ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಇತ್ಯೇವಂ ಪೀಯಮಾನಸ್ತು ದೈವತೈಶ್ಚ ನಿಶಾಕರಃ। ಸಮಾಗಚ್ಛದಮಾವಾಸ್ಯಾಂ ಭಾಗೇ ಪಞ್ಚದಶೇ ಸ್ಥಿತಃ ।। ೫೬.

ಹೀಗಾಗಿ, ದೇವತೆಗಳು ಅಮೃತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವಾಗ, ಚಂದ್ರನು ಹದಿನೈದನೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇದ್ದು, ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಗೆ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಸುಷುಮ್ನಾಪ್ಯಾಯಿತಞ್ಚೈವ ಅಮಾವಾಸ್ಯಾಂ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್। ಪಿಬನ್ತಿ ದ್ವಿಕಲಂ ಕಾಲಂ ಪಿತರಸ್ತೇ ಸುಧಾಮೃತಮ್ ।। ೫೬.

ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಂದು, ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸುಷುಮ್ನೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದ ಚಂದ್ರನ ಎರಡು ಕಲೆಗಳಷ್ಟು ಸೋಮಪಾನ ಮಾಡುವ ಪಿತೃಗಳು ಅಮೃತವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾರೆ.

ತತಃ ಪೀತಕ್ಷಯೇ ಸೋಮೇ ಸೂರ್ಯೋಽಸಾವೇಕರಶ್ಮಿನಾ। ಆಪ್ಯಾಯಯತ್ಸುಷುಮ್ನೇನ ಪಿತೄಣಾಂ ಸೋಮಪಾಯಿನಾಮ್ ।। ೫೬.

ಆಮೇಲೆ, ಸೋಮದಲ್ಲಿರುವ ಅಮೃತವು ಮುಗಿದಾಗ, ಸೂರ್ಯನು ಒಂದು ಕಿರಣದಿಂದ ಸುಷುಮ್ನೆ ಮೂಲಕ ಸೋಮಪಾನ ಮಾಡುವ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಅದನ್ನು ಮತ್ತೆ ತುಂಬುತ್ತಾನೆ.

ನಿಃಶೇಷಾಯಾಂ ಕಲಾಯಾನ್ತು ಸೋಮಮಾಪ್ಯಾಯಯತ್ ಪುನಃ। ಸುಷುಮ್ನಾಪ್ಯಾಯಮಾನಸ್ಯ ಭಾಗಂ ಭಾಗ ಮಹಃಕ್ರಮಾತ್। ಕಲಾಃ ಕ್ಷೀಯನ್ತಿ ತಾಃ ಕೃಷ್ಣಾಃ ಶುಕ್ಲಾಶ್ಚಾಪ್ಯಾಯಯನ್ತಿ ಚ ।। ೫೬.

ಚಂದ್ರನ ಎಲ್ಲಾ ಕಲೆಗಳು ಮುಗಿದಾಗ, ಸೋಮನು ಮತ್ತೆ ತುಂಬಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಸುಷುಮ್ನೆಯಿಂದ ತುಂಬುತ್ತಾ, ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಕಲೆಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತವೆ, ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತವೆ.

ಏವಂ ಸೂರ್ಯಸ್ಯ ವೀರ್ಯೇಣ ಚನ್ದ್ರಸ್ಯಾಪ್ಯಾಯಿತಾ ತನುಃ। ದೃಶ್ಯತೇ ಪೌರ್ಣಮಾಸ್ಯಾಂ ವೈ ಶುಕ್ಲಃ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಮಣ್ಡಲಃ। ಸಂಸಿದ್ಧಿರೇವಂ ಸೋಮಸ್ಯ ಪಕ್ಷಯೋಃ ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣಯೋಃ ।। ೫೬.

ಹೀಗಾಗಿ, ಸೂರ್ಯನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಚಂದ್ರನ ದೇಹವು ತುಂಬಿ, ಪೌರ್ಣಮಿಯಂದು ಪೂರ್ಣ, ಬೆಳಗಿನ ಚಂದ್ರಮಂಡಲವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸೋಮನು ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುವುದು ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಇತ್ಯೇಷ ಪಿತೃಮಾನ್ ಸೋಮಃ ಸ್ಮೃತ ಇದ್ವತ್ಸರಃ ಕ್ರಮಾತ್ । ಕ್ರಾನ್ತಃ ಪಂಚದಶೈಃ ಸಾರ್ದ್ಧಂ ಸುಧಾ ಮೃತಪರಿಸ್ರವೈಃ ।। ೫೬.

ಹೀಗೆ, ಪಿತೃಮಾನ್ ಎಂಬ ಈ ಸೋಮನು ಒಂದು ವರ್ಷವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹದಿನೈದು ಮತ್ತು ಅರ್ಧ ಕಲೆಗಳ ಮೂಲಕ ಅಮೃತ ಮತ್ತು ಮಧು ಹರಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಅತಃ ಪರ್ವಾಣಿ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಪರ್ವಣಾಂ ಸನ್ಧಯಸ್ತಥಾ। ಗ್ರನ್ಥಿಮನ್ತಿ ಯಥಾ ಪರ್ವಾಣೀಕ್ಷುವೇಣ್ವೋರ್ಭವನ್ತ್ಯುತ ।। ೫೬.

ಈಗ ನಾನು ಪರ್ವಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸಂಧಿಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅವುಗಳು ಇಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಕಬ್ಬಿನ ಕಾಂಡದ ಗುಡ್ಡೆಗಳಂತೆ ಬಂಧಿತವಾಗಿವೆ.

ತಥಾರ್ದ್ಧಮಾಸಪರ್ವಾಣಿ ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣಾನಿ ವೈ ವಿದುಃ। ಪೂರ್ಣಾಮಾವಾಸ್ಯಯೋರ್ಭೇದೈರ್ಗ್ರನ್ಥಿರ್ಯಾ ಸನ್ಧಯಶ್ಚ ವೈ । ಅರ್ದ್ಧಮಾಸಾಸ್ತು ಪರ್ವಾಣಿ ತೃತೀಯಾಪ್ರಭೃತೀನಿ ತು ।। ೫೬.

ಹೀಗಾಗಿ, ಅರ್ಧ ತಿಂಗಳುಗಳಾದ ಶುಕ್ಲ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ಪರ್ವಗಳು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಪೌರ್ಣಮಿ ಮತ್ತು ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಗುಡ್ಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಧಿಗಳು. ತೃತೀಯೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಅರ್ಧ ತಿಂಗಳುಗಳು ಪರ್ವಗಳಾಗಿವೆ.

ಅಗ್ನಯಾಧಾನಕ್ರಿಯಾ ಯಸ್ಮಾತ್ ಕ್ರಿಯತೇ ಪರ್ವಸನ್ಧಿಷು। ಸಾಯಾಹ್ನೇ ಪ್ರತಿಪಚ್ಚೈವ ಸ ಕಾಲಃ ಪೌರ್ಣಮಾಸಿಕಃ ।। ೫೬.

ಪರ್ವಸಂಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯ ಹೋಮವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ, ಸಂಜೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಪದೆಯಂದು ನಡೆಯುವ ಕಾಲವನ್ನು ಪೌರ್ಣಮಾಸಿಕ ಕಾಲವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ವ್ಯತೀಪಾತೇ ಸ್ಥಿತೇ ಸೂರ್ಯೇ ಲೇಸೋರ್ದ್ಧನ್ತು ಯುಗಾನ್ತರೇ। ಯುಗಾನ್ತರೋದಿತೇ ಚೈವ ಲೇಖೋರ್ದ್ಧಂ ಶಶಿನಃ ಕ್ರಮಾತ್ ।। ೫೬.

ಯುಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ವ್ಯತೀಪಾತದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವಾಗ ಮತ್ತು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಒಂದು ಕಲೆಯ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಉದಯವಾಗುವಾಗ—

ಪೌರ್ಣಮಾಸೇ ವ್ಯತೀಪಾತೇ ಯದೀಕ್ಷೇತೇ ಪರಸ್ಪರಮ್। ಯಸ್ಮಿನ್ಕಾಲೇ ಸ ಸೀಮಾನ್ತೇ ಸ ವ್ಯತೀಪಾತ ಏವ ತು ।। ೫೬.

ಪೌರ್ಣಮಿಯಲ್ಲಿಯೂ ವ್ಯತೀಪಾತದಲ್ಲಿಯೂ ಅವುಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಾಣಿಸಿದರೆ, ಆ ಸಮಯವನ್ನು ಗಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ವ್ಯತೀಪಾತವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಕಾಲಂ ಸೂರ್ಯಸ್ಯ ನಿರ್ದ್ದೇಶಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಸಙ್ಖ್ಯಾ ತು ಸರ್ಪತಿ। ಸ ವೈ ಪಥಂ ಕ್ರಿಯಾಕಾಲಃ ಕಾಲಾತ್ಸದ್ಯೋ ವಿಧೀಯತೇ ।। ೫೬.

ಸೂರ್ಯನ ಸಮಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಆ ದಾರಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಸಮಯವಾಗಿದ್ದು, ಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ತಕ್ಷಣವೇ ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪೂರ್ಣೇನ್ದೋಃ ಪೂರ್ಣಪಕ್ಷೇ ತು ರಾತ್ರಿಸನ್ಧಿಷು ಪೂರ್ಣಿಮಾ। ಯಸ್ಮಾತ್ತಾಮನುಪಶ್ಯನ್ತಿ ಪಿತರೋ ದೈವತೈಃ ಸಹ। ತಸ್ಮಾದನುಮತಿರ್ನಾಮ ಪೂರ್ಣಿಮಾ ಪ್ರಥಮಾ ಸ್ಮೃತಾ ।। ೫೬.

ಪೌರ್ಣಮಿಯಂದು, ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ರಾತ್ರಿ ಸಂಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಪಿತೃಗಳು ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಆಕೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಮೊದಲ ಪೌರ್ಣಮಿಯನ್ನು ಅನುಮತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಭ್ರಾಜತೇ ಯಸ್ಮಾತ್ ಪೌರ್ಣಮಾಸ್ಯಾನ್ನಿಶಾಕರಃ। ರಞ್ಜನಾಚ್ಚೈವ ಚನ್ದ್ರಸ್ಯ ರಾಕೇತಿ ಕವಯೋ ವಿದುಃ ।। ೫೬.

ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನು ತುಂಬಾ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದರಿಂದ, ಆ ರಾತ್ರಿ ಆಕಾಶವನ್ನೆಲ್ಲಾ ಬಣ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಕವಿಗಳು ಆ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನನ್ನು 'ರಾಕಾ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಅಮಾ ವಸೇತಾಮೃಕ್ಷೇ ತು ಯದಾ ಚನ್ದ್ರದಿವಾಕರೌ। ಏಕಾಂ ಪಞ್ಚದಶೀಂ ರಾತ್ರಿಮಮಾವಾಸ್ಯಾ ತತಃ ಸ್ಮೃತಾ ।। ೫೬.

ಚಂದ್ರನು ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನು ಒಂದೇ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ಇರುವಾಗ, ಆ ಹದಿನೈದನೇ ರಾತ್ರಿ 'ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ತತೋಽಪರಸ್ಯ ತೈರ್ವ್ಯಕ್ತಃ ಪೌರ್ಣಮಾಸ್ಯಾಂ ನಿಶಾಕರಃ। ಯದೀಕ್ಷತೇ ವ್ಯತೀಪಾತೇ ದಿವಾ ಪೂರ್ಣೇ ಪರಸ್ಪರಮ್। ಚನ್ದ್ರಾರ್ಕಾವಪರಾಹ್ನೇ ತು ಪೂರ್ಣಾತ್ಮಾನೌ ತು ಪೂರ್ಣಿಮಾ ।। ೫೬.

ಅದಾದಮೇಲೆ, ಮುಂದಿನ ದಿನ ಚಂದ್ರನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಪೂರ್ಣಿಮೆಯಂದು, ಹಗಲು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಾಣಿಸಿದರೆ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ವೇಳೆಗೆ ಇಬ್ಬರೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನೇ ಪೂರ್ಣಿಮೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ವಿಚ್ಛಿನ್ನಾಂ ತಾಮಮಾವಾಸ್ಯಾಂ ಪಶ್ಯತಶ್ಚ ಸಮಾಗತೌ। ಅನ್ಯೋನ್ಯಂ ಚನ್ದ್ರಸೂರ್ಯೌ ತೌ ಯದಾ ತದ್ದರ್ಶ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೫೬.

ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ ಮುಗಿಯುತ್ತಿರುವುದು ಮತ್ತು ಚಂದ್ರ–ಸೂರ್ಯರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬರುತ್ತಿರುವುದು ಕಂಡಾಗ, ಅದನ್ನು 'ದರ್ಶ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ದ್ವೌ ದ್ವೌ ಲವಾವಮಾವಾಸ್ಯಾಂ ಯಃ ಕಾಲಃ ಪರ್ವಸನ್ಧಿಷು। ದ್ವಾಕ್ಷರಂ ಕುಹುಮಾತ್ರಂ ತು ಏವಂ ಕಾಲಸ್ತು ಸ ಸ್ಮೃತಃ। ನಷ್ಟಚನ್ದ್ರಾ ಪ್ಯಮಾವಾಸ್ಯಾ ಮಧ್ಯಸೂರ್ಯೇಣ ಸಙ್ಗತಾ ।। ೫೬.

ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯ ಸಂಧಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಲವಗಳ ಕಾಲವನ್ನು 'ಕುಹುಮಾತ್ರ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೇ ಚಂದ್ರನು ಕಾಣೆಯಾಗಿದ್ದು, ಮಧ್ಯದ ಸೂರ್ಯನೊಂದಿಗೆ ಸೇರುತ್ತಾನೆ.

ದಿವಸಾರ್ದ್ಧೇನ ರಾತ್ರ್ಯರ್ದ್ಧಂ ಸೂರ್ಯಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ತು ಚನ್ದ್ರಮಾಃ. ಸೂರ್ಯೇಣ ಸಹಸಾ ಮುಕ್ತಿಂ ಗತ್ವಾ ಪ್ರಾತಸ್ತನೋತ್ಸವೌ । ದ್ವೌ ಕಾಲೌ ಸಙ್ಗಮಶ್ಚೈವ ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ನಿಷ್ಪತೇದ್ರವಿಃ ।। ೫೬.

ಅರ್ಧ ದಿನ ಮತ್ತು ಅರ್ಧ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದಾಗ, ಚಂದ್ರನು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ಸೂರ್ಯನೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗಿ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು, ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಎರಡು ಹಬ್ಬಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಈ ಎರಡು ಕಾಲಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸಂಗಮ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ವೇಳೆಗೆ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ.

ಪ್ರತಿಪಚ್ಛುಕ್ಲಪಕ್ಷಸ್ಯ ಚನ್ದ್ರಮಾಃ ಸೂರ್ಯಮಣ್ಡಲಾತ್। ನಿರ್ಮುಚ್ಯಮಾನಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ತಯೋರ್ಮಣ್ಡಲಯೋಸ್ತು ವೈ ।। ೫೬.

ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಪ್ರತಿಪದೆಯಂದು, ಚಂದ್ರನು ಸೂರ್ಯಮಂಡಲದಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಅವನು ಇಬ್ಬರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುತ್ತಾನೆ.

ಸ ತದಾ ಹ್ಯಾಹುತೇಃ ಕಾಲೋ ದರ್ಶಸ್ಯ ಚ ವಷಟ್ಕ್ರಿಯಾ। ಏತದೃತುಮುಖಂ ಜ್ಞೇಯಮಮಾವಾಸ್ಯಾಸ್ಯ ಪರ್ವಣಃ ।। ೫೬.

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡುವ ಕಾಲ ಮತ್ತು ದರ್ಶ ಹವನದ ವಷಟ್‌ಕ್ರಿಯೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನೇ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯ ಹಬ್ಬದ ಆರಂಭ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ದಿವಾ ಪರ್ವಣ್ಯಮಾವಾಸ್ಯಾಂ ಕ್ಷೀಣೇನ್ದೌ ಬಹುಲೇ ತು ವೈ। ತಸ್ಮಾದ್ದಿವಾ ಹ್ಯಮಾವಾಸ್ಯಾಂ ಗೃಹ್ಯತೇಽಸೌ ದಿವಾಕರಃ। ಗೃಹ್ಯತೇ ವೈ ದಿವಾ ಹ್ಯಸ್ಮಾದಮಾವಾಸ್ಯಾಂ ದಿವಿಕ್ಷಯೈಃ ।। ೫೬.

ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಂದು, ಹಗಲು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನು ಕ್ಷೀಣವಾಗಿರುವಾಗ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಗಲು ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ದಿನಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಕಲಾನಾಮಪಿ ವೈ ತಾಸಾಂ ಬಹುಮಾನ್ಯಾಜಡಾತ್ಮಕೈಃ। ತಿಥೀನಾಂ ನಾಮ ಧೇಯಾನಿ ವಿದ್ವದ್ಭಿಃ ಸಂಜ್ಞಿತಾನಿ ವೈ ।। ೫೬.

ಆ ಚಂದ್ರಕಲೆಗಳಿಗೂ, ಪಂಡಿತರು ತಿಥಿಗಳ ಪ್ರಕಾರವೇ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಅವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಜಡಸ್ವರೂಪವಾಗಿದ್ದರೂ, ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅವುಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.

ದರ್ಶಯೇತಾಮಥಾನ್ಯೋನ್ಯಂ ಸೂರ್ಯಾಚನ್ದ್ರಮಸಾವುಭೌ । ನಿಷ್ಕ್ರಾಮತ್ಯಥ ತೇನೈವ ಕ್ರಮಶಃ ಸೂರ್ಯಮಣ್ಡಲಾತ್ ।। ೫೬.

ಆಮೇಲೆ, ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರನು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ತೋರಿಸಿಕೊಂಡು, ಕ್ರಮವಾಗಿ ಚಂದ್ರನು ಸೂರ್ಯಮಂಡಲದಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತಾನೆ.

ದ್ವಿಲವೇನ ಹ್ಯಹೋ ರಾತ್ರಂ ಭಾಸ್ಕರಂ ಸ್ಪೃಶತೇ ಶಶೀ। ಸ ತದಾ ಹ್ಯಾಹುತೇಃ ಕಾಲೋ ದರ್ಶಸ್ಯ ಚ ವಷಟ್‌ಕ್ರಿಯಾ ।। ೫೬.

ಎರಡು ಲವಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಹಗಲು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ, ಚಂದ್ರನು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೇ ಹೋಮ ಮತ್ತು ದರ್ಶ ಹವನದ ವಷಟ್‌ಕ್ರಿಯೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಕುಹೇತಿ ಕೋಕಿರೇನೋಕ್ತೋ ಯಃ ಕಾಲಃ ಪರಿಚಿಹ್ನಿತಃ। ತತ್ಕಾಲಸಂಜ್ಞಿತಾ ಯಸ್ಮಾದಮಾವಾಸ್ಯಾ ಕುಹುಃ ಸ್ಮೃತಾ ।। ೫೬.

'ಕುಹು' ಎಂದು ಗುರುಗಳು ಗುರುತಿಸಿದ ಕಾಲವೇ, ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಗೆ 'ಕುಹು' ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ.

ಸಿನೀವಾಲೀಪ್ರಮಾಣೇನ ಕ್ಷೀಣಶೇಷೋ ನಿಶಾಕರಃ। ಅಮಾವಾಸ್ಯಾಂ ವಿಶತ್ಯರ್ಕಂ ಸಿನೀವಾಲೀ ತತಃ ಸ್ಮೃತಾ ।। ೫೬.

ಸಿನೀವಾಲಿಯಷ್ಟು ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿರುವ ಚಂದ್ರನು ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಂದು ಸೂರ್ಯನೊಳಗೆ ಸೇರುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು 'ಸಿನೀವಾಲಿ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಪರ್ವಣಃ ಪರ್ವಕಾಲಸ್ತು ತುಲ್ಯೋ ವೈ ತು ವಷಟ್‌ಕ್ರಿಯಾ। ಚನ್ದ್ರಸೂರ್ಯವ್ಯತೀಪಾತೇ ಉಭೇ ತೇ ಪೂರ್ಣಿಮೇ ಸ್ಮೃತೇ ।। ೫೬.

ಹಬ್ಬದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಚಂದ್ರಕಾಲವು ದರ್ಶ ಹವನದ ವಷಟ್‌ಕ್ರಿಯೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ. ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯರ ಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ಎರಡನ್ನೂ ಪೂರ್ಣಿಮೆಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರತಿಪತ್ಪಞ್ಚದಶ್ಯೋಶ್ಚ ಪರ್ವಕಾಲೋ ದ್ವಿಮಾತ್ರಕಃ। ಕಾಲಃ ಕುಹುಸಿನೀವಾಲ್ಯೋಃ ಸಮುದ್ರೋ ದ್ವಿಲವಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೫೬.

ಪ್ರತಿಪದ ಮತ್ತು ಹದಿನೈದನೇ ತಿಥಿಗಳ ನಡುವೆ ಎರಡು ಪ್ರಮಾಣದ ಕಾಲವಿದೆ. ಕುಹು ಮತ್ತು ಸಿನೀವಾಲಿಯ ಕಾಲವನ್ನು ಎರಡು ಲವಗಳ ಸಾಗರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.