ്പും കൊണ്ട് പീഡിതരായി, ദു:ഖത്തിൽ നിന്ന് വിരക്തി നേടുന്നു.
വിചാരണന്തു നിര്വേദാത് സാമ്യാവസ്ഥാ വിചാരണാത്। സാമ്യാവസ്ഥാസു സമ്ബോധഃ സമ്ബോധാദ്ധര്മശീലതാ ।। ൫൮.
വിരക്തിയിൽ നിന്ന് അന്വേഷനം ഉത്ഭവിക്കുന്നു; അന്വേഷണത്തിൽ നിന്ന് സമതാവസ്ഥ; സമതാവസ്ഥയിൽ നിന്ന് ബോധം; ബോധത്തിൽ നിന്ന് ധർമ്മവും സദാചാരവും.
താസുപഗമയുക്താസു കലിശിഷ്ടാസു വൈ സ്വയമ്। അഹോരാത്രം തദാ താസാം യുഗന്തു പരിവര്ത്തതേ ।। ൫൮.
കലിയുഗത്തിൽ ശേഷിച്ച കുറച്ചു പേർ ഇങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ, അവർക്കു രാവും പകലും യುಗാന്തത്തിന്റെ ചക്രം തിരിയുന്നതായി മാറുന്നു.
ചിത്തസമ്മോഹനം കൃത്വാ താസാന്തൈഃ സപ്തമന്തു തത്। ഭാവിനോഽര്ഥസ്യ ച ബലാത്തതഃ കൃതമവര്തത ।। ൫൮.
അവരുടെ മനസ്സുകൾ മോഹിപ്പിക്കപ്പെട്ട്, ഏഴു തലമുറകൾക്കിടയിൽ ഭാവിയിലെ സംഭവത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ ചക്രം പൂര്ത്തിയാകുന്നു.
പ്രവൃത്തേ തു പുനസ്തസ്മിംസ്തതഃ കൃതയുഗേ തു വൈ। ഉത്പന്നാഃ കലിശിഷ്ടാസ്തു കാര്തയുഗ്യഃ പ്രജാമ്തദാ ।। ൫൮.
അത് ആരംഭിച്ചപ്പോൾ, പുതിയ കൃതയുഗത്തിൽ, കലിയുഗത്തിൽ ശേഷിച്ചവർ കൃതയുഗജനങ്ങളായി ജനിക്കുന്നു.
തിഷ്ഠന്തി ചേഹ യേ സിദ്ധാഃ സുദൃഷ്ടാ വിചരന്തി ച। സദാ സപ്തര്ഷയശ്ചൈവ തത്ര തേ ച വ്യവസ്ഥിതാഃ ।। ൫൮.
ഇവിടെ ശേഷിക്കുന്ന സിദ്ധന്മാരും, സപ്തർഷിമാരും, എല്ലാം അവിടെ സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
ബ്രഹ്മക്ഷത്രവിശഃ ശൂദ്രാ ബീജാര്ഥം യേ സ്മൃതാ ഇഹ। കലിജൈഃ സഹ തേ സര്വേ നിര്വിശേഷാസ്തദാഭവന് ।। ൫൮.
ഇവിടെ ബ്രാഹ്മണൻ, ക്ഷത്രിയൻ, വൈശ്യൻ, ശൂദ്രൻ എന്നറിയപ്പെടുന്നവർ, കലിയുഗജന്മാക്കളോടൊപ്പം, എല്ലാം ഒരുപോലെയായി മാറുന്നു.
തേഷാം സപ്തര്ഷയോ ധര്മ കഥയന്തീതരേഷു ച । വര്ണാ ശ്രമാചാരയുക്തഃ ശ്രൌതഃ സ്മാര്തോ ദ്വിധാ തു സഃ ।। ൫൮.
അവരിൽ സപ്തർഷിമാർ ധർമ്മം ഉപദേശിക്കുന്നു; മറ്റുള്ളവരിൽ വർണ്ണങ്ങൾ കഷ്ടപ്പാടും നല്ല പെരുമാറ്റവും പുലർത്തുന്നു; വേദികവും പാരമ്പര്യവുമായ കര്മ്മങ്ങൾ രണ്ടായി നിലനിൽക്കുന്നു.
തതസ്തേഷു ക്രിയാവത്സു വര്ത്തന്തേ വൈ പ്രജാഃ കൃതേ । ശ്രൌതഃ സ്മാര്ത്തഃ കൃതാനാന്തു ധര്മഃ സപ്തര്ഷിദര്ശിതഃ ।। ൫൮.
കൃതയുഗജനങ്ങൾ ഈ ആചാരങ്ങൾ അനുസരിക്കുന്നു; സപ്തർഷിമാർ കാണിച്ച വേദികവും പാരമ്പര്യവുമായ ധർമ്മം അവരിൽ നിലനിൽക്കുന്നു.
താസു ധര്മവ്യവസ്താര്ഥം തിഷ്ഠന്തീഹായുഗക്ഷയാത് । മന്വന്തരാധികാരേഷു തിഷ്ഠന്തി മുനയസ്തു വൈ ।। ൫൮.
അവരിൽ ധർമ്മം നിലനില്ക്കാൻ, ഒരു യുഗം അവസാനിച്ച് മറ്റൊന്ന് തുടങ്ങുമ്പോഴും, മുനിമാർ മന്വന്തരങ്ങളുടെ കാലഘട്ടത്തിൽ ഇവിടെ തുടരുന്നു.
യഥാ ദാവപ്രദഗ്ധേഷു തൃണേഷ്വിഹ തപേ ഋതൌ । നവാനാം പ്രഥമം ദൃഷ്ടസ്തേഷാം മൂലേ തു സമ്ഭവഃ ।। ൫൮.
പൊള്ളുന്ന വേനലിൽ കാടുതീ കൊണ്ട് പുല്ല് കത്തിക്കഴിഞ്ഞാൽ, അതിന്റെ വേരുകളിൽ നിന്ന് ആദ്യമായി പുതുപ്പടർപ്പ് വരുന്നതുപോലെ,