ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಏವಮರ್ಥ ವಶಾತ್ತಸ್ಯ ಸನ್ನಿವೇಶೋ ರಥಸ್ಯ ತು। ತಥಾ ಸಂಯೋಗಭಾಗೇನ ಸಂಸಿದ್ಧೋ ಭಾಸ್ವರೋ ರಥಃ ।। ೫೧.

ಹೀಗೆ, ಉದ್ದೇಶದಂತೆ ಆ ರಥದ ವಿನ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ; ಹಾಗೆಯೇ, ಅವುಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ರಥವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ತೇನಾಽಸೌ ತರಣಿರ್ದೇವಸ್ತರಸಾ ಸರ್ಪತೇ ದಿವಿ। ಯುಗಾಕ್ಷಕೋಟಿಸಮ್ಬದ್ಧೌ ರಶ್ಮೀ ದ್ವೌ ಸ್ಯನ್ದನಸ್ಯ ಹಿ ।। ೫೧.

ಇದರಿಂದ ಆ ವೇಗದ ಸೂರ್ಯದೇವರು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಚುರುಕಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಯುಗ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕಿರಣಗಳು ರಥಕ್ಕೆ ಬಂಧಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಧ್ರುವೇಣ ಭ್ರಮತೋ ರಶ್ಮೀ ವಿಚಕ್ರಯುಗಯೋಸ್ತು ವೈ। ಭ್ರಮತೋ ಮಣ್ಡಲಾನಿ ಸ್ಯುಃ ಖೇಚರಸ್ಯ ರಥಸ್ಯ ತು ।। ೫೧.

ಧ್ರುವ ಮತ್ತು ಎರಡು ಚಕ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಿರಣಗಳು ಸುತ್ತುವಾಗ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ರಥದ ವೃತ್ತಗಳು ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ಯುಗಾಕ್ಷಕೋಟೀ ತೇ ತಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣೇ ಸ್ಯನ್ದನಸ್ಯ ತು। ಧ್ರುವೇಣ ಸಂಗೃಹೀತೇ ವೈ ದ್ವಿಚಕ್ರಶ್ವೇತರಜ್ಜುವತ್ ।। ೫೧.

ಆ ರಥದ ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯುಗದ ಎರಡು ಕೊನೆಗಳು ಇರುತ್ತವೆ, ಅವು ಧ್ರುವನಿಂದ ಹಿಡಿದಿರುತ್ತವೆ. ಆ ರಥಕ್ಕೆ ಎರಡು ಚಕ್ರಗಳು ಹಾಗೂ ಬಿಳಿ ಹಗ್ಗಗಳಿವೆ.

ಭ್ರಮನ್ತಮನುಗಚ್ಛೇತಾಂ ಧ್ರುವಂ ರಶ್ಮೀ ತು ತಾವುಭೌ । ಯುಗಾಕ್ಷ ಕೋಟೀ ತೇ ತಸ್ಯ ವಾತೋರ್ಮೀ ಸ್ಯನ್ದನಸ್ಯ ತು ।। ೫೧.

ಆ ಎರಡು ಕಿರಣಗಳು ಧ್ರುವನನ್ನು ಸುತ್ತುತ್ತಾ ಅವನ ಹಿಂದೆ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಆ ರಥದ ಯುಗದ ಕೊನೆಗಳು ಗಾಳಿಯ ಅಲೆಗಳಂತಿವೆ.

ಕೀಲಾಸಕ್ತೋ ಯಥಾ ರಜ್ಜುರ್ಭ್ರಮತೇ ಸರ್ವತೋ ದಿಶಮ್। ಹ್ರಸತಸ್ತಸ್ಯ ರಶ್ಮೀ ತೌ ಮಣ್ಡಲೇಷೂತ್ತರಾಯಣೇ ।। ೫೧.

ಹಗ್ಗವನ್ನು ಒಂದು ಕಂಬಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿದಂತೆ ಅದು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕಿಗೂ ಸುತ್ತುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಉತ್ತರಾಯಣದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆ ಎರಡು ಕಿರಣಗಳು ವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುವಾಗ ಚಿಕ್ಕವಾಗುತ್ತವೆ.

ವರ್ದ್ಧೇತೇ ದಕ್ಷಿಣೇ ಚೈವ ಭ್ರಮತೋ ಮಣ್ಡಲಾನಿ ತು। ಧ್ರುವೇಣ ಸಂಗೃಹೀತೌ ತು ರಸ್ಮೀ ವೈ ನಯತೋ ರವಿಮ್ ।। ೫೧.

ದಕ್ಷಿಣಾಯನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆ ವೃತ್ತಗಳು ಸುತ್ತುವಾಗ ಆ ಎರಡು ಕಿರಣಗಳು ಉದ್ದವಾಗುತ್ತವೆ. ಧ್ರುವನು ಹಿಡಿದಿರುವ ಆ ಕಿರಣಗಳು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತವೆ.

ಆಕೃಷ್ಯೇತೇ ಯದಾ ತೌ ವೈ ಧ್ರುವೇಣ ಸಮಧಿಷ್ಠಿತೌ। ತದಾ ಸೋಽಭ್ಯನ್ತರಂ ಸೂರ್ಯೋ ಭ್ರಮತೇ ಮಣ್ಡಲಾನಿ ತು ।। ೫೧.

ಆ ಎರಡು ಧ್ರುವನಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದವುಗಳನ್ನು ಒಳಕ್ಕೆ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುವಾಗ, ಸೂರ್ಯನು ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆ ವೃತ್ತಗಳನ್ನು ಸುತ್ತುತ್ತಾ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಅಶೀತಿಮಣ್ಡಲಶತಂ ಕಾಷ್ಠಯೋರುಭಯೋಶ್ಚರನ್ । ಧ್ರುವೇಣ ಮುಚ್ಯಮಾನಾಭ್ಯಾಂ ರಶ್ಮಿಭ್ಯಾಂ ಪುನರೇವ ತು ।। ೫೧.

ಎರಡೂ ಬದಿಗಳಲ್ಲಿಯೊಂದು ಎಂಭತ್ತು ಶತ ವೃತ್ತಗಳನ್ನು ಸೂರ್ಯನು ದಾಟುತ್ತಾನೆ. ಧ್ರುವನು ಆ ಎರಡು ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಬಿಡಿಸಿದಾಗ, ಅವನು ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ.

ತಥೈವ ಬಾಹ್ಯತಃ ಸೂರ್ಯೋ ಭ್ರಮತೇ ಮಣ್ಡಲಾನಿ ತು। ಉದ್ವೇಷ್ಟಯನ್ ಸ ವೇಗೇನ ಮಣ್ಡಲಾನಿ ತು ಗಚ್ಛತಿ ।। ೫೧.

ಹಾಗೆಯೇ ಸೂರ್ಯನು ಹೊರಗಿನ ವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಚಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ವೇಗವಾಗಿ ಆ ವೃತ್ತಗಳನ್ನು ಸುತ್ತುತ್ತಾ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಸ ರಥೋಽಧಿಷ್ಠಿತೋ ದೇವೈರಾದಿತ್ಯೈಋಷಿಭಿಸ್ತಥಾ। ಗನ್ಧರ್ವೈರಪ್ಸರೋಭಿಶ್ಚ ಗ್ರಾಮಣೀಸರ್ಪರಾಕ್ಷಸೈಃ ।। ೫೨.

ಆ ರಥವನ್ನು ದೇವತೆಗಳು, ಆದಿತ್ಯರು, ಋಷಿಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಅಪ್ಸರಸರು, ಮುಖ್ಯರು, ಸರ್ಪಗಳು ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಏತೇ ವಸನ್ತಿ ವೈ ಸೂರ್ಯೇ ದ್ವೌ ದ್ವೌ ಮಾಸೌ ಕ್ರಮೇಣ ತು। ಧಾತಾರ್ಯಮಾ ಪುಲಸ್ತ್ಯಶ್ಚ ಪುಲಹಶ್ಚ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ ।। ೫೨.

ಇವರು ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ, ಪ್ರತಿ ಎರಡು ತಿಂಗಳುಗಳ ಕಾಲ, ಜೋಡಿಯಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ: ಧಾತೃ, ಅರ್ಯಮನ್, ಪುಲಸ್ತ್ಯ, ಪುಲಹ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪತಿ.

ಉರಗೋ ವಾಸುಕಿಶ್ಚೈವ ಸಙ್ಕೀರ್ಣಾರಶ್ಚ ತಾವುಭೌ। ತುಮ್ಬುರುರ್ನಾರದಶ್ಚೈವ ಗನ್ಧರ್ವೌ ಗಾಯತಾಂ ವರೌ ।। ೫೨.

ಸರ್ಪರಾದ ವಾಸುಕಿಯೂ ಸಂಕೀರ್ಣನೂ, ಹಾಡುವ ಗಂಧರ್ವರಲ್ಲಿ tumburu ಮತ್ತು ನಾರದನೂ ಇದ್ದಾರೆ.

ಕ್ರತುಸ್ಥಲ್ಯಪ್ಸರಾಶ್ಚೈವ ತಥಾ ವೈ ಪುಞ್ಜಿಕಸ್ಥಲೀ। ಗ್ರಾಮಣೀ ರಥಕೃಚ್ಛ್ರಶ್ಚ ತಪೋರ್ಯಶ್ಚೈವ ತಾವುಭೌ ।। ೫೨.

ಕ್ರತುಸ್ಥಲಿ ಮತ್ತು ಅಪ್ಸರಸರು, ಪುಂಜಿಕಸ್ಥಲಿ, ಮುಖ್ಯರಾದ ರಥಕೃಚ್ಛ ಮತ್ತು ತಪೋರ್ಯ ಇಬ್ಬರೂ ಇದ್ದಾರೆ.

ರಕ್ಷೋ ಹೇತಿಃ ಪ್ರಹೇತಿಶ್ಚ ಯಾತುಧಾನಾವುದಾಹೃತೌ। ಮಧುಮಾಧವಯೋರೇಷ ಗಣೋ ವಸತಿ ಭಾಸ್ಕರೇ ।। ೫೨.

ರಾಕ್ಷಸರಾದ ಹೇತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಹೇತಿ, ಯಾತುಧಾನರಾದ ಇಬ್ಬರೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಈ ಗುಂಪು ಮಧು ಮತ್ತು ಮಾಧವ ಮಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಸ್ಕರನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.

ವಾಸನ್ತೌ ಗ್ರೈಷ್ಮಿಕೌ ಮಾಸೌ ಮಿತ್ರಶ್ಚ ವರುಣಶ್ಚ ಹ। ಋಷಿರತ್ರಿರ್ವಸಿಷ್ಠಶ್ಚ ತಕ್ಷಕೋ ರಮ್ಭ ಏವ ಚ ।। ೫೨.

ವಸಂತ ಮತ್ತು ಗ್ರೀಷ್ಮ ಮಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರ ಮತ್ತು ವರుణ, ಋಷಿಗಳಾದ ಅತ್ರಿ ಮತ್ತು ವಸಿಷ್ಠ, ಸರ್ಪರಾದ ತಕ್ಷಕ ಮತ್ತು ರಂಭಾ ಇದ್ದಾರೆ.

ಮೇನಕಾ ಸಹಜನ್ಯಾ ಚ ಗನ್ಧರ್ವೌ ಚ ಹಹಾ ಹುಹೂಃ। ರಥಸ್ವನಶ್ಚ ಗ್ರಾಮಣ್ಯೋ ರಥಚಿತ್ರಶ್ಚ ತಾವುಭೌ ।। ೫೨.

ಮೆನಕಾ ಮತ್ತು ಸಹಜನ್ಯಾ, ಗಂಧರ್ವರಾದ ಹಹಾ ಮತ್ತು ಹುಹೂ, ಮುಖ್ಯರಾದ ರಥಸ್ವನ ಮತ್ತು ರಥಚಿತ್ರ ಇಬ್ಬರೂ ಇದ್ದಾರೆ.

ಪೌರುಷೇಯೋ ಧವಶ್ಚೈವ ಯಾತುಧಾನಾವುದಾಹೃತೌ। ಏತೇ ವಸನ್ತಿ ವೈ ಸೂರ್ಯೇ ಮಾಸಯೋಃ ಶುಚಿಶುಕ್ರಯೋಃ ।। ೫೨.

ಪೌರುಷೇಯ ಮತ್ತು ಧವ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಯಾತುಧಾನರು ಇದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಶುಚಿ ಮತ್ತು ಶುಕ್ರ ಮಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.

ತತಃ ಸೂರ್ಯೇ ಪುನಸ್ತ್ವನ್ಯಾ ನಿವಸನ್ತೀಹ ದೇವತಾಃ। ಇನ್ದ್ರಶ್ಚೈವ ವಿವಸ್ವಾಂಶ್ಚ ಅಙ್ಗಿರಾ ಭೃಗುರೇವ ಚ ।। ೫೨.

ನಂತರ ಮತ್ತೆ ಬೇರೆ ದೇವತೆಗಳು ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ: ಇಂದ್ರ, ವಿವಸ್ವಾನ್, ಅಂಗಿರಸ ಮತ್ತು ಭೃಗು.

ಏಲಾಪರ್ಣಸ್ತಥಾ ಸರ್ಪಃ ಶಙ್ಖಪಾಲಶ್ಚ ತಾವುಭೌ। ವಿಶ್ವಾವಸೂಗ್ರಸೇನೌ ಚ ಪ್ರಾತಶ್ಚೈವಾರುಣಶ್ಚ ಹ ।। ೫೨.

ಎಲಾಪರ್ಣ ಮತ್ತು ಸರ್ಪರಾದ ಶಂಖಪಾಲ, ವಿಶ್ವಾವಸು ಮತ್ತು ಉಗ್ರಸೇನ, ಪ್ರಾತ ಮತ್ತು ಅರುಣ ಕೂಡ ಇದ್ದಾರೆ.

ಪ್ರಮ್ಲೋಚೇತಿ ಚ ವಿಖ್ಯಾತಾ ನಿಮ್ಲೋಚೇತಿ ಚ ತೇ ಉಭೇ। ಯಾತುಧಾನಸ್ತಥಾ ಸರ್ಪೋ ವ್ಯಾಘ್ರಃ ಶ್ವೇತಶ್ಚ ತಾವುಭೌ। ನಭೋನಭಸ್ಯಯೋರೇಷ ಗಣೋ ವಸತಿ ಭಾಸ್ಕರೇ ।। ೫೨.

ಪ್ರಮ್ಲೋಚಾ ಮತ್ತು ನಿಮ್ಲೋಚಾ ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಇಬ್ಬರೂ, ಯಾತುಧಾನ ಮತ್ತು ಸರ್ಪ, ವ್ಯಾಘ್ರ ಮತ್ತು ಶ್ವೇತ ಇಬ್ಬರೂ; ಈ ಗುಂಪು ನಭಸ್ ಮತ್ತು ನಭಸ್ಯ ಮಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಸ್ಕರನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಶರದೃ-ತೌ ಪುನಃ ಶುಭ್ರಾ ವಸನ್ತಿ ಮುನಿ ದೇವತಾಃ। ಪರ್ಜ್ಜನ್ಯಶ್ಚಾಥ ಪೂಷಾ ಚ ಭರದ್ವಾಜಃ ಸಗೌತಮಃ ।। ೫೨.

ಶರದೃತುವಿನಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ ಮುನಿಗಳು ಹಾಗೂ ದೇವತೆಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪರ್ಜನ್ಯ, ಪೂಷಣ್, ಭರದ್ವಾಜ ಮತ್ತು ಗೌತಮ ಕೂಡ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತಾರೆ.

ವಿಶ್ವಾವಸುಶ್ಚ ಗನ್ಧರ್ವಾಸ್ತಥೈವ ಸುರಭಿಶ್ಚ ಯಃ। ವಿಶ್ವಾಚೀ ಚ ಘೃತಾಚೀ ಚ ಉಭೇ ತೇ ಶುಭಲಕ್ಷಣೇ ।। ೫೨.

ವಿಶ್ವಾವಸು ಮತ್ತು ಗಂಧರ್ವರು, ಜೊತೆಗೆ ಸುರಭಿ, ವಿಶ್ವಾಚಿ ಮತ್ತು ಘೃತಾಚಿ—ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಶುಭ ಲಕ್ಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದಾರೆ.

ನಾಗ ಐರಾವತಶ್ಚೈವ ವಿಶ್ರುತಶ್ಚ ಧನಞ್ಜಯಃ। ಸೇನಜಿಚ್ಚ ಸುಷೇಣಶಚವ ಸೇನಾನೀರ್ಗ್ರಾಮಣೀಶ್ಚ ತೌ ।। ೫೨.

ನಾಗ ಐರಾವತ, ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಧನಂಜಯ, ಸೇನಜಿತ್, ಸುಷೇಣ ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರು ಸೇನಾಧಿಪತಿಗಳು, ಗ್ರಾಮಣಿಗಳು ಅಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ.

ಆಪೋ ವಾತಶ್ಚ ತಾವೇತೌ ಯಾತುಧಾನಾವುಭೌ ಸ್ಮೃತೌ। ವಸನ್ತ್ಯೇತೇ ತು ವೈ ಸೂರ್ಯೇ ಮಾಸಯೋಶ್ಚ ಇಷೋರ್ಜಯೋಃ ।। ೫೨.

ನೀರು ಮತ್ತು ಗಾಳಿ—ಈ ಇಬ್ಬರನ್ನು ಯಾತುಧಾನರು ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವರು ಎಲ್ಲರೂ ಸೂರ್ಯನೊಂದಿಗೆ ಇಷ ಮತ್ತು ಊರ್ಜ ಎಂಬ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಹೈಮನ್ತಿಕೌ ತು ದ್ವೌ ಮಾಸೌ ವಸನ್ತಿ ತು ದಿವಾಕರೇ। ಅಂಶೋ ಭಗಶ್ಚ ದ್ವಾವೇತೌ ಕಶ್ಯಪಶ್ಚ ಋತುಶ್ಚ ಹ ।। ೫೨.

ಹೆಮ್ಮೆಯ ಎರಡು ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಅಂಶ ಮತ್ತು ಭಗ, ಕಶ್ಯಪ ಮತ್ತು ಋತು ಕೂಡ ಸೂರ್ಯನೊಂದಿಗೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಭುಜಙ್ಗಶ್ಚ ಮಹಾಪಝಃ ಸರ್ಪಃ ಕರ್ಕೋಟಕಸ್ತಥಾ। ಚಿತ್ರಸೇನಶ್ಚ ಗನ್ಧರ್ವ ಊರ್ಣಾಯುಶ್ಚೈವ ತಾವುಭೌ ।। ೫೨.

ಮಹಾಪಜ ಎಂಬ ಭುಜಂಗ, ಕರ್ಕೋಟಕ ಸರ್ಪ, ಚಿತ್ರಸೇನ ಎಂಬ ಗಂಧರ್ವ ಮತ್ತು ಊರ್ಣಾಯು—ಈ ಇಬ್ಬರೂ ಅಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ.

ಉರ್ವಶೀ ವಿಪ್ರಚಿತ್ತಿಶ್ಚ ತಥೈವಾಪ್ಸರಸೌ ಶುಭೇ। ತಾರ್ಕ್ಷ್ಯಶ್ಚಾರಿಷ್ಟನೇಮಿಶ್ಚ ಸೇನಾನೀರ್ಗ್ರಾಮಣೀಶ್ಚ ತೌ ।। ೫೨.

ಉರ್ವಶಿ ಮತ್ತು ವಿಪ್ರಚಿತ್ತಿ, ಜೊತೆಗೆ ಇಬ್ಬರು ಶುಭವಾದ ಅಪ್ಸರಸರು; ತಾರ್ಕ್ಷ್ಯ ಮತ್ತು ಅరిష್ಠನೇಮಿ, ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರು ಸೇನಾಧಿಪತಿಗಳು, ಗ್ರಾಮಣಿಗಳು ಇದ್ದಾರೆ.

ವಿದ್ಯುತ್ಸ್ಫೂರ್ಜ್ಜಶ್ಚ ತಾವುಗ್ರೌ ಯಾತುಧಾನಾವುದಾಹೃತೌ। ಸಹೇ ಚೈವ ಸಹಸ್ಯೇ ಚ ವಸನ್ತ್ಯೇತೇ ದಿವಾಕರೇ ।। ೫೨.

ವಿದ್ಯುತ್ ಮತ್ತು ಸ್ಫೂರ್ಜ—ಈ ಇಬ್ಬರು ಭಯಂಕರ ಯಾತುಧಾನರು ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಸಹೆ ಮತ್ತು ಸಹಸ್ಯ ಕೂಡ ಸೂರ್ಯನೊಂದಿಗೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.