ദൃശ്യന്തേ നാഭിദൃശ്യന്തേ വേദാഃ കലിയുഗേഽഖിലാഃ। ഉത്സീദന്തേ തദാ യജ്ഞാഃ കോവലാ ധര്മപീഡിതാഃ ।। ൫൮.
കലിയുഗത്തിൽ വേദങ്ങൾ കാണപ്പെടും, കാണപ്പെടാതെയും ആകും; അപ്പോൾ യജ്ഞങ്ങൾ ഇല്ലാതാകും, ധർമ്മഭാരം സഹിക്കുന്നവർ മാത്രം ശേഷിക്കും.
തദാ ത്വല്പേന കാലേന സിദ്ധിം യാസ്യന്തി മാനവാഃ। ധന്യാ ധര്മഞ്ചരിഷ്യന്തി യുഗാന്തേ ദ്വിജസത്തമാഃ ।। ൫൮.
അപ്പോൾ കുറച്ചുകാലംകൊണ്ട് മനുഷ്യർ വിജയിക്കും; ഭാഗ്യശാലികൾ യുഗം അവസാനിക്കുമ്പോൾ ധർമ്മത്തിൽ നിലകൊള്ളും, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനേ.
ശ്രുതിസ്മൃത്യുദിതം ധര്മം യേ ചരന്ത്യനസൂയകാഃ. ത്രേതായാം വാര്ഷികോ ധര്മോ ദ്വാപരേ മാസികഃ സ്മൃതഃ। യഥാശക്തിം ചരന് പ്രാജ്ഞസ്തദഹ്നാ പ്രാപ്രുയാത് കലൌ ।। ൫൮.
ശ്രുതി-സ്മൃതികളിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ധർമ്മം അസൂയ ഇല്ലാതെ ആചരിക്കുന്നവർ; ത്രേതായുഗത്തിൽ വർഷത്തിൽ ഒരിക്കൽ, ദ്വാപരത്തിൽ മാസത്തിൽ ഒരിക്കൽ, കലിയുഗത്തിൽ ഒരു ദിവസംകൊണ്ട് തന്നെ ധർമ്മം നേടും.
ഏഷാ കലിയുഗേഽവസ്ഥാ സന്ധ്യാംശന്തു നിബോധ മേ । യുഗേ യുഗേ തു ഹീയന്തേ ത്രീംസ്ത്രീന് പാദാംശ്ച സിദ്ധയഃ ।। ൫൮.
കലിയുഗത്തിലെ സ്ഥിതി ഇതാണ്; ഇപ്പോൾ സന്ധ്യാകാലത്തെ കുറിച്ച് കേൾക്കു; ഓരോ യുഗത്തിലും മൂന്നു ഭാഗം വിജയങ്ങൾ കുറയുന്നു.
യുഗസ്വഭാവാത്സന്ധ്യാസ്തു തിഷ്ഠന്തീമാസ്തു പാദശഃ। സന്ധ്യാസ്വഭാവാച്ചാംശേഷു പാദശസ്തേ പ്രതിഷ്ഠിതാഃ ।। ൫൮.
യുഗങ്ങളുടെ സ്വഭാവം കൊണ്ടു സന്ധ്യകൾ ഭാഗംഭാഗമായി നിലകൊള്ളുന്നു; സന്ധ്യയുടെ സ്വഭാവം കൊണ്ടു ഭാഗങ്ങൾ അംശങ്ങളായി നിലനിൽക്കും.
ഏവം സന്ധ്യാംശകേ കാലേ സമ്പ്രാപ്തേ തു യുഗാന്തികേ। തേഷാം ശാസ്താ ഹ്യസാധൂനാം ഭൃഗൂണാം നിധനോത്ഥിതഃ ।। ൫൮.
ഇങ്ങനെ, യുഗാന്തത്തിലെ സന്ധ്യാകാലം വന്നാൽ, ഭൃഗുകുലത്തിൽ നിന്നു ദുഷ്ടന്മാരെ ശിക്ഷിക്കാൻ ഒരുത്തൻ ഉയരും.
ഗോത്രേണ വൈ ചന്ദ്രമസോ നാമ്നാ പ്രമിതിരുച്യതേ। മാധവസ്യ തു സോംശേന പൂര്വം സ്വായമ്ഭുവേഽന്തരേ ।। ൫൮.
ചന്ദ്രവംശത്തിൽ ജനിച്ചവനാണ് പ്രമിതി എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നത്. സ്വായംഭുവമന്വന്തരത്തിൽ, മാധവന്റെ ഭാഗമായാണ് അവൻ ജനിച്ചത്.
സമാഃ സ വിംശതിം പൂര്ണാഃ പര്യടന് വൈ വസുന്ധരാമ്। ആചകര്ഷ സ വൈ സേനാം സവാജിരഥകുഞ്ജരാമ് ।। ൫൮.
അവൻ ഇരുപത് വർഷം മുഴുവൻ ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിച്ചു. ആ സമയത്ത് കുതിരകളും രഥങ്ങളും ആനകളും അടങ്ങിയ വലിയ സൈന്യം അവൻ കൂട്ടിച്ചേർത്തു.
പ്രഗൃഹീതായുധൈര്വിപ്രൈഃ ശതശോഽഥ സഹസ്രശഃ। സ തദാ തൈഃ പരിവൃതോ മ്ലേച്ഛാന് ഹന്തി സഹസ്രശഃ ।। ൫൮.
അയുധങ്ങൾ കൈവശം വച്ച നൂറുകണക്കിനും ആയിരക്കണക്കിനും ബ്രാഹ്മണന്മാർ അവനെ ചുറ്റി നിന്നു. അവരോടൊപ്പം ചേർന്ന് അവൻ ആയിരക്കണക്കിന് വിദേശികളെ സംഹരിച്ചു.
സ ഹത്വാ സര്വഗശ്ചൈവ രാജ്ഞസ്താന് ശൂദ്രയോനിജാത്। പാഷണ്ഡാന് സ തതഃ സര്വാന്നിഃശേഷാന് കൃതവാന് പ്രഭുഃ ।। ൫൮.
ശൂദ്രവംശത്തിൽ ജനിച്ച രാജാക്കളെ എല്ലായിടത്തും സംഹരിച്ച ശേഷം, ആ പ്രഭു എല്ലാ പാഷണ്ഡന്മാരെയും പൂർണ്ണമായും നശിപ്പിച്ചു.
നാത്യര്ഥം ധാര്മികാ യേ ച താന് സര്വാന് ഹന്തി സര്വശഃ। വര്ണവ്യത്യാസജാതാംശ്ച യേ ച താനുപജീവിനഃ ।। ൫൮.
അധികം ധാർമ്മികരല്ലാത്തവരെയും, വർണ്ണങ്ങൾ കലർന്നവരെയും, അവരുടെ ആശ്രിതരെയും അവൻ ഒറ്റയടിക്ക് സംഹരിച്ചു.
ഉദീച്യാന്മധ്യദേശാംശ്ച പാര്വതീയാംസ്തഥൈവ ച। പ്രാച്യാന് പ്രതീച്യാംശ്ച തഥാ വിന്ധ്യപൃഷ്ഠാപരാന്തികാന് ।। ൫൮.
ഉത്തരഭാഗത്തെയും, മധ്യദേശത്തെയും, പർവ്വതപ്രദേശങ്ങളെയും, കിഴക്കൻ പടിഞ്ഞാറൻ പ്രദേശങ്ങളെയും, വിന്ധ്യപർവ്വതത്തിന് അപ്പുറത്തെയും ജനങ്ങളെ അവൻ അങ്ങനെ തന്നെ സംഹരിച്ചു.
തഥൈവ ദാക്ഷിണാത്യാംശ്ച ദ്രവിഡാന് സിംഹലൈഃ സഹ। ഗാന്ദാരാന് പാരദാംശ്ചൈവ പഹ്നവാന് യവനാംസ്തഥാ ।। ൫൮.
അദേഹം ദക്ഷിണഭാഗത്തെയും, ദ്രാവിഡരെയും, സിംഹളരോടൊപ്പം, ഗന്ധാരന്മാരെയും, പാരദന്മാരെയും, പഹ്നവന്മാരെയും, യവനന്മാരെയും സംഹരിച്ചു.
തുഷാരാന് വര്വരാംശ്ചീനാന് ശൂലികാന് ദരദാന് ഖസാന്। ലമ്പാകാന്ഥ കേതാംശ്ച കിരാതാനാഞ്ച ജാതയഃ ।। ൫൮.
തുഷാരന്മാരെയും, ബർബരന്മാരെയും, ചൈനക്കാരെയും, ശൂലികന്മാരെയും, ദരദന്മാരെയും, ഖസന്മാരെയും, ലംപാകന്മാരെയും, കേതന്മാരെയും, കിരാതജാതികളെയും അവൻ നശിപ്പിച്ചു.
പ്രവൃത്തചക്രോ ബലവാന് മ്ലേച്ഛാനാമന്തകൃദ്വിഭുഃ। അധൃഷ്യഃ സര്വഭൂതാനാം ചചാരാഥ വസുന്ധരാമ് ।। ൫൮.
ശക്തനായ ആ പ്രഭു, തന്റെ ചക്രം സഞ്ചരിപ്പിച്ച്, വിദേശികളെ സംഹരിച്ചു. എല്ലാ ജീവികളിലും ജയിക്കാനാവാത്തവനായി ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിച്ചു.
മാധവസ്യ തു സോംശേന ദേവസ്യ ഹി വിജജ്ഞിവാന് । പൂര്വജന്മവിധിജ്ഞൈശ്ച പ്രമിതിര്നാമ വീര്യവാന് ।। ൫൮.
മാധവന്റെ ഭാഗമായ ദൈവം, മുൻജന്മങ്ങളെ അറിയുന്നവർക്കു പ്രമിതി എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന, വീര്യശാലിയായവനായിരുന്നു.
ഗോത്രേണ വൈ ചന്ദ്രമസഃ പൂര്വേ കലിയുഗേ പ്രഭുഃ। ദ്വാത്രിംശേഽഭ്യുദിതേ വര്ഷേ പ്രക്രാന്തേ വിംശതിം സമാഃ ।। ൫൮.
ചന്ദ്രവംശത്തിൽ ജനിച്ച ആ പ്രഭു, പഴയ കലിയുഗത്തിൽ, മുപ്പത്തിരണ്ടാം വർഷം ആരംഭിച്ചപ്പോൾ, ഇരുപത് വർഷം കഴിച്ചു.
വിനിഘ്നന് സര്വഭൂതാനി മാനവാനി സഹസ്രശഃ। കൃത്വാ വീര്യാവശേഷാന്തു പൃഥ്വീം റൂഢേന കര്മണാ । പരസ്പരനിമിത്തേന കോപേനാകസ്മികേന തു ।। ൫൮.
അവൻ ആയിരക്കണക്കിന് മനുഷ്യരെയും മറ്റു ജീവികളെയും സംഹരിച്ചു. വീര്യത്തിന്റെ ശേഷം മാത്രം ബാക്കി വെച്ച്, പരസ്പരകാരണമോ, അപ്രതീക്ഷിതമായ കോപമോ കൊണ്ടു ഭൂമിയിൽ വലിയ പ്രവൃത്തികൾ നടത്തി.
സ സാധയിത്വാ വൃഷലാന് പ്രായശസ്താനധാര്മികാന് । ഗങ്ഗായമുനയോര്മധ്യേ നിഷ്ഠാം പ്രാപ്തഃ സഹാനുഗഃ ।। ൫൮.
അധികം ധാർമ്മികരല്ലാത്ത വൃശലന്മാരെ കീഴടക്കി, ഗംഗയും യമുനയും തമ്മിലുള്ള പ്രദേശത്ത് അനുചരന്മാരോടൊപ്പം തന്റെ സ്ഥാനം നേടി.
തതോ വ്യതീതേ തസ്മിംസ്തു അമാത്യേ സത്യസൈനികേ। ഉത്സാദ്യ പാര്ഥിവാന് സര്വാന് മ്ലേച്ഛാംശ്ചൈവ സഹസ്രശഃ ।। ൫൮.
അതിനുശേഷം, മന്ത്രിമാരും സത്യസന്ധരായ സൈനികരുമായും ചേർന്ന്, അവൻ എല്ലാ രാജാക്കളെയും ആയിരക്കണക്കിന് വിദേശികളെയും സംഹരിച്ചു.
തത്ര സന്ധ്യാംശകേ കാലേ സമ്പ്രാപ്തേ തു യുഗാന്തികേ। സ്ഥിതാസ്വല്പാവശിഷ്ടാസു പ്രജാസ്വിഹ വ്കചിത് വ്കചിത് ।। ൫൮.
അപ്പോൾ, യുഗാന്തത്തിന്റെ സംധ്യാകാലം എത്തിയപ്പോൾ, കുറച്ച് മാത്രം ജനങ്ങൾ വിവിധയിടങ്ങളിൽ ശേഷിച്ചു.
അപ്രഗ്രഹാസ്തതസ്താ വൈ ലോകചേഷ്ടാസ്തു വൃന്ദശഃ। ഉപഹിംസന്തി ചാന്യോന്യം പ്രപദ്യന്തേ പരസ്പരമ് ।। ൫൮.
അപ്പോൾ, നിയന്ത്രണമില്ലാതെ, ജനങ്ങൾ കൂട്ടമായി പെരുമാറി, പരസ്പരം ഹാനി ചെയ്യുകയും, ഒരുമിക്കാതെ തിരിഞ്ഞുനിൽക്കുകയും ചെയ്തു.
അരാജകേ യുഗവശാത് സംശയേ സമുപസ്ഥിതേ। പ്രജാസ്താ വൈ തതഃ സര്വാഃ പരസ്പരഭയാര്ദിതാഃ ।। ൫൮.
രാജാവില്ലാത്തതുകൊണ്ടും, യുഗത്തിന്റെ സ്വഭാവം മൂലവും, സംശയം നിറഞ്ഞപ്പോൾ, എല്ലാവരും പരസ്പരഭയത്തിൽ പെടുകയായിരുന്നു.
വ്യാകുലാശ്ച പരിശ്രാന്താസ്ത്യക്ത്വാ ദാരാന് ഗൃഹാണി ച। സ്വാന് പ്രാണാന് സമവേക്ഷന്തോ നിഷ്ഠാം പ്രാപ്താഃ സുദുഃഖിതാഃ ।। ൫൮.
വ്യാകുലരായി, ക്ഷീണിച്ച്, ഭാര്യയെയും വീടിനെയും ഉപേക്ഷിച്ച്, സ്വന്തം ജീവനെ മാത്രം കരുതിക്കൊണ്ട്, അവർ അത്യന്തം ദുഃഖത്തോടെ അന്ത്യം നേരിട്ടു.
നഷ്ടേ ശ്രൌതേ സ്മൃതേ ധര്മേ പരസ്പരഹതാസ്തദാ। നിര്മര്യാദാ നിരാക്രന്ദാ നിഃസ്നേഹാ നിരപത്രപാഃ ।। ൫൮.
വേദാചാരവും പാരമ്പര്യവും ധർമ്മവും നശിച്ചപ്പോൾ, പരസ്പരം കലഹം മാത്രം ബാക്കി നിൽക്കുമ്പോൾ, മനുഷ്യർക്ക് യാതൊരു നിയന്ത്രണവും, ദുഃഖവും, സ്നേഹവും, ലജ്ജയും ഇല്ലാതാകുന്നു.
നഷ്ടേ വര്പേ പ്രതിഹതാ ഹ്രസ്വകാഃ പഞ്ജവിംശകാഃ। ഹിത്വാ ദാരാംശ്ച പുത്രാംശ്ച വിഷാദവ്യാകുലേന്ദ്രിയാഃ ।। ൫൮.
ആകർഷണം നഷ്ടപ്പെട്ട്, ശക്തി കുറഞ്ഞ്, ജനങ്ങൾ ഇരുപത്തിയഞ്ച് പേരായി ചുരുങ്ങുമ്പോൾ, ഭാര്യയെയും മക്കളെയും ഉപേക്ഷിച്ച്, ദു:ഖത്തിൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ മങ്ങിപ്പോകുന്നു.
അനാവൃഷ്ടിഹതാശ്ചൈവ വാര്ത്താമുത്സൃജ്യ ദുഃഖിതാഃ। പ്രത്യന്താംസ്താന്നിപേവന്തേ ഹിത്വാ ജനപദാന് സ്വകാന് ।। ൫൮.
മഴയില്ലായ്മ കൊണ്ട് ഉപജീവനം നഷ്ടപ്പെട്ട്, ദു:ഖത്തിൽ കുഴഞ്ഞ്, സ്വന്തം നാട്ടുകൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, അതിരുകൾക്കപ്പുറം താമസിക്കാൻ പോകുന്നു.
സരിതഃ സാഗരാന് കൂപാന് സേവന്തേ പര്വതാംസ്തദാ। മധുമാംസൈര്മൂലഫലൈര്വര്ത്തയന്തി സുദുഃഖിതാഃ ।। ൫൮.
അവർക്കു വലിയ ദു:ഖത്തിൽ, നദികളും കടലുകളും കിണറുകളും പർവ്വതങ്ങളും ആശ്രയമാകുന്നു; തേനും മാംസവും കിഴങ്ങും പഴവും കഴിച്ച് ജീവിക്കുന്നു.
ചീരവസ്ത്രാജിനധരാ നിഷ്പത്രാ നിഷ്പരിഗ്രഹാഃ। വര്ണാശ്രമപരിഭ്രഷ്ടാഃ സങ്കരം ഘോരമാസ്ഥിതാഃ ।। ൫൮.
ചീർ, പഴയ വസ്ത്രം, മൃഗചർമ്മം എന്നിവ ധരിച്ച്, ഇലകളും സമ്പത്തും ഇല്ലാതെ, വർണ്ണാശ്രമം നഷ്ടപ്പെട്ട്, ഭയങ്കരമായ കലാപത്തിൽ അകപ്പെടുന്നു.
ഏതാഃ കാഷ്ഠാമനുപ്രാപ്താ അല്പശേഷാസ്തഥാ പ്രജാഃ । ജരാവ്യാധിക്ഷുധാവിഷ്ടാ ദുഃഖാന്നിര്വേദമാഗമന് ।। ൫൮.
ഇങ്ങനെ ബാക്കി നിൽക്കുന്ന കുറച്ചു പേർ, വൃദ്ധാവസ്ഥയും രോഗവും വിശപ്പും കൊണ്ട് പീഡിതരായി, ദു:ഖത്തിൽ നിന്ന് വിരക്തി നേടുന്നു.