ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಸ ಏವ ಕಾಲಶ್ಚಾಗ್ನಿಶ್ಚ ದ್ವಾದಶಾತ್ಮಾ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ। ತಪತ್ಯೇಷ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಟಾಸ್ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಂ ಸಚರಾಚರಮ್ ।। ೫೩.

ಅವನೇ ಕಾಲ, ಅಗ್ನಿ, ಹನ್ನೆರಡು ರೂಪಗಳ ಪ್ರಜಾಪತಿ; ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಅವನು ಮೂವರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಚರಾಚರಗಳೊಂದಿಗೆ ತಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸ ಏಷ ತೇಜಸಾಂ ರಾಶಿಃ ಸಮಸ್ತಃ ಸಾರ್ವಲೌಕಿಕಃ। ಉತ್ತಮಂ ಮಾರ್ಗಮಾಸ್ಥಾಯ ವಾಯೋಭಾಭಿರಿದಞ್ಜಗತ್। ಪಾರ್ಶ್ವಮೂರ್ದ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚೈವ ತಾಪಯತ್ಯೇಷ ಸರ್ವಶಃ ।। ೫೩.

ಅವನೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾಶಗಳ ಸಮಗ್ರ ರೂಪ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ; ಉನ್ನತ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ವಾಯುವಿನ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದ ಈ ಜಗತ್ತನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆ—ಪಕ್ಕ, ಮೇಲೂ ಕೆಳಗೂ—ತಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

ರವೇರಶ್ಮಿಸಹಸ್ರಂ ಯತ್ ಪ್ರಾಙ್ಮಯಾ ಸಮುದಾಹೃತಮ್ । ತೇಷಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಾಃ ಪುನಃ ಸಪ್ತ ರಶ್ಮಯೋ ಗ್ರಹಯೋನಯಃ ।। ೫೩.

ನಾನು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಸೂರ್ಯನ ಸಾವಿರ ಕಿರಣಗಳಲ್ಲಿ, ಏಳನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಅವುಗಳೇ ಗ್ರಹಗಳಿಗೆ ಮೂಲವಾಗಿವೆ.

ಸುಷುಮ್ನೋ ಹರಿಕೇಶಶ್ಚ ವಿಶ್ವಕರ್ಮಾ ತಥೈವ ಚ। ವಿಶ್ವಶ್ರವಾಃ ಪುನಶ್ಚಾನ್ಯಃ ಸಂಯದ್ವಸುರತಃ ಪರಮ್ । ಅರ್ವಾವಸುಃ ಪುನಶ್ಚಾನ್ಯೋ ಮಯಾ ಚಾತ್ರ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಃ ।। ೫೩.

ಸುಷುಮ್ನ, ಹರಿಕೇಶ, ವಿಶ್ವಕರ್ಮ, ವಿಶ್ವಶ್ರವ, ಸಂಯದ್ವಸು, ಅರ್ವಾವಸು—ಇವುಗಳನ್ನು ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದೇನೆ.

ಸುಷುಮ್ನಃ ಸೂರ್ಯರಶ್ಮಿಸ್ತು ಕ್ಷೀಣಂ ಶಶಿನಮೇಧಯನ್। ತಿರ್ಯಗೂರ್ದ್ಧ್ವಪ್ರಭಾವೋಽಸೌ ಸುಷುಮ್ನಃ ಪರಿಕೀರ್ತ್ಯತೇ ।। ೫೩.

ಸುಷುಮ್ನ ಎಂಬ ಸೂರ್ಯಕಿರಣವು ಕ್ಷೀಣವಾಗುತ್ತಿರುವ ಚಂದ್ರನನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತದೆ; ಅದರ ಪ್ರಕಾಶವು ಅಡ್ಡ ಹಾಗೂ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹರಡುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನೇ ಸುಷುಮ್ನ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಹರಿಕೇಶಃ ಪುರಸ್ತ್ವಾದ್ಯಾ ಋಕ್ಷಯೋನಿಃ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ಯತೇ। ದಕ್ಷಿಣೇ ವಿಶ್ವಕರ್ಮಾ ತು ರಶ್ಮಿರ್ವರ್ದ್ಧಯತೇ ಬುಧಮ್ ।। ೫೩.

ಹರಿಕೇಶನು ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ ತಾರೆಗಳ ಮೂಲವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ವಿಶ್ವಕರ್ಮ ಎಂಬ ಕಿರಣವು ಬುಧನನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.

ವಿಶ್ವಶ್ರವಾಸ್ತು ಯಃ ಪಶ್ಚಾತ್ ಶುಕ್ರಯೋನಿಃ ಸ್ಮೃತೋ ಬುಧೈಃ। ಸಂಯದ್ವಸುಶ್ಚ ಯೋ ರಶ್ಮಿಃ ಸಾ ಯೋನಿರ್ಲೋಹಿತಸ್ಯ ಚ ।। ೫೩.

ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿರುವ ವಿಶ್ವಶ್ರವವನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಶುಕ್ರನ ಮೂಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಸಂಯದ್ವಸು ಎಂಬ ಕಿರಣವು ಮಂಗಳನ ಮೂಲವಾಗಿದೆ.

ಷಷ್ಠಸ್ತ್ವರ್ವಾವಸೂ ರಶ್ಮಿರ್ಯೋನಿಸ್ತು ಸ ಬೃಹಸ್ಪತೇಃ। ಶನೈಶ್ಚರಂ ಪುನಶ್ಚಾಪಿ ರಶ್ಮಿರಾಪ್ಯಾಯತೇ ಸ್ವರಾಟ್ ।। ೫೩.

ಆರ್ವಾವಸು ಎಂಬ ಆರನೆಯ ಕಿರಣವು ಗುರುನ ಮೂಲವಾಗಿದೆ; ಮತ್ತೊಂದು ಕಿರಣವು ಶನಿಯನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಸ್ವರಾಜ್ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಏವಂ ಸೂರ್ಯಪ್ರಭಾವೇಣ ಗ್ರಹನಕ್ಷತ್ರತಾರಕಾಃ। ವರ್ದ್ಧನ್ತೇ ವಿದಿತಾಃ ಸರ್ವಾ ವಿಶ್ವಞ್ಚೈದಂ ಪುನರ್ಜಗತ್ । ನಕ್ಷೀಯನ್ತೇ ಪುನಸ್ತಾನಿ ತಸ್ಮಾನ್ನಕ್ಷತ್ರತಾ ಸ್ಮೃತಾ ।। ೫೩.

ಹೀಗಾಗಿ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದ ಗ್ರಹಗಳು, ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ತಾರೆಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ; ಈ ಜಗತ್ತು ಪುನಃ ಪುನಃ ಹೊಸದಾಗುತ್ತದೆ; ಮತ್ತೆ ಆ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಕ್ಷೇತ್ರಾಣ್ಯೇತಾನಿ ವೈ ಪೂರ್ವಮಾಪತನ್ತಿ ಗಭಸ್ತಿಭಿಃ। ತೇಷಾಂ ಕ್ಷೇತ್ರಾಣ್ಯಥಾದತ್ತೇ ಸೂರ್ಯೋ ನಕ್ಷತ್ರತಾಙ್ಗತಃ ।। ೫೩.

ಈ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಮೊದಲು ಕಿರಣಗಳು ತಲುಪುತ್ತವೆ; ಸೂರ್ಯನು ನಕ್ಷತ್ರ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅವುಗಳ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ತೀರ್ಣಾನಾಂ ಸುಕೃತೇನೇಹ ಸುಕೃತಾನ್ತೇ ಗ್ರಹಾಶ್ರಯಾತ್ । ತಾರಾಣಾಂ ತಾರಕಾ ಹ್ಯೇತಾಃ ಶುಕ್ಲತ್ವಾಚ್ಚೈವ ತಾರಕಾಃ ।। ೫೩.

ಇಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯದಿಂದ ಪಾರಾದವರಿಗೆ, ಪುಣ್ಯ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ, ಈ ತಾರೆಗಳನ್ನು ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅವು ಬಿಳಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ತಾರೆಗಳು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ದಿವ್ಯಾನಾಂ ಪಾರ್ಥಿವಾನಾಞ್ಚ ನೈಶಾನಾಞ್ಚೈವ ಸರ್ವಶಃ । ಆದಾನಾನ್ನಿತ್ಯಮಾದಿತ್ಯಸ್ತಮಸಾಂ ತೇಜಸಾಂ ಮಹಾನ್ ।। ೫೩.

ದೈವಿಕ, ಭೌಮ ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಯ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ, ಸದಾ ಸೂರ್ಯನು ಅಂಧಕಾರ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು.

ಸುವತಿ ಸ್ಪನ್ದನಾರ್ಥೇ ಚ ಧಾತುರೇಷ ವಿಭಾವ್ಯತೇ। ಸವನಾತ್ತೇಜಸೋಽಪಾಞ್ಚ ತೇನಾಸೌ ಸವಿತಾ ಮತಃ ।। ೫೩.

ಚಲನೆ ಮತ್ತು ಕಂಪನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ತತ್ತ್ವವೆಂದು ಅವನನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಸವನದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸವಿತೃ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಬಹ್ವರ್ಥಶ್ಚನ್ದ್ರ ಇತ್ಯೇಷ ಹ್ಲಾದನೇ ಧಾತುರಿಷ್ಯತೇ । ಶುಕ್ಲತ್ವೇ ಚಾಮೃತತ್ವೇ ಚ ಶೀತತ್ವೇ ಚ ವಿಭಾವ್ಯತೇ ।। ೫೩.

ಚಂದ್ರನು ಅನೇಕ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಇರುವವನು; ಶೀತೀಕರಣಕ್ಕೆ ಅವನ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಾರೆ; ಬಿಳಿತನ, ಅಮೃತತ್ವ ಮತ್ತು ತಂಪಿನಲ್ಲಿ ಅವನು ಕಾಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸುರ್ಯಾಚನ್ದ್ರಮಸೋರ್ದಿವ್ಯೇ ಮಣ್ಡಲೇ ಭಾಸ್ವರೇ ಖಗೇ। ಜ್ವಲತ್ತೇಜೋಮಯೇ ಶುಕ್ಲೇ ವೃತ್ತಕುಮ್ಭನಿಭೇ ಶುಭೇ ।। ೫೩.

ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರನ ದಿವ್ಯ, ಪ್ರಕಾಶಮಯ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿರುವ ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಮಂಡಲದಲ್ಲಿ, ಅವುಗಳು ಹೊಳೆಯುತ್ತವೆ, ಬಿಳಿಯಾಗಿ, ವೃತ್ತಾಕಾರವಾಗಿ, ಸುಂದರವಾಗಿ ಮಿಂಚುತ್ತಿರುವ ಕುಂಭದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ.

ಘನತೋಯಾತ್ಮಕಂ ತತ್ರ ಮಣ್ಡಲಂ ಶಶಿನಃ ಸ್ಮೃತಮ್। ಘನತೇಜೋಮಯಂ ಶುಕ್ಲಂ ಮಣ್ಡಲಂ ಭಾಸ್ಕರಸ್ಯ ತು ।। ೫೩.

ಅಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನ ವಲಯವು ದಟ್ಟವಾದ ನೀರಿನಿಂದ ಕೂಡಿದುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸೂರ್ಯನ ವಲಯವು ಬಿಳಿಯಾಗಿ ದಟ್ಟವಾದ ಬೆಳಕಿನಿಂದ ಕೂಡಿದೆ.

ವಿಶನ್ತಿ ಸರ್ವದೇವಾಸ್ತು ಸ್ಥಾನಾನ್ಯೇತಾನಿ ಸರ್ವಶಃ। ಮನ್ವನ್ತರೇಷು ಸರ್ವೇಷು ಋಕ್ಷಸೂರ್ಯಗ್ರಹಾಶ್ರಯಾಃ ।। ೫೩.

ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಆ ನಿವಾಸಗಳಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿಯೂ ಅವು ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಗ್ರಹಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ.

ತಾನಿ ದೇವಗೃಹಾಣ್ಯೇವ ತದಾಖ್ಯಾಸ್ತೇ ಭವನ್ತಿ ಚ। ಸೌರಂ ಸೂರ್ಯೋ ವಿಶಸ್ಥಾನಂ ಸೌಮ್ಯಂ ಸೋಮಸ್ತಥೈವ ಚ ।। ೫೩.

ಅವು ದೇವತೆಗಳ ಮನೆಗಳಾಗಿವೆ, ಮತ್ತು ಆ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸೂರ್ಯನು ಸೌರ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಚಂದ್ರನು ಕೂಡ ಸೋಮ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

ಶೌಕ್ರಂ ಶುಕ್ರೋ ವಿಶಸ್ಥಾನಂ ಷೋಡಶಾರ್ಚ್ಚಿಃ ಪ್ರತಾಪವಾನ್। ಬೃಹದ್ಬೃಹಸ್ಪತಿಶ್ಚೈವ ಲೋಹಿತಶ್ಚೈವ ಲೌಹಿತಃ । ಶಾನೈಶ್ಚರಂ ತಥಾ ಸ್ಥಾನಂ ದೇವ ಶ್ಚೈವ ಶನೈಶ್ಚರಃ ।। ೫೩.

ಶುಕ್ರನು ತನ್ನ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ ಹದಿನಾರು ಕಿರಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಮತ್ತು ಲೋಹಿತ (ಅಂಗಾರಕ) ತಮಗೆ ತಕ್ಕ ನಿವಾಸಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಶನಿಯೂ ತನ್ನ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

ಆದಿತ್ಯರಶ್ಮಿಸಂಯೋಗಾತ್ ಸಂಪ್ರಕಾಶಾತ್ಮಿಕಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । ನವಯೋಜನಸಾಹಸ್ರೋ ವಿಷ್ಕಮ್ಭಃ ಸವಿತುಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೫೩.

ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳ ಸಂಗದಿಂದ ಅವುಗಳು ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸೂರ್ಯನ ವಲಯದ ಅಗಲವು ಒಂಬತ್ತು ಸಾವಿರ ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ಇದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ತ್ರಿಗುಣಸ್ತಸ್ಯ ವಿಸ್ತಾರೋ ಮಣ್ಡಲಞ್ಚ ಪ್ರಮಾಣತಃ। ದ್ವಿಗುಣಃ ಸೂರ್ಯವಿಸ್ತಾರಾದ್ವಿಸ್ತಾರಃ ಶಶಿನಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೫೩.

ಅದರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಮೂರುಪಟ್ಟು ಮತ್ತು ವಲಯವೂ ಹಾಗೆಯೇ ಅಳೆಯಲಾಗಿದೆ. ಚಂದ್ರನ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಸೂರ್ಯನಿಗಿಂತ ಎರಡುಪಟ್ಟು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ತುಲ್ಯಸ್ತಯೋಸ್ತು ಸ್ವರ್ಭಾನುರ್ಭೂತ್ವಾಧಸ್ತಾತ್ ಪ್ರಸರ್ಪತಿ। ಉದ್ಧೃತ್ಯ ಪಾರ್ಥಿವಚ್ಛಾಯಾಂ ನಿರ್ಮಿತೋ ಮಣ್ಡಲಾಕೃತಿಃ ।। ೫೩.

ಸ್ವರ್ಭಾನು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಅವರ ಕೆಳಗಡೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭೂಮಿಯ ನೆರಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ವಲಯದ ಆಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ.

ಸ್ವರ್ಭಾನೋಸ್ತು ಬೃಹತ್ ಸ್ಥಾನನ್ನಿರ್ಮಿತಂ ಯತ್ತಮೋಮಯಮ್। ಆದಿತ್ಯಾತ್ತಚ್ಚ ನಿಷ್ಕ್ರಮ್ಯ ಸೋಮಂ ಗಚ್ಛತಿ ಪರ್ವಸು ।। ೫೩.

ಸ್ವರ್ಭಾನುವಿನ ಮಹಾ ನಿವಾಸವು ಕತ್ತಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಅದು ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಹೊರಟು ಚಂದ್ರನ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಆದಿತ್ಯಮೇತಿ ಸೋಮಾಚ್ಚ ಪುನಃ ಸೋಮಞ್ಚ ಪರ್ವಸು। ಸ್ವರ್ಭಾಸಾನುದತೇ ಯಸ್ಮಾತ್ತತಃ ಸ್ವರ್ಭಾನುರುಚ್ಯತೇ ।। ೫೩.

ಅದು ಚಂದ್ರನಿಂದ ಮತ್ತೆ ಸೂರ್ಯನ ಬಳಿಗೆ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವರ್ಭಾನು ಬೆಳಕಿನೊಂದಿಗೆ ಉದಯವಾಗುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಸ್ವರ್ಭಾನು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಚನ್ದ್ರಸ್ಯ ಷೋಡಶೋ ಭಾಗೋ ಭಾರ್ಗವಶ್ಚ ನಿಧೀಯತೇ। ವಿಷ್ಕಮ್ಭಾನ್ಮಣ್ಡಲಾಚ್ಚೈವ ಯೋಜನಾಗ್ರಾತ್ ಪ್ರಮಾಣತಃ ।। ೫೩.

ಚಂದ್ರನ ಹದಿನಾರನೇ ಭಾಗವು ಭಾರ್ಗವನಿಗೆ ಸೇರಿದೆ, ಅದು ವಲಯ ಮತ್ತು ಅಗಲದಿಂದ, ಯೋಜನದ ತುದಿಯಿಂದ ಅಳೆಯಲಾಗಿದೆ.

ಭಾರ್ಗವಾತ್ಪಾದಹೀನಸ್ತು ವಿಜ್ಞೇಯೋ ವೈ ಬೃಹಸ್ಪತಿಃ। ಬುಹಸ್ಪತೇಃ ಪಾದಹೀನೌ ಕುಜಸೌರಾವುಭೌ ಸ್ಮೃತೌ । ವಿಸ್ತಾರಾನ್ಮಣ್ಡಲಾಚ್ಚೈವ ಪಾದಹೀನಸ್ತಯೋರ್ಬುಧಃ ।। ೫೩.

ಭಾರ್ಗವನಿಗಿಂತ ಪಾದದಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ ಇರುವವನು ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಬೃಹಸ್ಪತಿಯಿಗಿಂತ ಪಾದದಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ ಇರುವವರು ಕುಜ ಮತ್ತು ಶನಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅವರ ವಲಯ ಮತ್ತು ಅಗಲಕ್ಕಿಂತ ಪಾದದಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ ಇರುವವನು ಬುಧನು.

ತಾರಾನಕ್ಷತ್ರರೂಪಾಣಿ ಸ್ವಪುಷ್ಮನ್ತೀಹ ಯಾನಿ ವೈ। ಬುಧೇನ ಸಮತುಲ್ಯಾನಿ ವಿಸ್ತಾರಾನ್ಮಣ್ಡಲಾದಥ ।। ೫೩.

ಇಲ್ಲಿ ತಾರೆಗಳು ಮತ್ತು ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ತನ್ನದೇ ಪ್ರಕಾಶ ಹೊಂದಿವೆ. ಅವುಗಳ ವಿಸ್ತಾರವು ಬುಧನಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ, ವಲಯದಿಂದ ಅಳೆಯಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಾಯಶಶ್ಚನ್ದ್ರಯೋಗಾನಿ ವಿದ್ಯಾದೃಕ್ಷಾಣಿ ತತ್ತ್ವವಿತ್। ತಾರಾನಕ್ಷತ್ರರೂಪಾಣಿ ಹೀನಾನಿ ತು ಪರಸ್ಪರಮ್ ।। ೫೩.

ಯಾರು ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವರೋ ಅವರು ಬಹುತೇಕ ತಾರೆಗಳು ಚಂದ್ರನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಆದರೆ ತಾರೆಗಳು ಮತ್ತು ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ರೂಪಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಕಡಿಮೆ ಇರುತ್ತವೆ.

ಶತಾನಿ ಪಞ್ಚ ಚತ್ವಾರಿ ತ್ರೀಣಿ ದ್ವೇ ಚೈವ ಯೋಜನೇ। ಪೂರ್ವಾಪರನಿಕೃಷ್ಟಾನಿ ತಾರಕಾಮಣ್ಡಲಾನಿ ತು। ಯೋಜನಾನ್ಯರ್ದ್ಧಮಾತ್ರಾಣಿ ತೇಭ್ಯೋ ಹ್ರಸ್ವಂ ನ ವಿದ್ಯತೇ ।। ೫೩.

ಅಲ್ಲಿ ಐನೂರು, ನಾಲ್ಕುನೂರು, ಮೂವತ್ತು ಮತ್ತು ಎರಡು ನೂರು ಯೋಜನಗಳ ವಲಯಗಳಿವೆ. ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ತಾರೆಗಳ ವಲಯಗಳು ದೂರವಿದ್ದು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಧ ಯೋಜನಕ್ಕೂ ಕಡಿಮೆ ಇರುವ ವಲಯವಿಲ್ಲ.