ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಧ್ರುವಃ ಕಾಲೋ ಗ್ರಹಾಣಾಂ ತು ವಿಭಕ್ತಾನಾಂ ಚತುರ್ದಿಶಮ್ । ನಕ್ಷತ್ರಾಣಾಂ ಶ್ರವಿಷ್ಠಾ ಸ್ಯಾದಯನಾನಾಂ ತಥೋತ್ತರಮ್ ।। ೫೩.

ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಹಂಚಿರುವ ಗ್ರಹಗಳಿಗೆ ಧ್ರುವನು ಕಾಲದ ಸೂಚಕನು; ನಕ್ಷತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರವಿಷ್ಠೆ ಮೊದಲನೆಯದು, ಆಯನಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಾಯಣವೇ ಪ್ರಖ್ಯಾತ.

ವರ್ಷಾಣಾಞ್ಚಾಪಿ ಪಞ್ಚಾನಾಮಾದ್ಯಃ ಸಂವತ್ಸರಃ ಸ್ಮೃತಃ। ಋತೂನಾಂ ಶಿಶಿರಞ್ಚಾಪಿ ಮಾಸಾನಾಂ ಮಾಘ ಏವ ಚ ।। ೫೩.

ಐದು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು ಸಂವತ್ಸರ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ; ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಶಿರ, ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಘವು ಮೊದಲನೆಯದು.

ಪಕ್ಷಾಣಾಂ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷಸ್ತು ತಿಥೀನಾಂ ಪ್ರತಿಪತ್ತಥಾ। ಅಹೋರಾತ್ರವಿಭಾಗಾನಾಮಹಶ್ಚಾಪಿ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಮ್ ।। ೫೩.

ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷವೇ ಮುಖ್ಯವಾದದು; ತಿಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪದೆಯು ಮೊದಲನೆಯದು; ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಹಗಲು ಮುಖ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಮುಹೂರ್ತ್ತಾನಾಂ ತಥೈವಾದಿರ್ಮುಹೂರ್ತ್ತೋ ರುದ್ರದೈವತಃ। ಅಕ್ಷ್ಣೋಶ್ಚಾಪಿ ನಿಮೇಷಾದಿಃ ಕಾಲಃ ಕಾಲವಿದೋ ಮತಃ ।। ೫೩.

ಮುಹೂರ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು ರುದ್ರಮುಹೂರ್ತ; ಕಣ್ಮುಚ್ಚುವಿಕೆಯ ಮೊದಲನೆಯ ಭಾಗವಾದ ನಿಮಿಷವನ್ನು ಕಾಲಜ್ಞರು ಕಾಲದ ಆರಂಭವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಶ್ರವಣಾನ್ತಂ ಶ್ರವಿಷ್ಠಾದಿಯುಗಂ ಸ್ಯಾತ್ ಪಞ್ಚವಾರ್ಷಿಕಮ್। ಭಾನೋರ್ಗತಿವಿಶೇಷೇಣ ಚಕ್ರವತ್ ಪರಿವರ್ತ್ತತೇ ।। ೫೩.

ಶ್ರವಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಶ್ರವಣದವರೆಗೆ ಐದು ವರ್ಷದ ಯುಗವಿದೆ; ಸೂರ್ಯನ ವಿಶೇಷ ಚಲನೆಯಿಂದ ಅದು ಚಕ್ರದಂತೆ ಸುತ್ತುತ್ತದೆ.

ದಿವಾಕರಃ ಸ್ಮೃತಸ್ತಸ್ಮಾತ್ಕಾಲಸ್ತಂ ವಿದ್ಧಿ ಚೇಶ್ವರಮ್। ಚತುರ್ವನಿಧಾನಾಂ ಭೂತಾನಾಂ ಪ್ರವರ್ತ್ತಕನಿವರ್ತ್ತಕಃ ।। ೫೩.

ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂರ್ಯನು ಕಾಲವೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು; ಅವನು ಎಲ್ಲ ಚತುರ್ವಿಧ ಜೀವಿಗಳ ಪ್ರಾರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವನ್ನು ನಡೆಸುವ ಒಡೆಯನೆಂದು ತಿಳಿ.

ಇತ್ಯೇಷ ಜ್ಯೋತಿಷಾಮೇವ ಸನ್ನಿವೇಶೋಽರ್ಥನಿಶ್ಚಯಾತ್। ಲೋಕಸಂವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಮೀಶ್ವರೇಣ ವಿನಿರ್ಮಿತಃ ।। ೫೩.

ಈ ರೀತಿ ಜ್ಯೋತಿರ್ಗಣಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಲೋಕದ ವ್ಯವಹಾರದಿಗಾಗಿ, ಅರ್ಥವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು, ಈಶ್ವರನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಉತ್ಪನ್ನಃ ಶ್ರವಣೇನಾಸೌ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತಶ್ಚ ಧ್ರುವೇ ತಥಾ। ಸರ್ವತೋಽನ್ತೇಷು ವಿಸ್ತೀರ್ಣೋ ವೃಕ್ಷಾಕಾರ ಇತಿ ಸ್ಥಿತಿಃ ।। ೫೩.

ಅದು ಶ್ರವಣದಿಂದ ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ, ಧ್ರುವದಲ್ಲಿ ಸಂಕುಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ; ಅದರ ರೂಪವು ಮರದಂತಿದೆ—ಇದು ಅದರ ಸ್ಥಿತಿ.

ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಮ್ಭಗವತಾ ಕಲ್ಪಾದೌ ಸಂಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ। ಸಾಶ್ರಯಃ ಸೋಽಭಿಮಾನೀ ಚ ಸರ್ವಸ್ಯ ಜ್ಯೋತಿರಾತ್ಮಕಃ। ವಿಶ್ವರೂಪಃ ಪ್ರಧಾನಸ್ಯ ಪರಿಣಾಮೋಽಯಮದ್ಭುತಃ ।। ೫೩.

ಕಲ್ಪದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಇದನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದನು; ಇದಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಿದೆ, ಅಹಂಕಾರವಿದೆ, ಎಲ್ಲ ಜ್ಯೋತಿರ್ಗಳ ಸತ್ವವಾಗಿದೆ, ಪ್ರಪಂಚರೂಪಿಯಾದ ಪ್ರಧಾನದ ಅದ್ಭುತ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿದೆ.

ನೈವ ಶಕ್ಯಂ ಪ್ರಸಂಖ್ಯಾತುಂ ಯಾಥಾತಥ್ಯೇನ ಕೇನಚಿತ್। ಗತಾಗತಂ ಮನುಷ್ಯೇಷು ಜ್ಯೋತಿಷಾಂ ಮಾಂಸಚಕ್ಷುಷಾ ।। ೫೩.

ಯಾರಿಂದಲೂ ಜ್ಯೋತಿರ್ಗಳ ಸಂಚಲನವನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ಎಣಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಮಾನವರ ಮಾಂಸದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅವುಗಳ ಆಗಮನ-ನಿಗಮನವನ್ನು ಕಾಣಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಆಗಮಾದನುಮಾನಾಚ್ಚ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾದುಪಪತ್ತಿತಃ। ಪರೀಕ್ಷ್ಯ ನಿಪುಣಂ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಶ್ರದ್ಧಾತವ್ಯಂ ವಿಪಶ್ಚಿತಾ ।। ೫೩.

ಆಗಮ, ಅನುಮಾನ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ, ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಚಕ್ಷುಃ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಜಲಂ ಲೇಖ್ಯಂ ಗಣಿತಂ ಬುದ್ಧಿಸತ್ತಮಾಃ। ಪಞ್ಚೈತೇ ಹೇತವೋ ಜ್ಞೇಯಾ ಜ್ಯೋತಿರ್ಗಣವಿಚಿನ್ತನೇ ।। ೫೩.

ಕಣ್ಣು, ಶಾಸ್ತ್ರ, ನೀರು, ಬರಹ ಮತ್ತು ಗಣನೆ—ಈ ಐದು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಜ್ಯೋತಿರ್ಗಣಗಳ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಗಳು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಕಸ್ಮಿನ್ ದೇಶೇ ಮಹಾಪುಣ್ಯಮೇತದಾಖ್ಯಾನಮುತ್ತಮಮ್। ವೃತ್ತಂ ಬ್ರಹ್ಮಪುರೋಗಾಣಾಂ ಕಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಮಹಾದ್ಯುತೇ। ಏತದಾಖ್ಯಾಹಿ ನಃ ಸಮ್ಯಗ್ ಯಥಾ ವೃತ್ತಂ ತಪೋಧನ ।। ೫೪.

ಯಾವ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಈ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪುಣ್ಯಮಯವಾದ ಕಥೆ, ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ, ಯಾವ ಮಹಾ ಪ್ರಕಾಶಮಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಡೆದಿತು? ಹೇಗೆ ನಡೆದಿತೆಂದು, ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರರಾದವರೆ, ನಮಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳು.

ಯಥಾ ಶ್ರುತಂ ಮಯಾ ಪೂರ್ವಂ ವಾಯುನಾ ಜಗದಾಯುನಾ। ಕಥ್ಯಮಾನಂ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠಾಃ ಸತ್ರೇ ವರ್ಷಸಹಸ್ರಕೇ ।। ೫೪.

ಈ ಹಿಂದೆ ನಾನು ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಾಣಸ್ವರೂಪಿಯಾದ ವಾಯುವಿನಿಂದ, ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ, ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ.

ನೀಲತಾ ಯೇನ ಕಣ್ಠಸ್ಯ ದೇವದೇವಸ್ಯ ಶೂಲಿನಃ। ತದಹಂ ಕೀರ್ತ್ತಯಿಷ್ಯಾಮಿ ಶ್ರೃಣುಧ್ವಂ ಶಂಸಿತವ್ರತಾಃ ।। ೫೪.

ದೇವದೇವರಾದ ಶೂಲಧಾರಿಯ ಕಂಠದಲ್ಲಿ ನೀಲವರ್ಣವು ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; ವ್ರತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರರಾದವರೆ, ನೀವು ಕೇಳಿರಿ.

ಉತ್ತರೇ ಶೈಲರಾಜಸ್ಯ ಸರಾಂಸಿ ಸರಿತೋ ಹ್ರದಾಃ। ಪುಣ್ಯೋದ್ಯಾನೇಷು ತೀರ್ಥೇಷು ದೇವತಾಯತನೇಷು ಚ। ಗಿರಿಶ್ರೃಙ್ಗೇಷು ತುಙ್ಗೇಷು ಗಹ್ವರೋಪವನೇಷು ಚ ।। ೫೪.

ಪರ್ವತರಾಜನ ಉತ್ತರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸರೋವರಗಳು, ನದಿಗಳು, ಹ್ರದಗಳು, ಪುಣ್ಯವನಗಳು, ತೀರ್ಥಗಳು, ದೇವಾಲಯಗಳು, ಎತ್ತರದ ಪರ್ವತಶೃಂಗಗಳು, ಆಳವಾದ ಕಾನನಗಳು ಮತ್ತು ಉಪವನಗಳಿವೆ.

ದೇವಭಕ್ತಾ ಮಹಾತ್ಮಾನೋ ಮುನಯಃ ಶಂಸಿತವ್ರತಾಃ। ಸ್ತುವನ್ತಿ ಚ ಮಹಾದೇವಂ ಯತ್ರ ಯಥಾವಿಧಿ ।। ೫೪.

ಅಲ್ಲಿ ದೇವಭಕ್ತರಾದ ಮಹಾತ್ಮರು, ವ್ರತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರರಾದ ಮುನಿಗಳು, ಮಹಾದೇವನನ್ನು ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಋಗ್ಯಜುಃಸಾಮವೇದೈಶ್ಚ ನೃತ್ಯಗೀತಾರ್ಚ್ಚನಾದಿಭಿಃ। ಓಙ್ಕಾರೇಣ ನಮಸ್ಕಾರೈರರ್ಚ್ಚಯನ್ತಿ ಸದಾ ಶಿವಮ್ ।। ೫೪.

ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದಗಳ ಮೂಲಕ, ನೃತ್ಯ, ಹಾಡು, ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಓಂ ಎಂಬ ಶಬ್ದ, ನಮಸ್ಕಾರಗಳೊಂದಿಗೆ, ಅವರು ಸದಾ ಶಿವನನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರವೃತ್ತೇ ಜ್ಯೋತಿಷಾಂ ಚಕ್ರೇ ಮಧ್ಯವ್ಯಾಪ್ತೇ ದಿವಾಕರೇ। ದೇವತಾ ನಿಯತಾತ್ಮಾನಃ ಸರ್ವೇ ತಿಷ್ಠನ್ತಿ ತಾಂ ಕಥಾಮ್ । ಅಥ ನಿಯಮಪ್ರವೃತ್ತಾಶ್ಚ ಪ್ರಾಣಶೇಷವ್ಯವಸ್ಥಿತಾಃ ।। ೫೪.

ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಚಕ್ರ ಆರಂಭವಾದಾಗ, ಸೂರ್ಯನು ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ, ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ನಿಯಮಿತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಆ ಕಥೆಯನ್ನು ಗಮನದಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಶಿಸ್ತು ಪಾಲಿಸುವವರು, ಉಸಿರಿನಷ್ಟೇ ಅವಲಂಬಿಸಿ ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದವರು ಕೂಡ ಅಲ್ಲಿ ಹಾಜರಿದ್ದರು.

ನಮಸ್ತೇ ನೀಲಕಣ್ಠಾಯ ಇತ್ಯುವಾಚ ಸದಾಗತಿಃ। ತಚ್ಛುತ್ವಾ ಭಾವಿತಾತ್ಮಾನೋ ಮುನಯಃ ಶಂಶಿತವ್ರತಾಃ। ವಾಲಖಿಲ್ಯೇತಿ ವಿಖ್ಯಾತಾಃ ಪತಙ್ಗಸಹಚಾರಿಣಃ ।। ೫೪.

ಅಲ್ಲಿ ಸದಾಗತಿ ಎಂಬವನು 'ನಮಸ್ಕಾರಗಳು ನೀಲಕಂಠನಿಗೆ' ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ, ಮನಸ್ಸು ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿಕೊಂಡು, ವ್ರತದಲ್ಲಿ ದೃಢರಾಗಿದ್ದ ಮುನಿಗಳು, ಸೂರ್ಯನ ಸಂಗಾತಿಗಳಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ ವಾಲಖಿಲ್ಯರು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದರು.

ಅಷ್ಟಾಶೀತಿಸಹಸ್ರಾಣಿ ಮುನೀನಾಮೂರ್ದ್ಧ್ವರೇತಸಾಮ್। ತಸ್ಮಾತ್ ಪೃಚ್ಛನ್ತಿ ವೈ ವಾಯುಂ ವಾಯುಪರ್ಣಾಮ್ಬುಭೋಜನಾಃ ।। ೫೪.

ಅಷ್ಟೈಎಂಟು ಸಾವಿರ ಮಂದಿ, ವೀರ್ಯವನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಿಡಿದಿರುವ ಮುನಿಗಳು, ಗಾಳಿ, ಎಲೆ, ನೀರನ್ನು ಆಹಾರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದವರು, ಆಗ ವಾಯುವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು.

ನೀಲಕಣ್ಠೇತಿ ಯತ್ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ತ್ವಯಾ ಪವನಸತ್ತಮ। ಏತದ್ದುಹ್ಯಂ ಪವಿತ್ರಾಣಾಂ ಪುಣ್ಯಂ ಪುಣ್ಯಕೃತಾಂ ವರಾಃ ।। ೫೪.

ಓ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ವಾಯು, ನೀನು ನೀಲಕಂಠನ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳು ಶುದ್ಧ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವರಲ್ಲಿ ರಹಸ್ಯ, ಪುಣ್ಯವಂತರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರವಾದವು.

ತದ್ವಯಂ ಶ್ರೋತುಮಿಚ್ಛಾಮಸ್ತ್ವತ್ಪ್ರಸಾದಾತ್ಪ್ರಭಞ್ಜನ। ನೀಲತಾ ಯೇನ ಕಣ್ಠಸ್ಯ ಕಾರಣೇನಾಮ್ಬಿಕಾಪತೇಃ ।। ೫೪.

ಆದರಿಂದ, ಪ್ರಭಂಜನ, ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಅಂಬಿಕಾಪತಿಯ ಕಂಠಕ್ಕೆ ನೀಲವರ್ಣ ಬಂದ ಕಾರಣವನ್ನು ನಾವು ಕೇಳಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇವೆ.

ಶ್ರೋತುಮಿಚ್ಛಾ ಮಹೇ ಸಮ್ಯಕ್ ತವ ವಕ್ರಾದ್ವಿಶೇಷತಃ। ಯಾವದ್ವಾಚಃ ಪ್ರವರ್ತ್ತನ್ತೇ ಸಾರ್ಥಾಸ್ತಾಶ್ಚ ತ್ವಯೇರಿತಾಃ ।। ೫೪.

ಮಹಾನೇ, ನಿನ್ನ ಮಾತಿನಿಂದ ನಾವು ಇದನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ. ನಿನ್ನ ಮಾತುಗಳು ಎಷ್ಟು ಕಾಲ ಮುಂದುವರಿದರೂ, ಅವು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ.

ವರ್ಣಸ್ಥಾನಗತೇ ವಾಯೌ ವಾಗ್ವಿಧಿಃ ಸಂಪ್ರವರ್ತತೇ। ಜ್ಞಾನಂ ಪೂರ್ವಮಥೋತ್ಸಾಹ ಸ್ತ್ವತ್ತೋ ವಾಯೋ ಪ್ರವರ್ತತೇ ।। ೫೪.೧೩ . ತ್ವಯಿ ನಿಷ್ಪನ್ದಮಾನೇ ತು ಶೇಷಾ ವರ್ಣಪ್ರವೃತ್ತಯಃ। ಯತ್ರ ವಾಚೋ ನಿವರ್ತನ್ತೇ ದೇಹಬನ್ಧಾಶ್ಚ ದುರ್ಲಭಾಃ ।। ೫೪.

ವಾಯು ಸರಿಯಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾಗ ಮಾತು ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ; ಮೊದಲು ಜ್ಞಾನ, ನಂತರ ಉತ್ಸಾಹ, ಇವೆರಡೂ ನಿನ್ನಿಂದ ಬರುತ್ತವೆ ವಾಯು. ನೀನು ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿದ್ದಾಗ, ಇತರ ಶಬ್ದಗಳ ಚಲನೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಮಾತು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ದೇಹದ ಬಂಧವೂ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ತತ್ರಾಪಿ ತೇಽಸ್ತಿ ಸದ್ಭಾವಃ ಸರ್ವಗಸ್ತ್ವಂ ಸದಾನಿಲ। ನಾನ್ಯಃ ಸರ್ವಗತೋ ದೇವಸ್ತ್ವದೃತೇಶ़ಸ್ತಿ ಸಮೀರಣ ।। ೫೪.

ಅಲ್ಲಿಯೂ ನಿನ್ನ ಸನ್ನಿಧಾನವಿದೆ, ಸದಾ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರುವ ವಾಯು, ನಿನ್ನ ಹೊರತು ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ದೇವತೆ ಇಲ್ಲ, ಸಮೀರಣ.

ಏಷ ವೈ ಜೀವಲೋಕಸ್ತೇ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಃ ಸರ್ವತೋಽನಿಲ। ವೇತ್ಥ ವಾಚಸ್ಪತಿಂ ದೇವಂ ಮನೋನಾಯಕಮೀಸ್ವರಮ್ ।। ೫೪.

ನೀನು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಜೀವರೂಪವಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿರುವೆ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರುವೆ. ನೀನು ವಾಗೀಶ್ವರನನ್ನು, ಮನಸ್ಸಿನ ಅಧಿಪತಿಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಿತಿರುವೆ.

ಬ್ರೂಹಿ ತತ್ಕಣ್ಠದೇಶಸ್ಯ ಕಿಂ ಕೃತಾ ರೂಪವಿಕ್ರಿಯಾ। ಶ್ರುತ್ವಾ ವಾಕ್ಯನ್ತತಸ್ತೇಷಾಮೃಷೀಣಾಂ ಭಾವಿತಾತ್ಮಾನಾಮ್। ಪ್ರತ್ಯುವಾಚ ಮಹಾತೇಜಾ ವಾಯುರ್ಲೋಕ ನಮಸ್ಕೃತಃ ।। ೫೪.

ಕಂಠದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಬದಲಾವಣೆ ಸಂಭವಿಸಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ನಮಗೆ ಹೇಳು. ಮನಸ್ಸನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿಕೊಂಡ ಮುನಿಗಳ ಮಾತು ಮುಗಿದಾಗ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಗೌರವ ಪಡೆದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಾಯು ಉತ್ತರಿಸಿದನು.

ಪುರಾ ಕೃತಯುಗೇ ವಿಪ್ರೋ ವೇದನಿರ್ಣಯತತ್ಪರಃ। ವಸಿಷ್ಠೋ ನಾಮ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಮಾನಸೋ ವೈ ಪ್ರಜಾಪತೇಃ ।। ೫೪.

ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ, ವೇದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ನಿರಂತರ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ, ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಮನಸಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ವಸಿಷ್ಠ ಎಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಇದ್ದನು.