ശ്രുത്വാ വാക്യം തതസ്തേഷാമവിചാര്യ ബലാബലമ്। വേദശാസ്ത്രമനുസ്മൃത്യ യജ്ഞതത്ത്വമുവാച ഹ। യഥോപദിഷ്ടൈര്യഷ്ടവ്യമിതി ഹോവാച പാര്ഥിവഃ ।। ൫൭.
അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട ശേഷം, ശക്തി-ദുർബലത്വം നോക്കാതെ, വേദശാസ്ത്രം ഓർത്ത്, യജ്ഞത്തിന്റെ സത്യം പറഞ്ഞു: 'ഉപദേശിച്ചപോലെ യജ്ഞം നടത്തണം' എന്നു രാജാവ് പറഞ്ഞു.
യഷ്ടവ്യം പശുഭിര്മേധ്യൈരഥ ബീജൈഃ ഫലൈസ്തഥാ। ഹിംസാസ്വഭാവോ യജ്ഞസ്യ ഇതി മേ ദര്ശയത്യസൌ ।। ൫൭.
'ശുദ്ധമായ പശുക്കളാൽ, അല്ലെങ്കിൽ ബീജങ്ങളും പഴങ്ങളും കൊണ്ടും യജ്ഞം നടത്താം; അതിൽ നിന്ന് എനിക്ക് തോന്നുന്നത്, യജ്ഞത്തിൽ ഹിംസ സ്വഭാവമായി ഉണ്ടെന്നതാണ്.'
യഥേഹ സംഹിതാമന്ത്രാ ഹിംസാലിങ്ഗാ മഹര്ഷിഭിഃ। ദീര്ഘേണ തപസാ യുക്തൈര്ദര്ശനൈസ്താരകാദിഭിഃ। തത്പ്രാമാണ്യാന്മയാ ചോക്തം തസ്മാന്മാ മന്തുമര്ഹഥ ।। ൫൭.
'ഇവിടെ സംഹിതാമന്ത്രങ്ങളിൽ ഹിംസയുടെ സൂചനകൾ മഹർഷികൾ ദീർഘതപസ്സിലൂടെ, നക്ഷത്രങ്ങൾ പോലെയുള്ള ദർശനശക്തിയാൽ കണ്ടുപിടിച്ചിട്ടുണ്ട്; അതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് ഞാൻ പറഞ്ഞത്, അതിനാൽ നിങ്ങൾ വേറേ ചിന്തിക്കേണ്ട.'
യദി പ്രമാണം താന്യേവ മന്ത്രവാക്യാനി വൈ ദ്വിജാഃ । തദാ പ്രാവര്ത്തതാ യജ്ഞോ ഹ്യന്യഥാ നോഽനൃതം വചഃ। ഏവം ഹൃതോത്തരാസ്തേ വൈ യുക്താത്മാനസ്തപോധനാഃ ।। ൫൭.
'അവ തന്നെ മന്ത്രവാക്യങ്ങൾ പ്രമാണമാണെങ്കിൽ, ദ്വിജന്മാരേ, അപ്പോൾ യജ്ഞം നടന്നു; അല്ലെങ്കിൽ, ആ വാക്ക് സത്യമല്ല.' ഇങ്ങനെ, മനസ്സു നിയന്ത്രിച്ച തപസ്സുകാർ മൗനമായി.
അധസ്വ ഭവനം ദൃഷ്ട്വാ തമര്ഥം വാഗ്യതോ ഭവ। മിഥ്യാവാദീ നൃപോ യസ്മാത് പ്രവിവേശ രസാതലമ് ।। ൫൭.
'ആ കാര്യം കണ്ടിട്ട്, താഴെയുള്ള ലോകത്തേക്ക് ഇറങ്ങി മൗനമാവുക; കാരണം, രാജാവ് അസത്യവാദിയായതിനാൽ, അവൻ രസാതലത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു.'
ഇത്യുക്തമാത്രേ നൃപതിഃ പ്രവിവേശ രസാതലമ്। ഊര്ദ്ധ്വചാരീ വസുര്ഭൂത്വാ രസാതലചരോഽഭവത് ।। ൫൭.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞയുടൻ, രാജാവ് രസാതലത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; മുകളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ആത്മാവായി, അവൻ രസാതലവാസിയായി.
വസുധാതലവാസീ തു തേന വാക്യേന സോഽഭവത്। ധര്മാണാം സംശയച്ഛേത്താ രാജാ വസുരഥാഗതഃ ।। ൫൭.
ഭൂമിയിൽ വസിച്ചിരുന്നവൻ ആ വാക്ക് കേട്ടപ്പോൾ, ധർമ്മത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സംശയങ്ങൾ നീക്കുന്ന വസുരഥ എന്ന രാജാവായി ജനിച്ചു.
തസ്മാന്ന വാച്യമേകേന ബഹുജ്ഞേനാപി സംശയഃ। ബഹൂദ്ധാരസ്യ ധര്മസ്യ സൂക്ഷ്മാദ്ദൂരമുപാഗതിഃ ।। ൫൭.
അതിനാൽ, ഒരാൾക്ക് എത്രയും അറിവുണ്ടായാലും, ഒരുവൻ മാത്രം ധർമ്മത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സംശയം തീർച്ചയായും പറയാൻ കഴിയില്ല. ധർമ്മം വളരെ സൂക്ഷ്മവും പലവിധ വ്യാഖ്യാനങ്ങളുമുള്ളതുമാണ്.
തസ്മാന്ന നിശ്ചയാദ്വക്തും ധര്മഃ ശക്യസ്തു കേനചിത്। ദേവാനൃഷീനുപാദായ സ്വായമ്ഭുവമൃതേ മനുമ് ।। ൫൭.
അതിനാൽ, ദേവന്മാരെയും മഹർഷിമാരെയും സ്വയംഭുവൻ മനുവിനെയും ഒഴികെ, ആരും ധർമ്മത്തെക്കുറിച്ച് തീർച്ചയോടെ പറയാൻ കഴിയില്ല.
തസ്മാന്ന ഹിംസാധര്മസ്യ ദ്വാരമുക്തം മഹര്ഷിഭിഃ। ഋഷികോടിസഹസ്രാണി കര്മഭിഃ സ്വൈര്ദിവം യയുഃ ।। ൫൭.
അതിനാൽ, മഹർഷിമാർ അഹിംസയില്ലാത്ത അധർമ്മത്തിന്റെ വാതിൽ തുറന്നതായി ഒരിക്കലും പറഞ്ഞിട്ടില്ല. അനേകം മഹർഷിമാർ തങ്ങളുടെ സത്കർമ്മങ്ങളാൽ സ്വർഗത്തിൽ എത്തി.
തസ്മാന്ന ദാനം യജ്ഞം വാ പ്രശംസന്തി മഹര്ഷയഃ। തുച്ഛം മൂലം ഫലം ശാകമുദപാത്രം തപോധനാഃ। ഏവം ദത്ത്വാ വിഭവതഃ സ്വര്ഗലോകേ പ്രതിഷ്ഠിതാഃ ।। ൫൭.
അതിനാൽ, മഹർഷിമാർ വലിയ ദാനം അല്ലെങ്കിൽ യജ്ഞം പ്രശംസിക്കുന്നില്ല. തപസ്സിൽ നിലകൊള്ളുന്നവർ ചെറിയ വേരും പഴവും പച്ചക്കറിയും വെള്ളം പോലും തങ്ങളുടെ ശേഷിയനുസരിച്ച് ദാനം നൽകി സ്വർഗലോകത്തിൽ എത്തി.
അദ്രോഹശ്ചാപ്യലോഭശ്ച ദമോ ഭൂതദയാ തപഃ। ബ്രഹ്മചര്യം തഥാ സത്യമനുക്രോശഃ ക്ഷമാ ധൃതിഃ। സനാതനസ്യ ധര്മസ്യ മൂലമേതദ്ദുരാസദമ് ।। ൫൭.
വൈരമില്ലായ്മ, അലോഭം, ആത്മനിയന്ത്രണം, സകലജീവികളോടും കരുണ, തപസ്, ബ്രഹ്മചര്യം, സത്യവാദിത്വം, ദയ, ക്ഷമ, ധൈര്യം — ഇവയാണ് ശാശ്വതമായ ധർമ്മത്തിന്റെ പ്രാപിക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ള അടിസ്ഥാനം.
ധര്മമന്ത്രാത്മകോ യജ്ഞസ്തപശ്ചാനശനാത്മകമ്। യജ്ഞേന ദേവാനാപ്നോതി വൈരാഗ്യം തപസാ പുനഃ ।। ൫൭.
ധർമ്മമന്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ടുള്ള യജ്ഞവും ഉപവാസം കൊണ്ടുള്ള തപസ്സും. യജ്ഞംകൊണ്ട് ദേവന്മാരെ പ്രാപിക്കാം, തപസ്സുകൊണ്ട് വൈരാഗ്യം നേടാം.
ബ്രാഹ്മണ്യം കര്മസംന്യാസാദ്വൈരാഗ്യാത് പ്രേക്ഷതേ ലയമ്। ജ്ഞാനാത് പ്രാപ്നോതി കൈവല്യം പഞ്ചൈതാ ഗതയഃ സ്മൃതാഃ ।। ൫൭.
കർമ്മസന്ന്യാസം കൊണ്ടാണ് ബ്രാഹ്മണത്വം ലഭിക്കുന്നത്; വൈരാഗ്യത്തിലൂടെ ലയം കാണാം; ജ്ഞാനത്തിലൂടെ മോക്ഷം നേടാം. ഈ അഞ്ചു മാർഗ്ഗങ്ങൾ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.
ഏവം വിവാദഃ സുമഹാന് യജ്ഞസ്യാസീത് പ്രവര്ത്തനേ। ഋഷീണാം ദേവതാനാഞ്ച പൂര്വം സ്വായമ്ഭുവേഽന്തരേ ।। ൫൭.
ഇങ്ങനെ, സ്വായംഭുവ കാലഘട്ടത്തിൽ, മഹർഷിമാരുടെയും ദേവന്മാരുടെയും ഇടയിൽ യജ്ഞത്തിന്റെ ആചരണത്തെക്കുറിച്ച് വലിയ തർക്കം ഉണ്ടായി.
തതസ്തേ ഋഷയോ ദൃഷ്ട്വാദ്ഭുതം വര്ത്മ ബലേന തു। വസോര്വാക്യമനാദൃത്യ ജഗ്മുസ്തേ വൈ യഥാഗതാഃ ।। ൫൭.
അപ്പോൾ, അത്ഭുതകരമായ മാർഗ്ഗം കണ്ട മഹർഷിമാർ, വസുവിന്റെ വാക്ക് അവഗണിച്ച്, അവർ വന്നപോലെ തന്നെ തിരിച്ചു പോയി.
ഗതേഷു ദേവസങ്ഘേഷു ദേവാ യജ്ഞമവാപ്നുയുഃ। ശ്രൂയന്തേ ഹി തപഃസിദ്ധാ ബ്രഹ്മക്ഷത്രമയാ നൃപാഃ ।। ൫൭.
ദേവസംഘം തിരിച്ചു പോയപ്പോൾ, ദേവന്മാർക്ക് യജ്ഞം ലഭിച്ചു. ബ്രാഹ്മണരും ക്ഷത്രിയരുമായ തപസ്സിൽ പ്രാവീണ്യം നേടിയ രാജാക്കന്മാരെക്കുറിച്ച് കേൾക്കാം.
പ്രിയവ്രതോത്താനപാദൌ ധ്രുവോ മേധാതിഥിര്വസുഃ। സുമേധാ വിരജാശ്ചൈവ ശങ്ഖപാദ്രജ ഏവ ച। പ്രാചീനബര്ഹിഃ പര്ജന്യോ ഹവിര്ദ്ധാനാദയോ നൃപാഃ ।। ൫൭.
പ്രിയവ്രതൻ, ഉത്താനപാദൻ, ധ്രുവൻ, മേധാതിഥി, വസു, സുമേധാ, വിരജ, ശംഖപാദ്രജ, പ്രാചീനബർഹി, പാർജന്യൻ, ഹവിർദ്ധാനൻ എന്നിവരും മറ്റു രാജാക്കന്മാരും.
ഏതേ ചാന്യേ ച ബഹവോ നൃപാഃ സിദ്ധാ ദിവം ഗതാഃ। രാജര്ഷയോ മഹാസത്ത്വാ യേഷാം കീര്ത്തിഃ പ്രതിഷ്ഠിതാ ।। ൫൭.
ഇവരും മറ്റു അനേകം മഹാരാജാക്കന്മാരും തപസ്സിലൂടെ സ്വർഗത്തിൽ എത്തി. മഹാസത്ത്വശാലികളായ രാജർഷിമാരുടെ കീർത്തിയാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്.
തസ്മാദ്വിശിഷ്യതേ യജ്ഞാത്തപഃ സര്വേഷു കാരണൈഃ। ബ്രഹ്മണാ തപസാ സൃഷ്ട ജഗദ്വിശ്വമിദം പുരാ ।। ൫൭.
അതിനാൽ, എല്ലാ കാരണങ്ങളിലും തപസ്സാണ് യജ്ഞത്തെക്കാൾ ഉന്നതം. സൃഷ്ടാവ് ഈ ലോകം ആദിയിൽ തപസ്സുകൊണ്ടാണ് സൃഷ്ടിച്ചത്.
തസ്മാന്നാത്യേതി തദ്യജ്ഞം തപോമൂലമിദം സ്മൃതമ്। യജ്ഞപ്രവര്ത്തനം ഹ്യേവമതഃ സ്വായമ്ഭുവേഽന്തരേ। തതഃപ്രഭൃതി യജ്ഞോഽയം യുഗൈഃ സഹ വ്യവര്ത്തത ।। ൫൭.
അതിനാൽ, യജ്ഞം അതിനെ (തപസ്സിനെ) മറികടക്കില്ല; ഇതെല്ലാം തപസ്സിലാണ് ആധാരമെന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നു. അങ്ങനെ സ്വായംഭുവ കാലഘട്ടത്തിൽ യജ്ഞത്തിന്റെ ആരംഭം നടന്നു; അതിനുശേഷം യജ്ഞം യുകങ്ങളോടൊപ്പം തുടരുകയായിരുന്നു.
അത ഊര്ദ്ധ്വം പ്രവക്ഷ്യാമി ദ്വാപരസ്യ വിധിം പുനഃ। തത്ര ത്രേതായുഗേ ക്ഷീണേ ദ്വാപരം പ്രതിപദ്യതേ ।। ൫൮.
ഇനി ഞാൻ വീണ്ടും ദ്വാപരയുഗത്തിലെ നിയമം വിശദീകരിക്കാം. ത്രേതായുഗം ക്ഷയിച്ചപ്പോൾ, ദ്വാപരയുഗത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു.
ദ്വാപരാദൌ പ്രജാനാന്തു സിദ്ധിസ്ത്രതായുഗേ തു യാ। പരിവൃത്തേ യുഗേ തസ്മിംസ്തതഃ സാ സംപ്രണശ്യതി ।। ൫൮.
ദ്വാപരയുഗം ആരംഭിക്കുമ്പോൾ, ത്രേതായുഗത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന ജനങ്ങളുടെ സിദ്ധി, ആ യുഗം അവസാനിച്ചപ്പോൾ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.
തതഃ പ്രവര്ത്തതേ താസാം പ്രജാനാം ദ്വാപരേ പുനഃ। ലോഭോഽധൃതിര്വണിഗ്യുദ്ധം തത്ത്വാനാമവിനിശ്ചയഃ ।। ൫൮.
അതിനുശേഷം, ദ്വാപരയുഗത്തിൽ ആ ജനങ്ങളിൽ വീണ്ടും ലാഭം, ക്ഷമയില്ലായ്മ, വ്യാപാരം, യുദ്ധം, സത്യം സംബന്ധിച്ച അനിശ്ചിതത്വം എന്നിവ ഉദയം ചെയ്യുന്നു.
തമ്ഭേദശ്ചൈവ വര്ണാനാം കാര്യാണാഞ്ചാ വിനിര്ണയഃ। യജ്ഞൌഷധേഃ പശോര്ദണ്ഡോ മദോ ദമ്ഭോഽക്ഷമാ ബലമ്। ഏഷാം രജസ്തമോയുക്താ പ്രവൃത്തിര്ദ്വാപരേ സ്മൃതാ ।। ൫൮.
ജാതികളുടെയും അവരുടെ കര്ത്തവ്യങ്ങളുടെയും വ്യത്യാസം, യാഗത്തില് പിഴച്ചവര്ക്ക് ശിക്ഷ, മദ്യം കുടിയ്ക്കല്, കപടത, ചൂതാട്ടം, ബലപ്രയോഗം—ഇവയെല്ലാം രജസ്സും തമസ്സും കൂടിയ പ്രവൃത്തികളാണ് ദ്വാപരയുഗത്തില് ഉണ്ടാകുന്നതെന്ന് പറയുന്നു.
ആദ്യേ കൃതേ ച ധര്മോഽസ്തി ത്രേതായാം സമ്പ്രപദ്യതേ। ദ്വാപരേ വ്യാകുലീഭൂത്വാ പ്രണശ്യതി കലൌ യുഗേ ।। ൫൮.
ആദ്യമായ കൃതയുഗത്തില് ധര്മ്മം നിലനില്ക്കുന്നു; ത്രേതായുഗത്തില് അത് പ്രാപ്യമാണ്; ദ്വാപരയുഗത്തില് അതു കലങ്ങിപ്പോകുന്നു; കലിയുഗത്തില് ധര്മ്മം നശിക്കുന്നു.
വര്ണാനാം വിപരിധ്വംസഃ സംകീര്ത്ത്യതേ തഥാശ്രമഃ। ദ്വൈധമുത്പദ്യതേ ചൈവ യുഗേ തസ്മിന് ശ്രുതൌ സ്മൃതൌ ।। ൫൮.
ജാതികളുടെ പൂര്ണ്ണമായ നാശവും, അശ്രമങ്ങളുടെ നാശവും ഈ കാലഘട്ടത്തില് പറയപ്പെടുന്നു; അപ്പോള് തന്നെ ശ്രുതി-സ്മൃതികളിലും ഭിന്നത ഉണ്ടാകുന്നു.
ദ്വൈധാത് ശ്രുതേഃ സ്മൃതേശ്ചൈവ നിശ്ചയോ നാധിഗമ്യതേ। അനിശ്ചയാദിഗമനാദ്ധര്മതത്ത്വം നിഗദ്യതേ। ധര്മതത്ത്വേ തു ഭിന്നാനാം മതിഭേദോ ഭവേന്നൃണാമ് ।। ൫൮.
ശ്രുതി-സ്മൃതികളില് ഭിന്നത വന്നതുകൊണ്ട് ഉറപ്പുള്ള അറിവ് ലഭ്യമാവുന്നില്ല; ഈ അനിശ്ചിതത്വം കൊണ്ടുതന്നെ ധര്മ്മത്തിന്റെ യഥാര്ത്ഥ സ്വഭാവം അറിയാന് കഴിയുന്നില്ല; ധര്മ്മത്തില് ഭിന്നത വന്നതുകൊണ്ട് മനുഷ്യരുടെ അഭിപ്രായങ്ങളിലും വ്യത്യാസം ഉണ്ടാകുന്നു.
പരസ്പരവിഭിന്നൈസ്തൈര്ദൃഷ്ടീനാം വിഭ്രമേണ ച। അയം ധര്മോ ഹ്യയം നേതി നിശ്ചയോ നാഭിഗമ്യതേ ।। ൫൮.
അവരുടെ അഭിപ്രായങ്ങള് തമ്മില് വിരുദ്ധവും ആശയക്കുഴപ്പവും നിറഞ്ഞതുമാകയാല് എന്താണ് ധര്മ്മം, എന്തല്ല എന്നതില് ഉറപ്പു വരുത്താന് കഴിയുന്നില്ല.
കാരണാനാഞ്ച വകൈല്യാത് കാരണസ്യാപ്യനിശ്ചയാത്। മതിഭേദേ ച തേഷാം വൈ ദൃഷ്ടീനാം വിഭ്രമോ ഭവേത് ।। ൫൮.
കാരണങ്ങള് പൂര്ണ്ണമല്ലാത്തതും, യുക്തിയില് ഉറപ്പില്ലാത്തതും, അവരുടെ മനസ്സിലാക്കലില് വ്യത്യാസം ഉള്ളതും കൊണ്ടു, അവരുടെ ദൃക്കോണ്തത്വങ്ങളില് ആശയക്കുഴപ്പം ഉണ്ടാകുന്നു.