ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ತ್ರಿಂಶನ್ಮುಹೂರ್ತ್ತಾನೇ ವಾಹುರಹೋರಾತ್ರಂ ಧ್ರುವೋ ಭ್ರಮನ್ । ಉಭಯೋಃ ಕಾಷ್ಠಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಭ್ರಮತೇ ಮಣ್ಡಲಾನಿ ಸಃ ॥ ೫೦.

ಮೂವತ್ತು ಮುಹೂರ್ತಗಳ ಕಾಲ, ಧ್ರುವನು ತಿರುಗುತ್ತಾ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಎರಡು ಅಂಚುಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ವಲಯಗಳನ್ನು ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಕುಲಾಲಚಕ್ರನಾಭಿಸ್ತು ಯಥಾ ತತ್ರೈವ ವರ್ತ್ತತೇ। ಧ್ರುವಸ್ತಥಾ ಹಿ ವಿಜ್ಞೇಯಸ್ತತ್ರೈವ ಪರಿವರ್ತ್ತತೇ ॥ ೫೦.

ಮಡಕೆಗಾರನ ಚಕ್ರದ ಹಬ್ಬು ಹೇಗೆ ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆಯೋ, ಹೀಗೆಯೇ ಧ್ರುವನು ಕೂಡ ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ತಿರುಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಉಭಯೋಃ ಕಾಷ್ಠಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಭ್ರಮತೋ ಮಣ್ಡಲಾನಿ ತು। ದಿವಾ ನಕ್ತಞ್ಚ ಸೂರ್ಯಸ್ಯ ಮನ್ದಾ ಶೀಘ್ರಾ ಚ ವೈ ಗತಿಃ ॥ ೫೦.

ಆ ಎರಡು ಅಂಚುಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ವಲಯಗಳು ತಿರುಗುತ್ತಿರುವಾಗ, ಸೂರ್ಯನ ಚಲನೆ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಿಧಾನವಾಗಿಯೂ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ವೇಗವಾಗಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ.

ಉತ್ತರೇ ಪ್ರಕ್ರಮೇ ತ್ವಿನ್ದೋ ರ್ದಿವಾ ಮನ್ದಾ ಗತಿಃ ಸ್ಮೃತಾ। ತಥೈವ ಚ ಪುನರ್ನಕ್ತಂ ಶೀಘ್ರಾ ಸೂರ್ಯಸ್ಯ ವೈ ಗತಿಃ ॥ ೫೦.

ಉತ್ತರಯಾಣದಲ್ಲಿ ಹಗಲು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಚಲನೆ ನಿಧಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದೇ ರೀತಿ ರಾತ್ರಿ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಚಲನೆ ವೇಗವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ದಕ್ಷಿಣೇ ಪ್ರಕ್ರಮೇ ಚೈವ ದಿವಾ ಶೀಘ್ರಂ ವಿಧೀಯತೇ । ಗತಿಃ ಸೂರ್ಯಸ್ಯ ನಕ್ತಂ ವೈ ಮನ್ದಾ ಚಾಪಿ ತಥಾ ಸ್ಮೃತಾ ॥ ೫೦.

ದಕ್ಷಿಣಾಯನದಲ್ಲಿ ಹಗಲು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಚಲನೆ ವೇಗವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ರಾತ್ರಿ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಚಲನೆ ನಿಧಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಏವಂ ಗತಿವಿಶೇಷೇಣ ವಿಭಜನ್ ರಾತ್ರ್ಯಹಾನಿ ತು। ತಥಾ ವಿಚರತೇ ಮಾರ್ಗಂ ಸಮೇನ ವಿಷಮೇಣ ಚ ॥ ೫೦.

ಹೀಗೆ ಚಲನೆಯ ಭೇದದಿಂದ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ವಿಭಜನೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆ ಮಾರ್ಗವು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸಮವಾಗಿಯೂ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅಸಮವಾಗಿಯೂ ಸಾಗುತ್ತದೆ.

ಲೋಕಾಲೋಕೇ ಸ್ಥಿತಾ ಯೇ ತೇ ಲೋಕಪಾಲಾಶ್ಚತುರ್ದಿಶಮ್। ಅಗಸ್ತ್ಯಶ್ಚರತೇ ತೇಷಾಮುಪರಿಷ್ಟಾಜ್ಜವೇನ ತು । ಭಜನ್ನಸಾವಹೋರಾತ್ರಮೇವಙ್ಗತಿವಿಶೇಷಣೈಃ ॥ ೫೦.

ಲೋಕಾಲೋಕದಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿರುವ ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕಿನ ಲೋಕಪಾಲರು ಇದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ವೇಗವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹೀಗೆ ಚಲನೆಯ ಭೇದದಿಂದ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ವಿಭಜಿಸುತ್ತಾನೆ.

ದಕ್ಷಿಣೇ ನಾಗವೀಥ್ಯಾಯಾಂ ಲೋಕಾಲೋಕಸ್ಯ ಚೋತ್ತರಮ್। ಲೋಕಸನ್ತಾರಕೋ ಹ್ಯೇಷ ವೈಶ್ವಾನರಪಥಾದ್ಬಹಿಃ ॥ ೫೦.

ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದ ನಾಗಮಾರ್ಗದಲ್ಲೂ, ಲೋಕಾಲೋಕದ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲೂ, ಲೋಕಗಳನ್ನು ಉಳಿಸುವವನು ವೈಶ್ವಾನರಪಥದ ಹೊರಗಡೆ ಇರುತ್ತಾನೆ.

ಪೃಷ್ಠೇ ಯಾವತ್ ಪ್ರಭಾ ಸೌಹೀ ಪುರಸ್ತಾತ್ ಸಮ್ಪ್ರಕಾಶತೇ। ಪಾರ್ಶ್ವಯೋಃ ಪೃಷ್ಠತಸ್ತಾವಲ್ಲೋಕಾಲೋಕಸ್ಯ ಸರ್ವತಃ ॥ ೫೦.

ಹಿಂದೆ ಬೆಳಕು ಇದ್ದಾಗ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅದು ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಎರಡೂ ಪಕ್ಕಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹಿಂದೆ, ಲೋಕಾಲೋಕದ ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಬೆಳಕು ಹರಡುತ್ತದೆ.

ಯೋಜನಾನಾಂ ಸಹಸ್ರಾಣಿ ದಶೋರ್ದ್ದ್ವನ್ತೂಚ್ಛ್ರಿತೋ ಗಿರಿಃ। ಪ್ರಕಾಶಶ್ಚಾಪ್ರಕಾಶಶ್ಚ ಸರ್ವತಃ ಪರಿಮಣ್ಡಲಃ ॥ ೫೦.

ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಯೋಜನೆ ಎತ್ತರದ ಒಂದು ಪರ್ವತವು ಎತ್ತೆದ್ದು ನಿಂತಿದೆ. ಬೆಳಕು ಮತ್ತು ಅಂಧಕಾರವು ಅದನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದಿವೆ.

ನಕ್ಷತ್ರಚನ್ದ್ರಸೂರ್ಯಾಶ್ಚ ಗ್ರಹಾಸ್ತಾರಾಗಣೈಃ ಸಹ। ಅಭ್ಯನ್ತರಂ ಪ್ರಕಾಶನ್ತೇ ಲೋಕಾಲೋಕಸ್ಯ ವೈ ಗಿರೇಃ ॥ ೫೦.

ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ಚಂದ್ರನು, ಸೂರ್ಯನು, ಗ್ರಹಗಳು ಮತ್ತು ತಾರಾಗಣಗಳು ಲೋಕಾಲೋಕ ಪರ್ವತದ ಒಳಭಾಗವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಮಾನಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ.

ಏತಾವಾನೇವ ಲೋಕಸ್ತು ನಿರಾಲೋಕಸ್ತ್ವತಃ ಪರಮ್। ಲೋಕಾಲೋಕ ಏಕಧಾ ತು ನಿರಾಲೋಕಸ್ತ್ವನೇಕಧಾ ॥ ೫೦.

ಈಷ್ಟೇ ಲೋಕವಾಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೊರಗೆ ಅಂಧಕಾರವಿದೆ. ಲೋಕಾಲೋಕ ಒಂದೇ ಇದ್ದರೂ, ಅಂಧಕಾರ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಇದೆ.

ಲೋಕಾಲೋಕನ್ತು ಸನ್ಧತ್ತೇ ಯಸ್ಮಾತ್ ಸೂರ್ಯಃ ಪರಿಗ್ರಹಮ್। ತಸ್ಮಾತ್ಸನ್ಧ್ಯೇತಿ ತಾಮಾಹುರುಷಾವ್ಯುಷ್ಟ್ಯೋರ್ಯದನ್ತರಮ್ । ಉಷಾ ರಾತ್ರಿಃ ಸ್ಮೃತಾ ವಿಪ್ರೈರ್ವ್ಯುಷ್ಟಿಶ್ಚಾಪಿ ತ್ವಹಃ ಸ್ಮೃತಮ್ ॥ ೫೦.

ಸೂರ್ಯನು ಲೋಕಾಲೋಕವನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿಂದ ಅದು ಗಡಿ ಆಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಉಷಾ ಮತ್ತು ಹಗಲು ಮಧ್ಯದ ಅವಧಿಯನ್ನು ಸಂಧ್ಯೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಉಷಾವನ್ನು ಋಷಿಗಳು ರಾತ್ರಿ ಎಂದು, ವ್ಯುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಹಗಲು ಎಂದು ನೆನಪಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಸೂರ್ಯಂ ಹಿ ಗ್ರಸಮಾನಾನಾಂ ಸನ್ಧ್ಯಾಕಾಲೇ ಹಿ ರಕ್ಷಸಾಮ್। ಪ್ರಜಾಪತಿನಿಯೋಗೇನ ಶಾಪಸ್ತೇಷಾಂ ದುರಾತ್ಮನಾಮ್ । ಅಕ್ಷಯತ್ವಞ್ಚ ದೇಹಸ್ಯ ಪ್ರಾಪಿತಾ ಮರಣಂ ತಥಾ ॥ ೫೦.

ಸಂಧ್ಯೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ನುಂಗಲು ಯತ್ನಿಸುವಾಗ, ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಆದೇಶದಿಂದ ಆ ದುಷ್ಟರಿಗೆ ಶಾಪವಾಗಿ ದೇಹಕ್ಕೆ ಅಮರತ್ವವೂ, ಸಾವು ಕೂಡ ದೊರೆತಿತು.

ತಿಸ್ರಃ ಕೋಟ್ಯಸ್ತು ವಿಖ್ಯಾತಾ ಮನ್ದೇಹಾ ನಾಮ ರಾಕ್ಷಸಾಃ। ಪ್ರಾರ್ಥಯನ್ತಿ ಸಹಸ್ರಾಂಶುಮುದಯನ್ತಿ ದಿನೇ ದಿನೇ। ತಾಪಯನ್ತೋ ದುರಾತ್ಮಾನಃ ಸೂರ್ಯಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಖಾದಿತುಮ್ ॥ ೫೦.

ಮೂವರು ಕೋಟಿ ಮಂದೇಹ ರಾಕ್ಷಸರು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಸಾವಿರ ಕಿರಣಗಳ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಹುಡುಕಿ, ದುಷ್ಟರನ್ನು ಬಾಧಿಸಿ, ಸೂರ್ಯನನ್ನು ನುಂಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ.

ಅಥ ಸೂರ್ಯಸ್ಯ ತೇಷಾಞ್ಚ ಯುದ್ಧಮಾಸೀತ್ ಸುದಾರುಣಮ್। ತತೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಚ ದೇವಾಶ್ಚ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಶ್ಚೈವ ಸತ್ತಮಾಃ। ಸನ್ಧ್ಯೇತಿ ಸಮುಪಾಸನ್ತಃ ಕ್ಷೇಪಯನ್ತಿ ಮಹಾಜಲಮ್ ॥ ೫೦.

ಆಮೇಲೆ ಸೂರ್ಯನೂ ಅವರೂ ನಡುವೆ ಭಯಾನಕ ಯುದ್ಧವಾಯಿತು. ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮ, ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಸಂಧ್ಯೆ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ಮಹಾ ಜಲವನ್ನು ಎರಚುತ್ತಾರೆ.

ಓಙ್ಕಾರಬ್ರಹ್ಮಸಂಯುಕ್ತಂ ಗಾಯತ್ರ್ಯಾ ಚಾಭಿಮನ್ತ್ರಿತಮ್। ತೇನ ದಹ್ಯನ್ತಿ ತೇ ದೈತ್ಯಾ ವಜ್ರಭೂತೇನ ವಾರಿಣಾ ॥ ೫೦.

ಓಂಕಾರ ಮತ್ತು ಗಾಯತ್ರಿಯ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಮಂತ್ರಿತವಾದ ಆ ನೀರು ವಜ್ರದಂತೆ ಬಲವಾಗಿ, ಆ ದೈತ್ಯರನ್ನು ಸುಡುತ್ತದೆ.

ತತಃ ಪುನರ್ಮಹಾತೇಜಾ ಮಹಾದ್ಯುತಿಪರಾಕ್ರಮಃ. ಯೋಜನಾನಾಂ ಸಹ ಸ್ರಾಣಿ ಊರ್ದ್ಧ್ವಮುತ್ತಿಷ್ಠತೇ ಶತಮ್ ॥ ೫೦.

ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ, ಅಪಾರ ಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳವನು, ಮತ್ತೆ ಶತಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ದೂರ ಕಿರಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತಾನೆ.

ತತಃ ಪ್ರಯಾತಿ ಭಗವಾನ್ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೈಃ ಪರಿವಾರಿತಃ। ವಾಲಖಿಲ್ಯೈಶ್ಚ ಮುನಿಭಿಃ ಕೃತಾರ್ಥೈಃ ಸಮರೀಚಿಭಿಃ ॥ ೫೦.

ಆಗ ಭಗವಂತನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ವಾಲಖಿಲ್ಯರು ಎಂಬ ಸಾಧು ಮುನಿಗಳು ಸುತ್ತುವರಿದು, ಕಿರಣಗಳಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಕಾಷ್ಠಾ ನಿಮೇಷಾ ದಶ ಪಞ್ಚ ಚೈವ ತ್ರಿಂಶಚ್ಚ ಕಾಷ್ಠಾ ಗಣಯೇತ್ ಕಲಾನ್ತಮ್ । ತ್ರಿಂಶತ್ ಕಲಾಶ್ಚೈವ ಭವೇನ್ಮುಹೂರ್ತ್ತಸ್ತೈಸ್ತ್ರಿಂಶತಾ ರಾತ್ರ್ಯಹನೀ ಸಮೇತೇ ॥ ೫೦.

ಹತ್ತು ಮತ್ತು ಐದು ನಿಮಿಷಗಳು ಸೇರಿ ಒಂದು ಕಾಷ್ಠಾ ಎಂದು ಎಣಿಸಬೇಕು; ಮೂವತ್ತು ಕಾಷ್ಠೆಗಳು ಒಂದು ಕಲಾ ಆಗುತ್ತದೆ; ಮೂವತ್ತು ಕಲೆಗಳು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತವಾಗುತ್ತದೆ; ಇಂಥ ಮೂವತ್ತು ಮುಹೂರ್ತಗಳಿಂದ ರಾತ್ರಿಯೂ ಹಗಲೂ ಸೇರಿ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತವೆ.

ಹ್ರಾಸವೃದ್ಧೀ ತ್ವಹರ್ಭಾಗೈರ್ದಿವಸಾನಾಂ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್। ಸನ್ಧ್ಯಾ ಮುಹೂರ್ತಮಾನನ್ತು ಹ್ರಾಸೇ ವೃದ್ಧೌ ಸಮಾ ಸ್ಮೃತಾ ॥ ೫೦.

ಹಗಲುಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಯಾದರೂ ಹೆಚ್ಚಾದರೂ ಅವುಗಳ ಭಾಗಗಳಂತೆ ನಡೆಯುತ್ತವೆ; ಸಂಧ್ಯೆ ಕಾಲವು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತವಾಗಿದ್ದು, ಕಡಿಮೆ ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚಾದರೂ ಸಮಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಲೇಖಾಪ್ರಭೃತ್ಯಥಾದಿತ್ಯೇ ತ್ರಿಮುಹೂರ್ತ್ತಾಗತೇ ತು ವೈ। ಪ್ರಾತಸ್ತನಃ ಸ್ಮೃತಃ ಕಾಲೋ ಭಾಗಸ್ತ್ವಹ್ನಃ ಸ ಪಞ್ಚಮಃ ॥ ೫೦.

ಚಂದ್ರನ ಲೆಖೆಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ, ಸೂರ್ಯನು ಮೂರು ಮುಹೂರ್ತಗಳನ್ನು ದಾಟಿದಾಗ, ಆ ಸಮಯವನ್ನು ಪ್ರಾತಸ್ತನ ಕಾಲ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಹಗಲಿನ ಐದನೇ ಭಾಗವಾಗಿದೆ.

ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಾತಸ್ತನಾತ್ಕಾಲಾತ್ ತ್ರಿಮುಹೂರ್ತ್ತಸ್ತು ಸಙ್ಗವಃ। ಮಧ್ಯಾಹ್ನಸ್ತ್ರಿಮುಹೂರ್ತ್ತಸ್ತು ತಸ್ಮಾತ್ಕಾಲಾಚ್ಚ ಸಙ್ಗವಾತ್ ॥ ೫೦.

ಆ ಪ್ರಾತಸ್ತನ ಕಾಲದಿಂದ ಮೂರು ಮುಹೂರ್ತಗಳು ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ಸಂಗವ ಕಾಲ ಬರುತ್ತದೆ; ಆ ಸಮಯದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮೂರು ಮುಹೂರ್ತಗಳು ಕಳೆದರೆ ಮಧ್ಯಾಹ್ನವಾಗುತ್ತದೆ.

ತಸ್ಮಾನ್ಮಧ್ಯನ್ದಿನಾತ್ ಕಾಲಾದಪರಾಹ್ನ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ । ತ್ರಯ ಏವ ಮುಹೂರ್ತ್ತಾಸ್ತು ತಸ್ಮಾತ್ ಕಾಲಾಚ್ಚ ಮಧ್ಯಮಾತ್ ॥ ೫೦.

ಆ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಸಮಯದಿಂದ ನಂತರದ ಕಾಲವನ್ನು ಅಪರಾಹ್ನ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಆ ಮಧ್ಯಮ ಸಮಯದಿಂದ ಮೂರು ಮುಹೂರ್ತಗಳು ಕಳೆದರೆ ಮತ್ತೊಂದು ಮಧ್ಯಮ ಕಾಲ ಬರುತ್ತದೆ.

ಅಪರಾಹ್ನೇ ವ್ಯತೀಪಾತೇ ಕಾಲ- ಸಾಯಾಹ್ನ ಉಚ್ಯತೇ। ದಶಪಞ್ಚಮುಹೂರ್ತ್ತಾದ್ವೈ ಮುಹೂರ್ತ್ತಾಸ್ತ್ರಯ ಏವ ಚ ॥ ೫೦.

ಅಪರಾಹ್ನ ಕಾಲವು ಮುಗಿದಾಗ, ಆ ಸಮಯವನ್ನು ಸಾಯಂಕಾಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಹತ್ತನೇ ಮತ್ತು ಐದನೇ ಮುಹೂರ್ತಗಳಿಂದ ಮೂರು ಮುಹೂರ್ತಗಳು ಕೂಡ ಇರುತ್ತವೆ.

ದಶಪಞ್ಚಮುಹೂರ್ತ್ತಂ ವೈ ಅಹರ್ವಿಷುವತಿ ಸ್ಮೃತಮ್। ದಶಪಞ್ಚಮುಹೂರ್ತ್ತಾದ್ವೈ ರಾತ್ರಿನ್ದಿವಮಿತಿ ಸ್ಮೃತಮ್ ॥ ೫೦.

ಹತ್ತನೇ ಮತ್ತು ಐದನೇ ಮುಹೂರ್ತಗಳು ಹಗಲಿನ ವಿಷುವತ್ತಿಗೆ ಸಮಾನವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಹತ್ತನೇ ಮತ್ತು ಐದನೇ ಮುಹೂರ್ತಗಳಿಂದ ಹಗಲು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ವರ್ಧ್ಧತೇ ಹ್ರಸತೇ ಚೈವ ಅಯನೇ ದಕ್ಷಿಣೋತ್ತರೇ। ಅಹಸ್ತು ಗ್ರಸತೇ ರಾತ್ರಿಂ ರಾತ್ರಿಸ್ತು ಗ್ರಸತೇ ತ್ವಹಃ ॥ ೫೦.

ದಕ್ಷಿಣಾಯನ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾಯನಗಳಲ್ಲಿ ಹಗಲು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಾ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತವೆ; ಹಗಲು ರಾತ್ರಿ ಅನ್ನು ನುಂಗುತ್ತದೆ, ರಾತ್ರಿ ಹಗಲನ್ನು ನುಂಗುತ್ತದೆ.

ಶರದ್ವಸನ್ತಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ವಿಷುವನ್ತದ್ವಿಭಾವ್ಯತೇ। ಅಹೋರಾತ್ರಂ ಕಲಾಶ್ಚೈವ ಸಪ್ತ ಸೋಮಃ ಸಮಶ್ರುತೇ ॥ ೫೦.

ಶರದ್ ಮತ್ತು ವಸಂತ ಋತುಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಷುವಂತ್ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ವಿಭಾಗಗಳು ಏಳು, ಚಂದ್ರನೂ ಕೂಡ ಏಳನೆಂದು ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ತಥಾ ಪಞ್ಚದಶಾಹಾನಿ ಪಕ್ಷ ಇತ್ಯಾಭಿಧೀಯತೇ। ದ್ವೌ ಪಕ್ಷೌ ಚ ಭವೇನ್ಮಾಸೋ ದ್ವೌ ಮಾಸಾವನ್ತರಾವೃತುಃ। ಋತುತ್ರಯಮಯನಂ ಸ್ಯಾದ್ದ್ವೈಽಯನೇ ವರ್ಷಮುಚ್ಯತೇ ॥ ೫೦.

ಹೀಗೆ ಹದಿನೈದು ದಿನಗಳು ಒಂದು ಪಕ್ಷ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ಎರಡು ಪಕ್ಷಗಳು ಒಂದು ತಿಂಗಳಾಗುತ್ತವೆ, ಎರಡು ತಿಂಗಳುಗಳು ಒಂದು ಋತು, ಮೂರು ಋತುಗಳು ಒಂದು ಆಯನ, ಎರಡು ಆಯನಗಳು ಒಂದು ವರ್ಷವಾಗುತ್ತವೆ.