വാങ്മനഃകര്മജൈര്ദുഃഖൈര്നിര്വേദോ ജായതേ പുനഃ । നിര്വേദാജ്ജായതേ തേഷാം ദുഃഖമോക്ഷ വിചാരണാ ।। ൫൮.
വാക്ക്, മനസ്സ്, കര്മ്മം എന്നിവയാല് ഉണ്ടാകുന്ന ദുഃഖങ്ങള് മൂലം വീണ്ടും വിരക്തി ജനിക്കുന്നു; ആ വിരക്തിയില് നിന്ന് അവരില് ദുഃഖമുക്തിയെ കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത ഉരുത്തിരിയുന്നു.
വിചാരാണാച്ച വൈരാഗ്യം വൈരാഗ്യാദ്ദോപദര്ശനമ്। ദോഷാണാം ദര്ശനാച്ചൈവ ദ്വാപരേ ജ്ഞാനസമ്ഭവഃ ।। ൫൮.
ചിന്തയില് നിന്ന് വിരാഗ്യം, വിരാഗ്യത്തില് നിന്ന് ദോഷങ്ങളെ കാണുന്ന മനസ്സ്, ദോഷങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുന്നതിലൂടെ ദ്വാപരയുഗത്തില് ജ്ഞാനം ഉദയിക്കുന്നു.
തേഷാഞ്ച മാനിനാം പൂര്വമാദ്യേ സ്വായമ്ഭുവേഽന്തരേ। ഉത്പദ്യന്തേ ഹി ശാസ്ത്രാണാം ദ്വാപരേ പരിപന്ഥിനഃ ।। ൫൮.
ആ അഹങ്കാരമുള്ളവരിൽ, ആദ്യം സ്വായംഭുവമന്വന്തരത്തിൽ, ദ്വാപരയുഗത്തിൽ ശാസ്ത്രങ്ങൾക്കെതിരെ നിലകൊള്ളുന്നവരും ഉദയിക്കുന്നു.
ആയുര്വേദവികല്പാശ്ച അങ്ഗാനാം ജ്യൌതിഷസ്യ ച। അര്ഥശാസ്ത്രവികല്പശ്ച ഹേതുശാസ്ത്രവികല്പനമ് ।। ൫൮.
ആയുര്വേദത്തിന്റെയും ജ്യോതിഷത്തിന്റെ ഉപവിഭാഗങ്ങളുടെയും അർത്ഥശാസ്ത്രത്തിന്റെയും തർക്കശാസ്ത്രത്തിന്റെയും പലതരത്തിലുള്ള വ്യത്യാസങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു.
സ്മൃതിശാസ്ത്രപ്രഭേദാശ്ച പ്രസ്ഥാനാനി പൃഥക് പൃഥക്। ദ്വാപരേഷ്വഭിവര്ത്തന്തേ മതിഭേദാസ്തഥാ നൃണാമ് ।। ൫൮.
സ്മൃതി ശാസ്ത്രങ്ങൾ പലവിധങ്ങളായി വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു; ദ്വാപരയുഗത്തിൽ വ്യത്യസ്തമായ പാഠങ്ങൾക്കും ആളുകൾക്കിടയിൽ ഭിന്നാഭിപ്രായങ്ങൾക്കും ജന്മം ലഭിക്കുന്നു.
മനസാ കര്മണാ വാചാ കൃച്ഛ്രാ ദ്വാര്ത്താ പ്രസിദ്ധ്യതി। ദ്വാപരേ സര്വഭൂതാനാം കായക്ലേശപുരസ്കൃതാ ।। ൫൮.
മനസ്സിലൂടെ, പ്രവർത്തിയിലൂടെ, വാക്കിലൂടെ, വലിയ പ്രയാസത്തോടെ മാത്രമേ ഉപജീവനം സാധ്യമാകൂ; ദ്വാപരയുഗത്തിൽ എല്ലാ ജീവികൾക്കും ശരീരശ്രമം പ്രധാനമാണ്.
ലോഭേഽധൃതിര്വണിഗ്യുദ്ധം തത്ത്വാനാമവിനിശ്ചയഃ। വേദശാസ്ത്രപ്രണയനം ധര്മാണാം സങ്കരസ്തഥാ ।। ൫൮.
ലോഭം, സ്ഥിരതയില്ലായ്മ, വ്യാപാരവിവാദങ്ങൾ, സിദ്ധാന്തങ്ങളിൽ ആശങ്ക എന്നിവ മൂലം പുതിയ വേദശാസ്ത്രങ്ങൾ രചിക്കപ്പെടുകയും ധർമ്മങ്ങളിൽ കലാപം ഉണ്ടാകുകയും ചെയ്യുന്നു.
ദ്വാപരേഷു പ്രവര്ത്തന്തേ രോഗോ ലോഭോ വധസ്തഥാ। വര്ണാശ്രമപരിധ്വംസാഃ കാമദ്വേഷൌ തഥൈവ ച ।। ൫൮.
ദ്വാപരയുഗങ്ങളിൽ രോഗം, ലോഭം, കൊല്ലൽ എന്നിവയും വർണാശ്രമങ്ങളുടെ നാശവും, കാമവും ദ്വേഷവും എന്നിവയും ഉണ്ടാകുന്നു.
പൂര്ണേ വര്ഷസഹസ്രേ ദ്വേ പരമായുസ്തുഥാ നൃണാമ്। നിഃശേപേ ദ്വാപരേ തസ്മിന് തസ്യ സന്ധ്യാ തു പാദതഃ ।। ൫൮.
രണ്ടായിരം വർഷം പൂർണ്ണമായപ്പോൾ അതാണ് മനുഷ്യരുടെ പരമായുസ്സ്; ദ്വാപരയുഗം അവസാനിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ സന്ധ്യ ഒരു കാലിൽ നിന്ന് തുടങ്ങുന്നു.
പ്രതിഷ്ഠതേ ഗുണൈര്ഹീനോ ധര്മോഽസൌ ദ്വാപരസ്യ തു । തഥൈവ സന്ധ്യാപാദേന അംശസ്തസ്യാവതിഷ്ഠതേ ।। ൫൮.
ദ്വാപരയുഗത്തിൽ ധർമ്മം ഗുണങ്ങൾ കുറഞ്ഞ നിലയിലാണ്; അങ്ങനെ തന്നെ, സന്ധ്യയുടെ ഒരു കാലിൽ മാത്രം അതിന്റെ ഒരു ഭാഗം മാത്രം ശേഷിക്കുന്നു.
ദ്വാപരസ്യ ച വര്ഷേ യാ തിഷ്യസ്യ തു നിബോധത। ദ്വാപരസ്യാംശശേഷേ തു പ്രതിപത്തിഃ കലേരതഃ ।। ൫൮.
ദ്വാപരയുഗത്തിലെ തിഷ്യവർഷത്തെ കുറിച്ച് കേൾക്കൂ; ദ്വാപരയുഗത്തിന്റെ ശേഷിച്ച ഭാഗത്ത് കലിയുഗത്തിന്റെ ആരംഭം നടക്കുന്നു.
ഹിംസാസൂയാനൃതം മായാ വധശ്ചൈവ തപസ്വിനാമ്। ഏതേ സ്വഭാവാസ്തിഷ്യസ്യ സാധയന്തി ച വൈ പ്രജാഃ ।। ൫൮.
ഹിംസ, അസൂയ, കള്ളം, വഞ്ചന, തപസ്വികളെ പോലും കൊല്ലൽ — ഇതൊക്കെയാണ് തിഷ്യയുടെ സ്വഭാവം, ജനങ്ങൾ ഇതെല്ലാം ചെയ്യുന്നു.
ഏഷ ധര്മഃ കൃതഃ കൃത്സ്നോ ധര്മശ്ച പരിഹീയതേ। മനസാ കര്മണാ സ്തുത്യാ വാര്ത്താ സിദ്ധ്യതി വാ ന വാ ।। ൫൮.
ഈ പൂർണ്ണമായ ധർമ്മം ക്ഷയിക്കുന്നു; മനസ്സിലും പ്രവർത്തിയിലും പ്രശംസയിലും ഉപജീവനം സാധിക്കാമോ ഇല്ലയോ എന്നത് അനിശ്ചിതമാണ്.
കലൌ പ്രമാരകോ രോഗഃ സതതം ക്ഷുദ്ഭയാനി വൈ। അനാവൃഷ്ടിഭയം ഘോരം ദര്ശനഞ്ച വിപര്യയമ് ।। ൫൮.
കലിയുഗത്തിൽ നശിപ്പിക്കുന്ന രോഗം നിലനിൽക്കും, എപ്പോഴും വിശപ്പിനും ഭയങ്ങൾക്കും ഇടയാകും; ഭയങ്കരമായ വരൾച്ചയും വിപരീതത്വത്തിന്റെ ദൃശ്യങ്ങളും കാണപ്പെടും.
ന പ്രമാണം സ്മൃതേരസ്തി തിഷ്യേ ലോകേ യുഗേ യുഗേ। ഗര്ഭസ്ഥോ മ്രിയതേ കശ്ചിദ്യൌവനസ്ഥസ്തഥാപരഃ । സ്ഥാവിരേ മധ്യകൌമാരേ മ്രിയന്തേ വൈ കലൌ പ്രജാഃ ।। ൫൮.
തിഷ്യയുഗത്തിലും ഓരോ ലോകയുഗത്തിലും സ്മൃതിക്ക് അധികാരമില്ല; ചിലർ ഗർഭത്തിൽ മരിക്കും, ചിലർ യൗവനത്തിൽ, കലിയിൽ കുട്ടിക്കാലത്തും മധ്യവയസ്സിലും വൃദ്ധാവസ്ഥയിലും ആളുകൾ മരിക്കും.
അധാര്മികാസ്ത്വനാചാരാസ്തീക്ഷ്ണ കോപാല്പതേജസഃ। അനൃതബ്രുവശ്ച സതതം തിഷ്യേ ജായന്തി വൈ പ്രജാഃ ।। ൫൮.
അധർമ്മികളും ദുഷ്പ്രവർത്തികളും വേഗം കോപം വരുന്നവരും ശക്തിയില്ലാത്തവരും എപ്പോഴും കള്ളം പറയുന്നവരുമായ ജനങ്ങൾ തിഷ്യയിൽ ജനിക്കുന്നു.
ദുരിഷ്ടൈര്ദുരധീതൈശ്ച ദുരാചാരൈര്ദുരാഗമൈഃ। വിപ്രാണാം കര്മദോഷൈസ്തൈഃ പ്രജാനാം ജായതേ ഭയമ് ।। ൫൮.
ദുഷ്ടന്മാരായ, ശരിയായി പഠിക്കാത്ത, ദുഷ്പ്രവർത്തികളുള്ള, തെറ്റായി ദീക്ഷയേറ്റ ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെ പ്രവൃത്തിദോഷങ്ങൾ മൂലം ജനങ്ങൾക്ക് ഭയം ഉണ്ടാകുന്നു.
ഹിംസാ മായാ തഥേര്ഷ്യാ ച ക്രോധോഽസൂയാക്ഷമാനൃതമ്। തിഷ്യേ ഭവന്തി ജന്തൂനാം രാഗോ ലോഭശ്ച സര്വശഃ ।। ൫൮.
ഹിംസ, വഞ്ചന, അസൂയ, കോപം, ഇർഷ്യ, ക്ഷമയില്ലായ്മ, കള്ളം — ഇവയൊക്കെ തിഷ്യയുഗത്തിൽ ജീവികൾക്കിടയിൽ ഉണ്ടാകും; രാഗവും ലോഭവും എല്ലാതരത്തിലും ഉണ്ടാകും.
സംക്ഷോഭോ ജായതേഽത്യര്ഥം കലിമാസാദ്യ വൈ യുഗമ്। നാധീയന്തേ തദാ വേദാ ന യജന്തേ ദ്വിജാതയഃ। ഉത്സീദന്തി നരാശ്ചൈവ ക്ഷത്രിയാഃ സവിശഃ ക്രമാത് ।। ൫൮.
കലിയുഗം തുടങ്ങുമ്പോൾ വലിയ കലഹം ഉണ്ടാകും; അപ്പോൾ വേദങ്ങൾ പഠിക്കപ്പെടുന്നില്ല, ദ്വിജന്മാർ യജ്ഞങ്ങൾ നടത്തുന്നില്ല, മനുഷ്യരും ക്ഷത്രിയരും വൈശ്യരും ക്രമേണ നശിക്കുന്നു.
ക്ഷുദ്രാണാമന്ത്യയോനേസ്തു സമ്ബന്ധാ ബ്രാഹ്മണൈഃ സഹ। ഭവന്തീഹ കലൌ തസ്മിന് ശയനാസനഭോജനൈഃ ।। ൫൮.
ആ കലിയുഗത്തിൽ, ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കും ചൂതുവംശജന്മാർക്കും തമ്മിൽ കിടപ്പിലും ഇരിപ്പിലും ഭക്ഷണത്തിലും കൂട്ടായ്മകൾ ഉണ്ടാകും.
രാജാനഃ ശൂദ്രഭൂയിഷ്ഠാ പാഷണ്ഡാനാം പ്രവര്തകാഃ। ഭ്രൂണഹത്യാഃ പ്രജാസ്തത്ര പ്രജാ ഏവം പ്രവര്ത്തതേ ।। ൫൮.
അന്നാളിൽ രാജാക്കന്മാർ കൂടുതലും ശൂദ്രവർഗത്തിൽ നിന്നുള്ളവരായിരിക്കും; അവർ തെറ്റായ മതങ്ങൾ പ്രചരിപ്പിക്കും. അവരുടെ പ്രജകൾ ഗർഭഹത്യ പോലുള്ള പാപങ്ങൾ ചെയ്യും. അങ്ങനെയാകും ആ കാലത്തെ ജനങ്ങളുടെ പെരുമാറ്റം.
ആയുര്മേധാ ബലം രൂപം കുലഞ്ചൈവ പ്രഹീയതേ। ശൂദ്രാശ്ച ബ്രാഹ്മണാചാരാഃ ശൂദ്രാചാരാശ്ച ബ്രാഹ്മണാഃ ।। ൫൮.
ആയുസ്സും ബുദ്ധിയും ശക്തിയും സൗന്ദര്യവും ഉത്തമവംശവും എല്ലാം കുറഞ്ഞുപോകും. ശൂദ്രന്മാർ ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെ ആചാരങ്ങൾ അനുസരിക്കും; ബ്രാഹ്മണന്മാർ ശൂദ്രന്മാരുടെ രീതികൾ പിന്തുടരും.
രാജവൃത്തേ സ്ഥിതാശ്ചൌരാശ്ചൌരവൃത്താശ്ച പാര്ഥിവാഃ। ഭൃത്യാശ്ച നഷ്ടസുഹൃദോ യുഗാന്തേ പര്യുപസ്ഥിതേ ।। ൫൮.
ചോർത്തികൾ രാജാവിന്റെ സ്ഥാനത്ത് ഇരിക്കും; രാജാക്കന്മാർ ചോർത്തികളുടെ പോലെ പെരുമാറും. ദാസന്മാർക്ക് സുഹൃത്തുക്കളെ നഷ്ടപ്പെടും, കാലാവസാനത്തിൽ ഇങ്ങനെ സംഭവിക്കും.
അശീലിന്യോഽവ്രതാശ്ചാപി സ്ത്രിയോ മദ്യാമിഷപ്രിയാഃ। മായാമാത്രാ ഭവിഷ്യന്തി യുഗാന്തേ പ്രത്യുപസ്ഥിതേ ।। ൫൮.
സ്ത്രീകൾ ശീലമില്ലാതെയും വ്രതം പാലിക്കാതെയും മദ്യവും മാംസം ഇഷ്ടപ്പെടുന്നതായിരിക്കും. കാലാവസാനത്ത് അവർ വഞ്ചന മാത്രമായിരിക്കും പിന്തുടരുന്നത്.
ശ്വാപദപ്രബലത്വഞ്ച ഗവാഞ്ചൈവാപ്യുപക്ഷയഃ। സാധൂനാം വിനിവൃത്തിശ്ച വിദ്യാത്തസ്മിന് കലൌ യുഗേ ।। ൫൮.
കാട്ടുമൃഗങ്ങൾ ശക്തിയോടെ ഉയരും; പശുക്കൾ കുറയുകയും സത്പുരുഷന്മാർ പിന്മാറുകയും ചെയ്യും. ഈ കാര്യങ്ങൾ കലിയുഗത്തിൽ സംഭവിക്കുമെന്ന് അറിഞ്ഞിരിക്കണം.
തദാ സൂക്ഷ്മേ മഹോദര്കോ ദുര്ലഭോ ഭോഗിനാം തഥാ। ചതുരാശ്രമശൈഥില്യാദ്ധര്മഃ പ്രവിചലിഷ്യതി ।। ൫൮.
അന്നേരം ഭക്ഷണം വളരെ കുറവും സൂക്ഷ്മവുമാകും; ഭോഗങ്ങൾ ലഭിക്കാൻ പ്രയാസമാകും. നാലു ആശ്രമങ്ങൾ ദുർബലമാകുമ്പോൾ ധർമ്മം തളർന്നുപോകും.
തദാ ഹ്യല്പഫലാ ദേവീ ഭവേദ്ഭൂമിര്മഹീയസീ। ശൂദ്രാസ്തപശ്ചരിഷ്യന്തി യുഗാന്തേ പ്രത്യുപശ്ഥിതേ ।। ൫൮.
അന്നേരം ഭൂമി വളരെ കുറച്ച് ഫലം മാത്രം നൽകും; ശൂദ്രന്മാർ തപസ്സിൽ ഏർപ്പെടും, കാലാവസാനം അടുത്ത് വരുമ്പോൾ.
തദാ ഹ്യൈകാഹികോ ധര്മോ ദ്വാപരേ യശ്ച മാസികഃ। ത്രേതായാം വത്സരസ്ഥശ്ച ഏകാഹാദതിരിച്യതേ ।। ൫൮.
കലിയുഗത്തിൽ ഒരു ദിവസം മാത്രം വ്രതം പാലിച്ചാൽ അതിന്റെ ഫലം ദ്വാപരത്തിൽ മാസവ്രതത്തിനും ത്രേതായുഗത്തിൽ വർഷവ്രതത്തിനും മേലായിരിക്കും.
അരക്ഷിതാരോ ഹര്ത്താരോ ബലിഭാഗസ്യ പാര്ഥിവാഃ। യുഗാന്തേഷു ഭവിഷ്യന്തി സ്വരക്ഷണപരായണാഃ ।। ൫൮.
രാജാക്കന്മാർ ജനങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കാതെ പകരം നികുതി പിടിച്ചെടുക്കും; കാലാവസാനത്ത് അവർ സ്വന്തം രക്ഷയിൽ മാത്രം ശ്രദ്ധിക്കുമാകും.
അക്ഷത്രിയാശ്ച രാജാനോ വിശഃ ശൂദ്രോപജീവിനഃ। ശൂദ്രാഭിവാദിനഃ സര്വേ യുഗാന്തേ ദ്വിജസത്തമാഃ ।। ൫൮.
അന്നേരം രാജാക്കന്മാർ ക്ഷത്രിയരല്ല; ജനങ്ങൾ ശൂദ്രരീതികളിൽ ജീവിക്കും. എല്ലാവരും പരസ്പരം ശൂദ്രരെന്നു വിളിക്കും, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനേ.