ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಪ್ರಪಿತಾಮಹಾಸ್ತು ವೈ ದೇವಾಃ ಪಞ್ಚಾಬ್ದಾ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸುತಾಃ। ಸೌಮ್ಯಾಸ್ತು ಸೌಮ್ಯಜಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ ಕಾವ್ಯಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ ಕವೇಃ ಸುತಾಃ ।। ೫೬.

ಪ್ರಪಿತಾಮಹರು ದೇವತೆಗಳು, ಐದು ವರ್ಷಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನ ಪುತ್ರರು; ಚಂದ್ರಸಂಬಂಧಿಗಳು ಚಂದ್ರನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವರು, ಕಾವ್ಯರು ಕವಿಯ ಪುತ್ರರು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಉಪಹೂತಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ದೇವಾಃ ಸೋಮಜಾಃ ಸೋಮಪಾಸ್ತಥಾ। ಆಜ್ಯಪಾಸ್ತು ಸ್ಮೃತಾಃ ಕಾವ್ಯಾಸ್ತೃಪ್ಯನ್ತಿ ಪಿತೃಜಾತಯಃ ।। ೫೬.

ಆಹ್ವಾನಿಸಲಾದ ದೇವತೆಗಳು ಚಂದ್ರನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವರು, ಸೋಮಪಾನ ಮಾಡುವವರು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಹವನದ ತುಪ್ಪವನ್ನು ಸೇವಿಸುವ ಕಾವ್ಯರು ಮತ್ತು ಪಿತೃವಂಶಗಳು ತೃಪ್ತಿಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಕಾವ್ಯಾ ಬರ್ಹಿಷದಶ್ಚೈವ ಅಗ್ನಿಷ್ವಾತ್ತಾಶ್ಚ ತೇ ತ್ರಿಧಾ। ಗೃಹಸ್ಥಾ ಯೇ ಚ ಯಜ್ವಾನಾ ಋತುರ್ಬರ್ಹಿಷದೋ ಧ್ರುವಮ್ ।। ೫೬.

ಕಾವ್ಯರು, ಬರ್ಹಿಷದ್ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಷ್ವಾತ್ತರು ಮೂರು ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ಇದ್ದಾರೆ; ಗೃಹಸ್ಥರು ಮತ್ತು ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವವರು, ಋತುಗಳ ಬರ್ಹಿಷದ್ ಸದಾ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ಚಾಪಿ ಯಜ್ವಾನಾ ಅಗ್ನಿಷ್ವಾತ್ತಾಸ್ತಥಾರ್ತ್ತವಾಃ। ಅಷ್ಟಕಾಪತಯಃ ಕಾವ್ಯಾಃ ಪಞ್ಚಾಬ್ದಾಸ್ತಾನ್ನಿಬೋಧತ ।। ೫೬.

ಗೃಹಸ್ಥರು, ಯಜ್ಞಕಾರರು, ಅಗ್ನಿಷ್ವಾತ್ತರು, ಅರ್ಧವರ್ಷಗಳು, ಅಷ್ಟಕಾಧಿಪತಿಗಳು, ಕಾವ್ಯರು ಮತ್ತು ಐದು ವರ್ಷಗಳು—ಇವರನ್ನು ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಏಷಾಂ ಸಂವತ್ಸರೋ ಹ್ಯಗ್ನಿಃ ಸೂರ್ಯಸ್ತು ಪರಿವತ್ಸರಃ। ಸೋಮ ಈದ್ವತ್ಸರಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ವಾಯುಶ್ಚೈವಾನುವತ್ಸರಃ ।। ೫೬.

ಇವರಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯು ವರ್ಷ, ಸೂರ್ಯನು ಪರಿವತ್ಸರ, ಚಂದ್ರನು ಇಡ್ವತ್ಸರ, ವಾಯು ಅನುವತ್ಸರ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ.

ರುದ್ರಸ್ತು ವತ್ಸರಸ್ತೇಷಾಂ ಪಞ್ಚಾಬ್ದಾ ಯೇ ಯುಗಾತ್ಮಕಾಃ। ಲೇಖಾಶ್ವೈವೋಷ್ಮಪಾಶ್ಚೈವ ದಿವಾಕೀರ್ತ್ಯಾಶ್ಚ ತೇ ಸ್ಮೃತಾಃ ।। ೫೬.

ಓ ರುದ್ರ, ಅವರಿಗೊಂದು ವರ್ಷವೇ ಒಂದು ದಿನದಂತೆ, ಐದು ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಯುಗವೆಂದು ಎಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಹೆಸರುಗಳು ಲೇಖ, ಅಶ್ವ, ಉಷ್ಮಪ ಮತ್ತು ದಿವಾಕೀರ್ತಿ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

ಏತೇ ಪಿಬನ್ತ್ಯಮಾವಾಸ್ಯಾಂ ಮಾಸಿ ಮಾಸಿ ಸುಧಾಂ ದಿವಿ । ತಾಂಸ್ತೇನ ತರ್ಪಯಾಮಾಸ ಯಾವದಾಸೀತ್ ಪುರೂರವಾಃ ।। ೫೬.

ಈ ದೇವತೆಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಂದು, ತಿಂಗಳು ತಿಂಗಳು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಮೃತವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾರೆ. ಪುರೂರವನು ಬದುಕಿದ್ದವರೆಗೆ ಅವನಿಂದ ಅವರ ತೃಪ್ತಿ ಪಡಿಸಲಾಯಿತು.

ಯಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಸ್ರವತೇ ಸೋಮಾನ್ಮಾಸಿ ಮಾಸಿ ನಿಬೋಧತ। ತಸ್ಮಾತ್ ಸುಧಾಮೃತಂ ದ್ವೈ ಪಿತೄಣಾಂ ಸೋಮಪಾಯಿನಾಮ್ ।। ೫೬.

ಏಕೆ ಸೋಮನು ತಿಂಗಳು ತಿಂಗಳು ಹರಿದು ಬರುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕೇಳು. ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಸೋಮಪಾನ ಮಾಡುವ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಅಮೃತ ಮತ್ತು ಮಧು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.

ಏವಂ ತದಮೃತಂ ಸೌಮ್ಯಂ ಸುಧಾ ಚ ಮಧು ಚೈವ ಹ । ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷೇ ಯಥಾ ಚೇನ್ದೋಃ ಕಲಾಃ ಪಞ್ಚದಶ ಕ್ರಮಾತ್ ।। ೫೬.

ಹೀಗಾಗಿ, ಆ ಮೃದುವಾದ ಅಮೃತವೂ, ಮಧುವೂ, ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನ ಹದಿನೈದು ಕಲೆಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕ್ಷಯವಾಗುವಂತೆ ಕುಡಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಿಬನ್ತ್ಯಮ್ಬುಮಯೀರ್ದೇ ವಾಸ್ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಂಶತ್ತು ಛನ್ದಜಾಃ। ಪೀತ್ವಾ ಚ ಮಾಸಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಚತುರ್ದ್ದಶ್ಯಾಂ ಸುಧಾಮೃತಮ್ ।। ೫೬.

ನೀರಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡ ಮೂವತ್ತಮೂರು ಛಂದಸ್ಸಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವರು, ಚತುರ್ಧಶಿಯಂದು ಅಮೃತವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಆ ಬಳಿಕ ತಿಂಗಳು ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.

ಇತ್ಯೇವಂ ಪೀಯಮಾನಸ್ತು ದೈವತೈಶ್ಚ ನಿಶಾಕರಃ। ಸಮಾಗಚ್ಛದಮಾವಾಸ್ಯಾಂ ಭಾಗೇ ಪಞ್ಚದಶೇ ಸ್ಥಿತಃ ।। ೫೬.

ಹೀಗಾಗಿ, ದೇವತೆಗಳು ಅಮೃತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವಾಗ, ಚಂದ್ರನು ಹದಿನೈದನೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇದ್ದು, ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಗೆ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಸುಷುಮ್ನಾಪ್ಯಾಯಿತಞ್ಚೈವ ಅಮಾವಾಸ್ಯಾಂ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್। ಪಿಬನ್ತಿ ದ್ವಿಕಲಂ ಕಾಲಂ ಪಿತರಸ್ತೇ ಸುಧಾಮೃತಮ್ ।। ೫೬.

ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಂದು, ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸುಷುಮ್ನೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದ ಚಂದ್ರನ ಎರಡು ಕಲೆಗಳಷ್ಟು ಸೋಮಪಾನ ಮಾಡುವ ಪಿತೃಗಳು ಅಮೃತವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾರೆ.

ತತಃ ಪೀತಕ್ಷಯೇ ಸೋಮೇ ಸೂರ್ಯೋಽಸಾವೇಕರಶ್ಮಿನಾ। ಆಪ್ಯಾಯಯತ್ಸುಷುಮ್ನೇನ ಪಿತೄಣಾಂ ಸೋಮಪಾಯಿನಾಮ್ ।। ೫೬.

ಆಮೇಲೆ, ಸೋಮದಲ್ಲಿರುವ ಅಮೃತವು ಮುಗಿದಾಗ, ಸೂರ್ಯನು ಒಂದು ಕಿರಣದಿಂದ ಸುಷುಮ್ನೆ ಮೂಲಕ ಸೋಮಪಾನ ಮಾಡುವ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಅದನ್ನು ಮತ್ತೆ ತುಂಬುತ್ತಾನೆ.

ನಿಃಶೇಷಾಯಾಂ ಕಲಾಯಾನ್ತು ಸೋಮಮಾಪ್ಯಾಯಯತ್ ಪುನಃ। ಸುಷುಮ್ನಾಪ್ಯಾಯಮಾನಸ್ಯ ಭಾಗಂ ಭಾಗ ಮಹಃಕ್ರಮಾತ್। ಕಲಾಃ ಕ್ಷೀಯನ್ತಿ ತಾಃ ಕೃಷ್ಣಾಃ ಶುಕ್ಲಾಶ್ಚಾಪ್ಯಾಯಯನ್ತಿ ಚ ।। ೫೬.

ಚಂದ್ರನ ಎಲ್ಲಾ ಕಲೆಗಳು ಮುಗಿದಾಗ, ಸೋಮನು ಮತ್ತೆ ತುಂಬಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಸುಷುಮ್ನೆಯಿಂದ ತುಂಬುತ್ತಾ, ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಕಲೆಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತವೆ, ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತವೆ.

ಏವಂ ಸೂರ್ಯಸ್ಯ ವೀರ್ಯೇಣ ಚನ್ದ್ರಸ್ಯಾಪ್ಯಾಯಿತಾ ತನುಃ। ದೃಶ್ಯತೇ ಪೌರ್ಣಮಾಸ್ಯಾಂ ವೈ ಶುಕ್ಲಃ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಮಣ್ಡಲಃ। ಸಂಸಿದ್ಧಿರೇವಂ ಸೋಮಸ್ಯ ಪಕ್ಷಯೋಃ ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣಯೋಃ ।। ೫೬.

ಹೀಗಾಗಿ, ಸೂರ್ಯನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಚಂದ್ರನ ದೇಹವು ತುಂಬಿ, ಪೌರ್ಣಮಿಯಂದು ಪೂರ್ಣ, ಬೆಳಗಿನ ಚಂದ್ರಮಂಡಲವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸೋಮನು ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುವುದು ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಇತ್ಯೇಷ ಪಿತೃಮಾನ್ ಸೋಮಃ ಸ್ಮೃತ ಇದ್ವತ್ಸರಃ ಕ್ರಮಾತ್ । ಕ್ರಾನ್ತಃ ಪಂಚದಶೈಃ ಸಾರ್ದ್ಧಂ ಸುಧಾ ಮೃತಪರಿಸ್ರವೈಃ ।। ೫೬.

ಹೀಗೆ, ಪಿತೃಮಾನ್ ಎಂಬ ಈ ಸೋಮನು ಒಂದು ವರ್ಷವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹದಿನೈದು ಮತ್ತು ಅರ್ಧ ಕಲೆಗಳ ಮೂಲಕ ಅಮೃತ ಮತ್ತು ಮಧು ಹರಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಅತಃ ಪರ್ವಾಣಿ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಪರ್ವಣಾಂ ಸನ್ಧಯಸ್ತಥಾ। ಗ್ರನ್ಥಿಮನ್ತಿ ಯಥಾ ಪರ್ವಾಣೀಕ್ಷುವೇಣ್ವೋರ್ಭವನ್ತ್ಯುತ ।। ೫೬.

ಈಗ ನಾನು ಪರ್ವಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸಂಧಿಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅವುಗಳು ಇಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಕಬ್ಬಿನ ಕಾಂಡದ ಗುಡ್ಡೆಗಳಂತೆ ಬಂಧಿತವಾಗಿವೆ.

ತಥಾರ್ದ್ಧಮಾಸಪರ್ವಾಣಿ ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣಾನಿ ವೈ ವಿದುಃ। ಪೂರ್ಣಾಮಾವಾಸ್ಯಯೋರ್ಭೇದೈರ್ಗ್ರನ್ಥಿರ್ಯಾ ಸನ್ಧಯಶ್ಚ ವೈ । ಅರ್ದ್ಧಮಾಸಾಸ್ತು ಪರ್ವಾಣಿ ತೃತೀಯಾಪ್ರಭೃತೀನಿ ತು ।। ೫೬.

ಹೀಗಾಗಿ, ಅರ್ಧ ತಿಂಗಳುಗಳಾದ ಶುಕ್ಲ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ಪರ್ವಗಳು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಪೌರ್ಣಮಿ ಮತ್ತು ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಗುಡ್ಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಧಿಗಳು. ತೃತೀಯೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಅರ್ಧ ತಿಂಗಳುಗಳು ಪರ್ವಗಳಾಗಿವೆ.

ಅಗ್ನಯಾಧಾನಕ್ರಿಯಾ ಯಸ್ಮಾತ್ ಕ್ರಿಯತೇ ಪರ್ವಸನ್ಧಿಷು। ಸಾಯಾಹ್ನೇ ಪ್ರತಿಪಚ್ಚೈವ ಸ ಕಾಲಃ ಪೌರ್ಣಮಾಸಿಕಃ ।। ೫೬.

ಪರ್ವಸಂಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯ ಹೋಮವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ, ಸಂಜೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಪದೆಯಂದು ನಡೆಯುವ ಕಾಲವನ್ನು ಪೌರ್ಣಮಾಸಿಕ ಕಾಲವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ವ್ಯತೀಪಾತೇ ಸ್ಥಿತೇ ಸೂರ್ಯೇ ಲೇಸೋರ್ದ್ಧನ್ತು ಯುಗಾನ್ತರೇ। ಯುಗಾನ್ತರೋದಿತೇ ಚೈವ ಲೇಖೋರ್ದ್ಧಂ ಶಶಿನಃ ಕ್ರಮಾತ್ ।। ೫೬.

ಯುಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ವ್ಯತೀಪಾತದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವಾಗ ಮತ್ತು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಒಂದು ಕಲೆಯ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಉದಯವಾಗುವಾಗ—

ಪೌರ್ಣಮಾಸೇ ವ್ಯತೀಪಾತೇ ಯದೀಕ್ಷೇತೇ ಪರಸ್ಪರಮ್। ಯಸ್ಮಿನ್ಕಾಲೇ ಸ ಸೀಮಾನ್ತೇ ಸ ವ್ಯತೀಪಾತ ಏವ ತು ।। ೫೬.

ಪೌರ್ಣಮಿಯಲ್ಲಿಯೂ ವ್ಯತೀಪಾತದಲ್ಲಿಯೂ ಅವುಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಾಣಿಸಿದರೆ, ಆ ಸಮಯವನ್ನು ಗಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ವ್ಯತೀಪಾತವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಕಾಲಂ ಸೂರ್ಯಸ್ಯ ನಿರ್ದ್ದೇಶಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಸಙ್ಖ್ಯಾ ತು ಸರ್ಪತಿ। ಸ ವೈ ಪಥಂ ಕ್ರಿಯಾಕಾಲಃ ಕಾಲಾತ್ಸದ್ಯೋ ವಿಧೀಯತೇ ।। ೫೬.

ಸೂರ್ಯನ ಸಮಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಆ ದಾರಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಸಮಯವಾಗಿದ್ದು, ಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ತಕ್ಷಣವೇ ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪೂರ್ಣೇನ್ದೋಃ ಪೂರ್ಣಪಕ್ಷೇ ತು ರಾತ್ರಿಸನ್ಧಿಷು ಪೂರ್ಣಿಮಾ। ಯಸ್ಮಾತ್ತಾಮನುಪಶ್ಯನ್ತಿ ಪಿತರೋ ದೈವತೈಃ ಸಹ। ತಸ್ಮಾದನುಮತಿರ್ನಾಮ ಪೂರ್ಣಿಮಾ ಪ್ರಥಮಾ ಸ್ಮೃತಾ ।। ೫೬.

ಪೌರ್ಣಮಿಯಂದು, ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ರಾತ್ರಿ ಸಂಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಪಿತೃಗಳು ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಆಕೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಮೊದಲ ಪೌರ್ಣಮಿಯನ್ನು ಅನುಮತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಭ್ರಾಜತೇ ಯಸ್ಮಾತ್ ಪೌರ್ಣಮಾಸ್ಯಾನ್ನಿಶಾಕರಃ। ರಞ್ಜನಾಚ್ಚೈವ ಚನ್ದ್ರಸ್ಯ ರಾಕೇತಿ ಕವಯೋ ವಿದುಃ ।। ೫೬.

ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನು ತುಂಬಾ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದರಿಂದ, ಆ ರಾತ್ರಿ ಆಕಾಶವನ್ನೆಲ್ಲಾ ಬಣ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಕವಿಗಳು ಆ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನನ್ನು 'ರಾಕಾ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಅಮಾ ವಸೇತಾಮೃಕ್ಷೇ ತು ಯದಾ ಚನ್ದ್ರದಿವಾಕರೌ। ಏಕಾಂ ಪಞ್ಚದಶೀಂ ರಾತ್ರಿಮಮಾವಾಸ್ಯಾ ತತಃ ಸ್ಮೃತಾ ।। ೫೬.

ಚಂದ್ರನು ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನು ಒಂದೇ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ಇರುವಾಗ, ಆ ಹದಿನೈದನೇ ರಾತ್ರಿ 'ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ತತೋಽಪರಸ್ಯ ತೈರ್ವ್ಯಕ್ತಃ ಪೌರ್ಣಮಾಸ್ಯಾಂ ನಿಶಾಕರಃ। ಯದೀಕ್ಷತೇ ವ್ಯತೀಪಾತೇ ದಿವಾ ಪೂರ್ಣೇ ಪರಸ್ಪರಮ್। ಚನ್ದ್ರಾರ್ಕಾವಪರಾಹ್ನೇ ತು ಪೂರ್ಣಾತ್ಮಾನೌ ತು ಪೂರ್ಣಿಮಾ ।। ೫೬.

ಅದಾದಮೇಲೆ, ಮುಂದಿನ ದಿನ ಚಂದ್ರನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಪೂರ್ಣಿಮೆಯಂದು, ಹಗಲು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಾಣಿಸಿದರೆ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ವೇಳೆಗೆ ಇಬ್ಬರೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನೇ ಪೂರ್ಣಿಮೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ವಿಚ್ಛಿನ್ನಾಂ ತಾಮಮಾವಾಸ್ಯಾಂ ಪಶ್ಯತಶ್ಚ ಸಮಾಗತೌ। ಅನ್ಯೋನ್ಯಂ ಚನ್ದ್ರಸೂರ್ಯೌ ತೌ ಯದಾ ತದ್ದರ್ಶ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೫೬.

ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ ಮುಗಿಯುತ್ತಿರುವುದು ಮತ್ತು ಚಂದ್ರ–ಸೂರ್ಯರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬರುತ್ತಿರುವುದು ಕಂಡಾಗ, ಅದನ್ನು 'ದರ್ಶ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ದ್ವೌ ದ್ವೌ ಲವಾವಮಾವಾಸ್ಯಾಂ ಯಃ ಕಾಲಃ ಪರ್ವಸನ್ಧಿಷು। ದ್ವಾಕ್ಷರಂ ಕುಹುಮಾತ್ರಂ ತು ಏವಂ ಕಾಲಸ್ತು ಸ ಸ್ಮೃತಃ। ನಷ್ಟಚನ್ದ್ರಾ ಪ್ಯಮಾವಾಸ್ಯಾ ಮಧ್ಯಸೂರ್ಯೇಣ ಸಙ್ಗತಾ ।। ೫೬.

ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯ ಸಂಧಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಲವಗಳ ಕಾಲವನ್ನು 'ಕುಹುಮಾತ್ರ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೇ ಚಂದ್ರನು ಕಾಣೆಯಾಗಿದ್ದು, ಮಧ್ಯದ ಸೂರ್ಯನೊಂದಿಗೆ ಸೇರುತ್ತಾನೆ.

ದಿವಸಾರ್ದ್ಧೇನ ರಾತ್ರ್ಯರ್ದ್ಧಂ ಸೂರ್ಯಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ತು ಚನ್ದ್ರಮಾಃ. ಸೂರ್ಯೇಣ ಸಹಸಾ ಮುಕ್ತಿಂ ಗತ್ವಾ ಪ್ರಾತಸ್ತನೋತ್ಸವೌ । ದ್ವೌ ಕಾಲೌ ಸಙ್ಗಮಶ್ಚೈವ ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ನಿಷ್ಪತೇದ್ರವಿಃ ।। ೫೬.

ಅರ್ಧ ದಿನ ಮತ್ತು ಅರ್ಧ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದಾಗ, ಚಂದ್ರನು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ಸೂರ್ಯನೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗಿ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು, ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಎರಡು ಹಬ್ಬಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಈ ಎರಡು ಕಾಲಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸಂಗಮ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ವೇಳೆಗೆ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ.