ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಸ ತಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಸೃಷ್ಟೋ ರಥೋ ಹ್ಯರ್ಥವಶೇನ ತು। ಅಸಙ್ಗಃ ಕಾಞ್ಚನೋ ದಿವ್ಯೋ ಯುಕ್ತಃ ಪರಮಗೈರ್ಹಯೈಃ ।। ೫೧.

ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಆ ರಥವು ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳದ, ಬಂಗಾರದ, ದೈವಿಕವಾದದು ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ವೇಗದ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಛನ್ದೋಭಿರ್ವಾಜಿರೂಪೈಸ್ತು ಯತಃ ಶುಕ್ರಸ್ತತಃ ಸ್ಥಿತಃ। ವರುಣಸ್ಯನ್ದನಸ್ತೇಹ ಲಕ್ಷಣೈಃ ಸದೃಶಸ್ತು ಸಃ। ತೇ ನಾಽಸೌ ಸರ್ಪತಿವ್ಯೋಮ್ನಿ ಭಾಸ್ವತಾ ತು ದಿವಾಕರಃ ।। ೫೧.

ಛಂದಸ್ಸುಗಳು ಕುದುರೆಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿರುವವು, ಶುಕ್ರನು ಮುಂಚೆ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ; ವರుణನ ರಥವೂ ಕೂಡ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ; ಹೀಗೇ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಸೂರ್ಯನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅಥೇಮಾನಿ ತು ಸೂರ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಾನಿ ರಥಸ್ಯ ತು। ಸಂವತ್ಸರಸ್ಯಾವಯವೈಃ ಕಲ್ಪಿತಾನಿ ಯಥಾ ಕ್ರಮಮ್ ।। ೫೧.

ಈಗ ಸೂರ್ಯನ ರಥದ ಅಂಗಗಳು ಯಾವುವೋ ಅವು, ಅವು ವರ್ಷದ ಭಾಗಗಳಂತೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ.

ಅಹಸ್ತು ನಾಭಿಃ ಸೂರ್ಯಸ್ಯ ಏಕಚಕ್ರಃ ಸ ವೈ ಸ್ಮೃತಃ। ಆರಾಃ ಪಞ್ಚರ್ತ್ತವಸ್ತಸ್ಯ ನೇಮಿಃ ಷಢೃತವಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ।। ೫೧.

ದಿನವೇ ಸೂರ್ಯನ ನಾಭಿ, ಅದನ್ನು ಒಂದೇ ಚಕ್ರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಐದು ಋತುಗಳು ಅದರ ಅರಗಳು, ಆರು ಋತುಗಳು ಅದರ ನೇಮಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ರಥನೀಡಃ ಸ್ಮೃತೋ ಹ್ಯಬ್ದಸ್ತ್ವಯನೇ ಕೂಬರಾವುಭೌ । ಮುಹೂರ್ತಾ ಬನ್ಧುರಾಸ್ತಸ್ಯ ಶಮ್ಯಾ ತಸ್ಯ ಕಲಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ।। ೫೧.

ವರ್ಷವೇ ರಥದ ದೇಹ, ಆಯನಗಳು ಎರಡು ಅಕ್ಷಗಳು; ಮುಹೂರ್ತಗಳು ಅದರ ಬಂಧಗಳು, ಶಮಿಗಳು ಅದರ ಭಾಗಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ತಸ್ಯ ಕಾಷ್ಠಾಃ ಸ್ಮೃತಾ ಘೋಣಾ ಈಷಾದಣ್ಡಃ ಕ್ಷಣಾಂಸ್ತು ವೈ। ನಿಮೇಷಾಶ್ಚಾನುಕರ್ಷೋಽಸ್ಯ ಈಷಾ ಚಾಸ್ಯ ಲವಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ।। ೫೧.

ಕಾಷ್ಠೆಗಳು ಅದರ ಘೋಣಗಳು, ಕ್ಷಣಗಳು ಅದರ ಇಷದಂಡ, ನಿಮಿಷಗಳು ಅದರ ಅಳತೆಗಳು; ಲವಗಳು ಅದರ ಯುಗ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ರಾತ್ರಿರ್ವರೂಥೋ ಘರ್ಮೋಽಸ್ಯ ಧ್ವಜ ಊರ್ದ್ಧ್ವಸಮುಚ್ಛ್ರಿತಃ। ಯುಗಾಕ್ಷಕೋಟೀ ತೇ ತಸ್ಯ ಅರ್ಥಕಾಮಾವುಭೌ ಸ್ಮೃತೌ ।। ೫೧.

ರಾತ್ರಿ ಅದರ ಮುಚ್ಚಳಾಗಿದೆ, ಉಷ್ಣತೆ ಅದರ ಧ್ವಜ, ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎತ್ತಲಾಗಿದೆ; ಯುಗ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷದ ಕೊನೆಯನ್ನು ಉದ್ದೇಶ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸಪ್ತಾಶ್ವರೂಪಾಶ್ಛನ್ದಾಂಸಿ ವಹನ್ತೇ ವಾಮತೋ ಧುರಾಮ್। ಗಾಯತ್ರೀ ಚೈವ ತ್ರಿಷ್ಟುಪ್ ಚ ಅನುಷ್ಟುಬ್ ಜಗತೀ ತಥಾ ।। ೫೧.

ಛಂದಸ್ಸುಗಳು ಏಳು ಕುದುರೆಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿ ಧುರವನ್ನು ಹೊರುತ್ತವೆ: ಗಾಯತ್ರಿ, ತ್ರಿಷ್ಟುಪ್, ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಮತ್ತು ಜಗತಿ ಕೂಡ.

ಪಙ್ಕ್ತಿಶ್ಚ ಬೃಹತೀ ಚೈವ ಉಷ್ಣಿಕ್ ಚೈವ ತು ಸಪ್ತಮಮ್। ಅಕ್ಷೇ ಚಕ್ರಂ ನಿಬದ್ಧನ್ತು ಧ್ರುವೇ ತ್ವಕ್ಷಃ ಸಮರ್ಪಿತಃ ।। ೫೧.

ಪಂಕ್ತಿ, ಬೃಹತಿ ಮತ್ತು ಉಷ್ಣಿಕ್ ಏಳನೆಯದು; ಚಕ್ರವನ್ನು ಅಕ್ಷದ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅಕ್ಷವನ್ನು ಧ್ರುವನಿಗೆ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸಹಚಕ್ರೋ ಭ್ರಮತ್ಯಕ್ಷಃ ಸಹಾಕ್ಷೋ ಭ್ರಮತಿ ಧ್ರುವಃ। ಅಕ್ಷಃ ಸಹೈವ ಚಕ್ರೇಣ ಭ್ರಮತೇಽಸೌ ಧ್ರುವೇರಿತಃ ।। ೫೧.

ಚಕ್ರದ ಜೊತೆ ಅಕ್ಷವೂ ಸುತ್ತುತ್ತದೆ, ಅಕ್ಷದ ಜೊತೆ ಧ್ರುವವೂ ಸುತ್ತುತ್ತದೆ; ಅಕ್ಷವು ಚಕ್ರದೊಂದಿಗೆ ಧ್ರುವನಿಂದ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ.

ಏವಮರ್ಥ ವಶಾತ್ತಸ್ಯ ಸನ್ನಿವೇಶೋ ರಥಸ್ಯ ತು। ತಥಾ ಸಂಯೋಗಭಾಗೇನ ಸಂಸಿದ್ಧೋ ಭಾಸ್ವರೋ ರಥಃ ।। ೫೧.

ಹೀಗೆ, ಉದ್ದೇಶದಂತೆ ಆ ರಥದ ವಿನ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ; ಹಾಗೆಯೇ, ಅವುಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ರಥವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ತೇನಾಽಸೌ ತರಣಿರ್ದೇವಸ್ತರಸಾ ಸರ್ಪತೇ ದಿವಿ। ಯುಗಾಕ್ಷಕೋಟಿಸಮ್ಬದ್ಧೌ ರಶ್ಮೀ ದ್ವೌ ಸ್ಯನ್ದನಸ್ಯ ಹಿ ।। ೫೧.

ಇದರಿಂದ ಆ ವೇಗದ ಸೂರ್ಯದೇವರು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಚುರುಕಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಯುಗ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕಿರಣಗಳು ರಥಕ್ಕೆ ಬಂಧಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಧ್ರುವೇಣ ಭ್ರಮತೋ ರಶ್ಮೀ ವಿಚಕ್ರಯುಗಯೋಸ್ತು ವೈ। ಭ್ರಮತೋ ಮಣ್ಡಲಾನಿ ಸ್ಯುಃ ಖೇಚರಸ್ಯ ರಥಸ್ಯ ತು ।। ೫೧.

ಧ್ರುವ ಮತ್ತು ಎರಡು ಚಕ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಿರಣಗಳು ಸುತ್ತುವಾಗ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ರಥದ ವೃತ್ತಗಳು ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ಯುಗಾಕ್ಷಕೋಟೀ ತೇ ತಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣೇ ಸ್ಯನ್ದನಸ್ಯ ತು। ಧ್ರುವೇಣ ಸಂಗೃಹೀತೇ ವೈ ದ್ವಿಚಕ್ರಶ್ವೇತರಜ್ಜುವತ್ ।। ೫೧.

ಆ ರಥದ ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯುಗದ ಎರಡು ಕೊನೆಗಳು ಇರುತ್ತವೆ, ಅವು ಧ್ರುವನಿಂದ ಹಿಡಿದಿರುತ್ತವೆ. ಆ ರಥಕ್ಕೆ ಎರಡು ಚಕ್ರಗಳು ಹಾಗೂ ಬಿಳಿ ಹಗ್ಗಗಳಿವೆ.

ಭ್ರಮನ್ತಮನುಗಚ್ಛೇತಾಂ ಧ್ರುವಂ ರಶ್ಮೀ ತು ತಾವುಭೌ । ಯುಗಾಕ್ಷ ಕೋಟೀ ತೇ ತಸ್ಯ ವಾತೋರ್ಮೀ ಸ್ಯನ್ದನಸ್ಯ ತು ।। ೫೧.

ಆ ಎರಡು ಕಿರಣಗಳು ಧ್ರುವನನ್ನು ಸುತ್ತುತ್ತಾ ಅವನ ಹಿಂದೆ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಆ ರಥದ ಯುಗದ ಕೊನೆಗಳು ಗಾಳಿಯ ಅಲೆಗಳಂತಿವೆ.

ಕೀಲಾಸಕ್ತೋ ಯಥಾ ರಜ್ಜುರ್ಭ್ರಮತೇ ಸರ್ವತೋ ದಿಶಮ್। ಹ್ರಸತಸ್ತಸ್ಯ ರಶ್ಮೀ ತೌ ಮಣ್ಡಲೇಷೂತ್ತರಾಯಣೇ ।। ೫೧.

ಹಗ್ಗವನ್ನು ಒಂದು ಕಂಬಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿದಂತೆ ಅದು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕಿಗೂ ಸುತ್ತುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಉತ್ತರಾಯಣದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆ ಎರಡು ಕಿರಣಗಳು ವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುವಾಗ ಚಿಕ್ಕವಾಗುತ್ತವೆ.

ವರ್ದ್ಧೇತೇ ದಕ್ಷಿಣೇ ಚೈವ ಭ್ರಮತೋ ಮಣ್ಡಲಾನಿ ತು। ಧ್ರುವೇಣ ಸಂಗೃಹೀತೌ ತು ರಸ್ಮೀ ವೈ ನಯತೋ ರವಿಮ್ ।। ೫೧.

ದಕ್ಷಿಣಾಯನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆ ವೃತ್ತಗಳು ಸುತ್ತುವಾಗ ಆ ಎರಡು ಕಿರಣಗಳು ಉದ್ದವಾಗುತ್ತವೆ. ಧ್ರುವನು ಹಿಡಿದಿರುವ ಆ ಕಿರಣಗಳು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತವೆ.

ಆಕೃಷ್ಯೇತೇ ಯದಾ ತೌ ವೈ ಧ್ರುವೇಣ ಸಮಧಿಷ್ಠಿತೌ। ತದಾ ಸೋಽಭ್ಯನ್ತರಂ ಸೂರ್ಯೋ ಭ್ರಮತೇ ಮಣ್ಡಲಾನಿ ತು ।। ೫೧.

ಆ ಎರಡು ಧ್ರುವನಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದವುಗಳನ್ನು ಒಳಕ್ಕೆ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುವಾಗ, ಸೂರ್ಯನು ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆ ವೃತ್ತಗಳನ್ನು ಸುತ್ತುತ್ತಾ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಅಶೀತಿಮಣ್ಡಲಶತಂ ಕಾಷ್ಠಯೋರುಭಯೋಶ್ಚರನ್ । ಧ್ರುವೇಣ ಮುಚ್ಯಮಾನಾಭ್ಯಾಂ ರಶ್ಮಿಭ್ಯಾಂ ಪುನರೇವ ತು ।। ೫೧.

ಎರಡೂ ಬದಿಗಳಲ್ಲಿಯೊಂದು ಎಂಭತ್ತು ಶತ ವೃತ್ತಗಳನ್ನು ಸೂರ್ಯನು ದಾಟುತ್ತಾನೆ. ಧ್ರುವನು ಆ ಎರಡು ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಬಿಡಿಸಿದಾಗ, ಅವನು ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ.

ತಥೈವ ಬಾಹ್ಯತಃ ಸೂರ್ಯೋ ಭ್ರಮತೇ ಮಣ್ಡಲಾನಿ ತು। ಉದ್ವೇಷ್ಟಯನ್ ಸ ವೇಗೇನ ಮಣ್ಡಲಾನಿ ತು ಗಚ್ಛತಿ ।। ೫೧.

ಹಾಗೆಯೇ ಸೂರ್ಯನು ಹೊರಗಿನ ವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಚಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ವೇಗವಾಗಿ ಆ ವೃತ್ತಗಳನ್ನು ಸುತ್ತುತ್ತಾ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಸ ರಥೋಽಧಿಷ್ಠಿತೋ ದೇವೈರಾದಿತ್ಯೈಋಷಿಭಿಸ್ತಥಾ। ಗನ್ಧರ್ವೈರಪ್ಸರೋಭಿಶ್ಚ ಗ್ರಾಮಣೀಸರ್ಪರಾಕ್ಷಸೈಃ ।। ೫೨.

ಆ ರಥವನ್ನು ದೇವತೆಗಳು, ಆದಿತ್ಯರು, ಋಷಿಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಅಪ್ಸರಸರು, ಮುಖ್ಯರು, ಸರ್ಪಗಳು ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಏತೇ ವಸನ್ತಿ ವೈ ಸೂರ್ಯೇ ದ್ವೌ ದ್ವೌ ಮಾಸೌ ಕ್ರಮೇಣ ತು। ಧಾತಾರ್ಯಮಾ ಪುಲಸ್ತ್ಯಶ್ಚ ಪುಲಹಶ್ಚ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ ।। ೫೨.

ಇವರು ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ, ಪ್ರತಿ ಎರಡು ತಿಂಗಳುಗಳ ಕಾಲ, ಜೋಡಿಯಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ: ಧಾತೃ, ಅರ್ಯಮನ್, ಪುಲಸ್ತ್ಯ, ಪುಲಹ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪತಿ.

ಉರಗೋ ವಾಸುಕಿಶ್ಚೈವ ಸಙ್ಕೀರ್ಣಾರಶ್ಚ ತಾವುಭೌ। ತುಮ್ಬುರುರ್ನಾರದಶ್ಚೈವ ಗನ್ಧರ್ವೌ ಗಾಯತಾಂ ವರೌ ।। ೫೨.

ಸರ್ಪರಾದ ವಾಸುಕಿಯೂ ಸಂಕೀರ್ಣನೂ, ಹಾಡುವ ಗಂಧರ್ವರಲ್ಲಿ tumburu ಮತ್ತು ನಾರದನೂ ಇದ್ದಾರೆ.

ಕ್ರತುಸ್ಥಲ್ಯಪ್ಸರಾಶ್ಚೈವ ತಥಾ ವೈ ಪುಞ್ಜಿಕಸ್ಥಲೀ। ಗ್ರಾಮಣೀ ರಥಕೃಚ್ಛ್ರಶ್ಚ ತಪೋರ್ಯಶ್ಚೈವ ತಾವುಭೌ ।। ೫೨.

ಕ್ರತುಸ್ಥಲಿ ಮತ್ತು ಅಪ್ಸರಸರು, ಪುಂಜಿಕಸ್ಥಲಿ, ಮುಖ್ಯರಾದ ರಥಕೃಚ್ಛ ಮತ್ತು ತಪೋರ್ಯ ಇಬ್ಬರೂ ಇದ್ದಾರೆ.

ರಕ್ಷೋ ಹೇತಿಃ ಪ್ರಹೇತಿಶ್ಚ ಯಾತುಧಾನಾವುದಾಹೃತೌ। ಮಧುಮಾಧವಯೋರೇಷ ಗಣೋ ವಸತಿ ಭಾಸ್ಕರೇ ।। ೫೨.

ರಾಕ್ಷಸರಾದ ಹೇತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಹೇತಿ, ಯಾತುಧಾನರಾದ ಇಬ್ಬರೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಈ ಗುಂಪು ಮಧು ಮತ್ತು ಮಾಧವ ಮಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಸ್ಕರನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.

ವಾಸನ್ತೌ ಗ್ರೈಷ್ಮಿಕೌ ಮಾಸೌ ಮಿತ್ರಶ್ಚ ವರುಣಶ್ಚ ಹ। ಋಷಿರತ್ರಿರ್ವಸಿಷ್ಠಶ್ಚ ತಕ್ಷಕೋ ರಮ್ಭ ಏವ ಚ ।। ೫೨.

ವಸಂತ ಮತ್ತು ಗ್ರೀಷ್ಮ ಮಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರ ಮತ್ತು ವರుణ, ಋಷಿಗಳಾದ ಅತ್ರಿ ಮತ್ತು ವಸಿಷ್ಠ, ಸರ್ಪರಾದ ತಕ್ಷಕ ಮತ್ತು ರಂಭಾ ಇದ್ದಾರೆ.

ಮೇನಕಾ ಸಹಜನ್ಯಾ ಚ ಗನ್ಧರ್ವೌ ಚ ಹಹಾ ಹುಹೂಃ। ರಥಸ್ವನಶ್ಚ ಗ್ರಾಮಣ್ಯೋ ರಥಚಿತ್ರಶ್ಚ ತಾವುಭೌ ।। ೫೨.

ಮೆನಕಾ ಮತ್ತು ಸಹಜನ್ಯಾ, ಗಂಧರ್ವರಾದ ಹಹಾ ಮತ್ತು ಹುಹೂ, ಮುಖ್ಯರಾದ ರಥಸ್ವನ ಮತ್ತು ರಥಚಿತ್ರ ಇಬ್ಬರೂ ಇದ್ದಾರೆ.

ಪೌರುಷೇಯೋ ಧವಶ್ಚೈವ ಯಾತುಧಾನಾವುದಾಹೃತೌ। ಏತೇ ವಸನ್ತಿ ವೈ ಸೂರ್ಯೇ ಮಾಸಯೋಃ ಶುಚಿಶುಕ್ರಯೋಃ ।। ೫೨.

ಪೌರುಷೇಯ ಮತ್ತು ಧವ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಯಾತುಧಾನರು ಇದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಶುಚಿ ಮತ್ತು ಶುಕ್ರ ಮಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.

ತತಃ ಸೂರ್ಯೇ ಪುನಸ್ತ್ವನ್ಯಾ ನಿವಸನ್ತೀಹ ದೇವತಾಃ। ಇನ್ದ್ರಶ್ಚೈವ ವಿವಸ್ವಾಂಶ್ಚ ಅಙ್ಗಿರಾ ಭೃಗುರೇವ ಚ ।। ೫೨.

ನಂತರ ಮತ್ತೆ ಬೇರೆ ದೇವತೆಗಳು ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ: ಇಂದ್ರ, ವಿವಸ್ವಾನ್, ಅಂಗಿರಸ ಮತ್ತು ಭೃಗು.