തസ്മാന്ന ദാനം യജ്ഞം വാ പ്രശംസന്തി മഹര്ഷയഃ। തുച്ഛം മൂലം ഫലം ശാകമുദപാത്രം തപോധനാഃ। ഏവം ദത്ത്വാ വിഭവതഃ സ്വര്ഗലോകേ പ്രതിഷ്ഠിതാഃ ।। ൫൭.
അതിനാൽ, മഹർഷിമാർ വലിയ ദാനം അല്ലെങ്കിൽ യജ്ഞം പ്രശംസിക്കുന്നില്ല. തപസ്സിൽ നിലകൊള്ളുന്നവർ ചെറിയ വേരും പഴവും പച്ചക്കറിയും വെള്ളം പോലും തങ്ങളുടെ ശേഷിയനുസരിച്ച് ദാനം നൽകി സ്വർഗലോകത്തിൽ എത്തി.
അദ്രോഹശ്ചാപ്യലോഭശ്ച ദമോ ഭൂതദയാ തപഃ। ബ്രഹ്മചര്യം തഥാ സത്യമനുക്രോശഃ ക്ഷമാ ധൃതിഃ। സനാതനസ്യ ധര്മസ്യ മൂലമേതദ്ദുരാസദമ് ।। ൫൭.
വൈരമില്ലായ്മ, അലോഭം, ആത്മനിയന്ത്രണം, സകലജീവികളോടും കരുണ, തപസ്, ബ്രഹ്മചര്യം, സത്യവാദിത്വം, ദയ, ക്ഷമ, ധൈര്യം — ഇവയാണ് ശാശ്വതമായ ധർമ്മത്തിന്റെ പ്രാപിക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ള അടിസ്ഥാനം.
ധര്മമന്ത്രാത്മകോ യജ്ഞസ്തപശ്ചാനശനാത്മകമ്। യജ്ഞേന ദേവാനാപ്നോതി വൈരാഗ്യം തപസാ പുനഃ ।। ൫൭.
ധർമ്മമന്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ടുള്ള യജ്ഞവും ഉപവാസം കൊണ്ടുള്ള തപസ്സും. യജ്ഞംകൊണ്ട് ദേവന്മാരെ പ്രാപിക്കാം, തപസ്സുകൊണ്ട് വൈരാഗ്യം നേടാം.
ബ്രാഹ്മണ്യം കര്മസംന്യാസാദ്വൈരാഗ്യാത് പ്രേക്ഷതേ ലയമ്। ജ്ഞാനാത് പ്രാപ്നോതി കൈവല്യം പഞ്ചൈതാ ഗതയഃ സ്മൃതാഃ ।। ൫൭.
കർമ്മസന്ന്യാസം കൊണ്ടാണ് ബ്രാഹ്മണത്വം ലഭിക്കുന്നത്; വൈരാഗ്യത്തിലൂടെ ലയം കാണാം; ജ്ഞാനത്തിലൂടെ മോക്ഷം നേടാം. ഈ അഞ്ചു മാർഗ്ഗങ്ങൾ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.
ഏവം വിവാദഃ സുമഹാന് യജ്ഞസ്യാസീത് പ്രവര്ത്തനേ। ഋഷീണാം ദേവതാനാഞ്ച പൂര്വം സ്വായമ്ഭുവേഽന്തരേ ।। ൫൭.
ഇങ്ങനെ, സ്വായംഭുവ കാലഘട്ടത്തിൽ, മഹർഷിമാരുടെയും ദേവന്മാരുടെയും ഇടയിൽ യജ്ഞത്തിന്റെ ആചരണത്തെക്കുറിച്ച് വലിയ തർക്കം ഉണ്ടായി.
തതസ്തേ ഋഷയോ ദൃഷ്ട്വാദ്ഭുതം വര്ത്മ ബലേന തു। വസോര്വാക്യമനാദൃത്യ ജഗ്മുസ്തേ വൈ യഥാഗതാഃ ।। ൫൭.
അപ്പോൾ, അത്ഭുതകരമായ മാർഗ്ഗം കണ്ട മഹർഷിമാർ, വസുവിന്റെ വാക്ക് അവഗണിച്ച്, അവർ വന്നപോലെ തന്നെ തിരിച്ചു പോയി.
ഗതേഷു ദേവസങ്ഘേഷു ദേവാ യജ്ഞമവാപ്നുയുഃ। ശ്രൂയന്തേ ഹി തപഃസിദ്ധാ ബ്രഹ്മക്ഷത്രമയാ നൃപാഃ ।। ൫൭.
ദേവസംഘം തിരിച്ചു പോയപ്പോൾ, ദേവന്മാർക്ക് യജ്ഞം ലഭിച്ചു. ബ്രാഹ്മണരും ക്ഷത്രിയരുമായ തപസ്സിൽ പ്രാവീണ്യം നേടിയ രാജാക്കന്മാരെക്കുറിച്ച് കേൾക്കാം.
പ്രിയവ്രതോത്താനപാദൌ ധ്രുവോ മേധാതിഥിര്വസുഃ। സുമേധാ വിരജാശ്ചൈവ ശങ്ഖപാദ്രജ ഏവ ച। പ്രാചീനബര്ഹിഃ പര്ജന്യോ ഹവിര്ദ്ധാനാദയോ നൃപാഃ ।। ൫൭.
പ്രിയവ്രതൻ, ഉത്താനപാദൻ, ധ്രുവൻ, മേധാതിഥി, വസു, സുമേധാ, വിരജ, ശംഖപാദ്രജ, പ്രാചീനബർഹി, പാർജന്യൻ, ഹവിർദ്ധാനൻ എന്നിവരും മറ്റു രാജാക്കന്മാരും.
ഏതേ ചാന്യേ ച ബഹവോ നൃപാഃ സിദ്ധാ ദിവം ഗതാഃ। രാജര്ഷയോ മഹാസത്ത്വാ യേഷാം കീര്ത്തിഃ പ്രതിഷ്ഠിതാ ।। ൫൭.
ഇവരും മറ്റു അനേകം മഹാരാജാക്കന്മാരും തപസ്സിലൂടെ സ്വർഗത്തിൽ എത്തി. മഹാസത്ത്വശാലികളായ രാജർഷിമാരുടെ കീർത്തിയാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്.
തസ്മാദ്വിശിഷ്യതേ യജ്ഞാത്തപഃ സര്വേഷു കാരണൈഃ। ബ്രഹ്മണാ തപസാ സൃഷ്ട ജഗദ്വിശ്വമിദം പുരാ ।। ൫൭.
അതിനാൽ, എല്ലാ കാരണങ്ങളിലും തപസ്സാണ് യജ്ഞത്തെക്കാൾ ഉന്നതം. സൃഷ്ടാവ് ഈ ലോകം ആദിയിൽ തപസ്സുകൊണ്ടാണ് സൃഷ്ടിച്ചത്.
തസ്മാന്നാത്യേതി തദ്യജ്ഞം തപോമൂലമിദം സ്മൃതമ്। യജ്ഞപ്രവര്ത്തനം ഹ്യേവമതഃ സ്വായമ്ഭുവേഽന്തരേ। തതഃപ്രഭൃതി യജ്ഞോഽയം യുഗൈഃ സഹ വ്യവര്ത്തത ।। ൫൭.
അതിനാൽ, യജ്ഞം അതിനെ (തപസ്സിനെ) മറികടക്കില്ല; ഇതെല്ലാം തപസ്സിലാണ് ആധാരമെന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നു. അങ്ങനെ സ്വായംഭുവ കാലഘട്ടത്തിൽ യജ്ഞത്തിന്റെ ആരംഭം നടന്നു; അതിനുശേഷം യജ്ഞം യുകങ്ങളോടൊപ്പം തുടരുകയായിരുന്നു.
അത ഊര്ദ്ധ്വം പ്രവക്ഷ്യാമി ദ്വാപരസ്യ വിധിം പുനഃ। തത്ര ത്രേതായുഗേ ക്ഷീണേ ദ്വാപരം പ്രതിപദ്യതേ ।। ൫൮.
ഇനി ഞാൻ വീണ്ടും ദ്വാപരയുഗത്തിലെ നിയമം വിശദീകരിക്കാം. ത്രേതായുഗം ക്ഷയിച്ചപ്പോൾ, ദ്വാപരയുഗത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു.
ദ്വാപരാദൌ പ്രജാനാന്തു സിദ്ധിസ്ത്രതായുഗേ തു യാ। പരിവൃത്തേ യുഗേ തസ്മിംസ്തതഃ സാ സംപ്രണശ്യതി ।। ൫൮.
ദ്വാപരയുഗം ആരംഭിക്കുമ്പോൾ, ത്രേതായുഗത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന ജനങ്ങളുടെ സിദ്ധി, ആ യുഗം അവസാനിച്ചപ്പോൾ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.
തതഃ പ്രവര്ത്തതേ താസാം പ്രജാനാം ദ്വാപരേ പുനഃ। ലോഭോഽധൃതിര്വണിഗ്യുദ്ധം തത്ത്വാനാമവിനിശ്ചയഃ ।। ൫൮.
അതിനുശേഷം, ദ്വാപരയുഗത്തിൽ ആ ജനങ്ങളിൽ വീണ്ടും ലാഭം, ക്ഷമയില്ലായ്മ, വ്യാപാരം, യുദ്ധം, സത്യം സംബന്ധിച്ച അനിശ്ചിതത്വം എന്നിവ ഉദയം ചെയ്യുന്നു.
തമ്ഭേദശ്ചൈവ വര്ണാനാം കാര്യാണാഞ്ചാ വിനിര്ണയഃ। യജ്ഞൌഷധേഃ പശോര്ദണ്ഡോ മദോ ദമ്ഭോഽക്ഷമാ ബലമ്। ഏഷാം രജസ്തമോയുക്താ പ്രവൃത്തിര്ദ്വാപരേ സ്മൃതാ ।। ൫൮.
ജാതികളുടെയും അവരുടെ കര്ത്തവ്യങ്ങളുടെയും വ്യത്യാസം, യാഗത്തില് പിഴച്ചവര്ക്ക് ശിക്ഷ, മദ്യം കുടിയ്ക്കല്, കപടത, ചൂതാട്ടം, ബലപ്രയോഗം—ഇവയെല്ലാം രജസ്സും തമസ്സും കൂടിയ പ്രവൃത്തികളാണ് ദ്വാപരയുഗത്തില് ഉണ്ടാകുന്നതെന്ന് പറയുന്നു.
ആദ്യേ കൃതേ ച ധര്മോഽസ്തി ത്രേതായാം സമ്പ്രപദ്യതേ। ദ്വാപരേ വ്യാകുലീഭൂത്വാ പ്രണശ്യതി കലൌ യുഗേ ।। ൫൮.
ആദ്യമായ കൃതയുഗത്തില് ധര്മ്മം നിലനില്ക്കുന്നു; ത്രേതായുഗത്തില് അത് പ്രാപ്യമാണ്; ദ്വാപരയുഗത്തില് അതു കലങ്ങിപ്പോകുന്നു; കലിയുഗത്തില് ധര്മ്മം നശിക്കുന്നു.
വര്ണാനാം വിപരിധ്വംസഃ സംകീര്ത്ത്യതേ തഥാശ്രമഃ। ദ്വൈധമുത്പദ്യതേ ചൈവ യുഗേ തസ്മിന് ശ്രുതൌ സ്മൃതൌ ।। ൫൮.
ജാതികളുടെ പൂര്ണ്ണമായ നാശവും, അശ്രമങ്ങളുടെ നാശവും ഈ കാലഘട്ടത്തില് പറയപ്പെടുന്നു; അപ്പോള് തന്നെ ശ്രുതി-സ്മൃതികളിലും ഭിന്നത ഉണ്ടാകുന്നു.
ദ്വൈധാത് ശ്രുതേഃ സ്മൃതേശ്ചൈവ നിശ്ചയോ നാധിഗമ്യതേ। അനിശ്ചയാദിഗമനാദ്ധര്മതത്ത്വം നിഗദ്യതേ। ധര്മതത്ത്വേ തു ഭിന്നാനാം മതിഭേദോ ഭവേന്നൃണാമ് ।। ൫൮.
ശ്രുതി-സ്മൃതികളില് ഭിന്നത വന്നതുകൊണ്ട് ഉറപ്പുള്ള അറിവ് ലഭ്യമാവുന്നില്ല; ഈ അനിശ്ചിതത്വം കൊണ്ടുതന്നെ ധര്മ്മത്തിന്റെ യഥാര്ത്ഥ സ്വഭാവം അറിയാന് കഴിയുന്നില്ല; ധര്മ്മത്തില് ഭിന്നത വന്നതുകൊണ്ട് മനുഷ്യരുടെ അഭിപ്രായങ്ങളിലും വ്യത്യാസം ഉണ്ടാകുന്നു.
പരസ്പരവിഭിന്നൈസ്തൈര്ദൃഷ്ടീനാം വിഭ്രമേണ ച। അയം ധര്മോ ഹ്യയം നേതി നിശ്ചയോ നാഭിഗമ്യതേ ।। ൫൮.
അവരുടെ അഭിപ്രായങ്ങള് തമ്മില് വിരുദ്ധവും ആശയക്കുഴപ്പവും നിറഞ്ഞതുമാകയാല് എന്താണ് ധര്മ്മം, എന്തല്ല എന്നതില് ഉറപ്പു വരുത്താന് കഴിയുന്നില്ല.
കാരണാനാഞ്ച വകൈല്യാത് കാരണസ്യാപ്യനിശ്ചയാത്। മതിഭേദേ ച തേഷാം വൈ ദൃഷ്ടീനാം വിഭ്രമോ ഭവേത് ।। ൫൮.
കാരണങ്ങള് പൂര്ണ്ണമല്ലാത്തതും, യുക്തിയില് ഉറപ്പില്ലാത്തതും, അവരുടെ മനസ്സിലാക്കലില് വ്യത്യാസം ഉള്ളതും കൊണ്ടു, അവരുടെ ദൃക്കോണ്തത്വങ്ങളില് ആശയക്കുഴപ്പം ഉണ്ടാകുന്നു.
തതോ ദൃഷ്ടിവിഭിന്നൈസ്തൈഃ കൃതം ശാസ്ത്രകുലന്ത്വിദമ്। ഏകോ വേദശ്വതുഷ്പാദസ്ത്രേതാസ്വിഹ വിധീയതേ ।। ൫൮.
ഇങ്ങനെ വ്യത്യസ്തമായ അഭിപ്രായങ്ങളുള്ളവര് പലവിധം ശാസ്ത്രങ്ങള് രചിച്ചു; ആദ്യം നാല് ശാഖകളോടെ ഒരു വേദം മാത്രമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ, ത്രേതായുഗത്തില് അതു വിഭജിക്കപ്പെട്ടു.
സംരോധാദായുഷശ്ചൈവ ദൃശ്യതേ ദ്വാപരേഷു ച । വേദവ്യാസൈശ്ചതുര്ധാ തു വ്യസ്യതേ ദ്വാപരാദിഷു ।। ൫൮.
ആയുസ്സ് കുറയുന്നതുകൊണ്ട് ഇത് ദ്വാപരയുഗങ്ങളില് കാണപ്പെടുന്നു; ദ്വാപരയുഗം തുടങ്ങുമ്പോള് തന്നെ വേദവ്യാസന് വേദത്തെ നാല് ഭാഗങ്ങളായി വിഭജിച്ചു.
ഋഷിപുത്രൈഃ പുനര്വേദാ ഭിദ്യന്തേ ദൃഷ്ടിവിഭ്രമൈഃ। മന്ത്രബ്രാഹ്മണവിന്യാസൈഃ സ്വരവര്ണവിപര്യയൈഃ ।। ൫൮.
മഹര്ഷിമാരുടെ പുത്രന്മാര് വീണ്ടും വേദങ്ങളെ വിഭജിച്ചു; അവരുടെ ദൃഷ്ടികളില് ഉണ്ടായ ആശയക്കുഴപ്പവും മന്ത്ര-ബ്രാഹ്മണങ്ങളുടെ ക്രമത്തില് വ്യത്യാസവും സ്വര-അക്ഷരങ്ങളില് മാറ്റവും കാരണം.
സംഹിതാ ഋഗ്യജുഃസാമ്നാം സംഹന്യന്തേ ശ്രുതര്ഷിഭിഃ। സാമാന്യാദ്വൈകൃതാച്ചൈവ ദൃഷ്ടിഭിന്നൈഃ വ്കചിത്വ്കചിത് ।। ൫൮.
ഋക്, യജുര്, സാമവേദങ്ങളുടെ സംഹിതകള് ജ്ഞാനികളായ ഋഷിമാര് സമാഹരിക്കുന്നു; പൊതുവായും പ്രത്യേകമായും വ്യത്യാസങ്ങള് ഉണ്ടാകുന്നതിനാല് ചിലപ്പോള് അവ മാറ്റം വരുത്തപ്പെടുന്നു.
ബ്രാഹ്മണം കല്പസൂത്രാണി മന്ത്രപ്രവചനാനി ച। അന്യേ തു പ്രഹിതാസ്തീര്ഥൈഃ കേചിത്താന് പ്രത്യവസ്ഥിതാഃ ।। ൫൮.
ബ്രാഹ്മണം, കല്പസൂത്രങ്ങള്, മന്ത്രങ്ങളുടെ വ്യാഖ്യാനങ്ങള്—ഇവയില് ചിലത് പണ്ഡിതന്മാര് സ്ഥാപിച്ചവയാണ്, ചിലത് ഗുരുക്കന്മാര് സംരക്ഷിച്ചവയാണ്.
ദ്വാപരേഷു പ്രവര്ത്തന്തേ ഭിന്നവൃത്താശ്രമാ ദ്വിജാഃ। ഏകമാധ്വര്യവം പൂര്വമാസീദ്ദ്വൈധം പുനസ്തതഃ ।। ൫൮.
ദ്വാപരയുഗങ്ങളില് ദ്വിജന്മാര് വിവിധ ആചാരങ്ങളും അശ്രമങ്ങളും അനുഷ്ഠിക്കുന്നു; ആദ്യം ഒരു ആധ്വര്യുവം മാത്രം ഉണ്ടായിരിന്നു, പിന്നീട് അത് രണ്ടായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടു.
സാമാന്യവിപരീതാര്ഥൈഃ കൃതം ശാസ്ത്രകുലന്ത്വിദമ്। ആധ്വര്യവസ്യ പ്രസ്താവൈര്ബഹുധാ വ്യാകുലം കൃതമ് ।। ൫൮.
പൊതുവായതും വിരുദ്ധമായതുമായ അര്ത്ഥങ്ങള് കൊണ്ടു പലവിധം ശാസ്ത്രങ്ങള് ഉണ്ടായി; ആധ്വര്യുക്കളുടെ വിവിധ വ്യാഖ്യാനങ്ങള് മൂലം ഇത് വളരെ കലക്കമാര്ന്നതായിത്തീർന്നു.
തഥൈവാഥര്വഋക്സാമ്നാം വികല്പൈശ്ചാപ്യസംക്ഷയൈഃ। വ്യാകുലം ദ്വാപരേ ഭിന്നേ ക്രിയതേ ഭിന്നദര്ശനൈഃ ।। ൫൮.
അതുപോലെ അഥര്വ്വ, ഋക്, സാമവേദങ്ങളും അനന്തമായ വ്യത്യാസങ്ങളാലും വിഭജനം കൊണ്ടും ദ്വാപരയുഗത്തില് ഭിന്നമായും കലക്കമുള്ളതായും മാറുന്നു.
തൈഷാം ഭേദാഃ പ്രഭേദാശ്ച വികല്പൈശ്ചാപ്യസംക്ഷയാഃ । ദ്വാപരേ സമ്പ്രവര്തന്തേ വിനശ്യന്തി പുനഃ കലൌ ।। ൫൮.
അവയുടെ വിഭജനം, ഉപവിഭജനം, അനന്തമായ വ്യത്യാസങ്ങള്—ഇവ ദ്വാപരയുഗത്തില് ഉണ്ടാകുന്നു; പിന്നെ കലിയുഗത്തില് അവ വീണ്ടും നശിക്കുന്നു.
തേഷാം വിപര്യയാശ്ചൈവ ഭവന്തി ദ്വാപരേ പുനഃ। അവൃഷ്ടിര്മരണഞ്ചൈവ തഥൈവ വ്യാധ്യുപദ്വവാഃ ।। ൫൮.
അവയുടെ വിപരീതഫലങ്ങളും ദ്വാപരയുഗത്തില് വീണ്ടും സംഭവിക്കുന്നു: വരള്ച്ച, മരണം, രോഗങ്ങളും ദുരന്തങ്ങളും.