ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಅನಾದ್ಯನ್ತಾ ಪ್ರಯಾತ್ಯೇವಂ ನೈಕಜಾತಿಸಮುದ್ಭವಾಃ। ವಿಚಿತ್ರಾ ಜಗತಃ ಸಾ ವೈ ಪ್ರವೃತ್ತಿರನವಸ್ಥಿತಾ ।। ೪೯.

ಆದಿಯೂ ಅಂತ್ಯವೂ ಇಲ್ಲದೆ, ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿ, ಜಗತ್ತಿನ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಚಟುವಟಿಕೆ ಸದಾ ಅಸ್ಥಿರವಾಗಿಯೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಯಥೈತದ್ ಭೌತಿಕಂ ನಾಮ ನಿಸರ್ಗಬಹುವಿಸ್ತರಮ್। ಅತೀನ್ದ್ರಿಯೈರ್ಮಹಾಭಾಗೈಃ ಸಿದ್ಧೈರಪಿ ನ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ।। ೪೯.

ಈ ಭೌತಿಕ ಲೋಕವು ಸಹಜವಾಗಿ ಬಹಳ ವಿಶಾಲವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಮಹಾನ್ ಸಿದ್ಧರೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಅದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಪೃಥಿವ್ಯಾಞ್ಚಾಗ್ನಿವಾಯೂನಾಂ ಮಹತಸ್ತಮಸಸ್ತಥಾ। ಈಶ್ವರಸ್ಯ ತು ದೇವಸ್ಯ ಅನನ್ತಸ್ಯ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮಾಃ ।। ೪೯.

ಭೂಮಿ, ಅಗ್ನಿ, ಗಾಳಿ, ಮಹಾ ಕತ್ತಲು ಮತ್ತು ಈಶ್ವರನಾದ ಅನಂತ ದೇವರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಕೇಳಿ.

ಕ್ಷಯೋ ವಾ ಪರಿಮಾಣಂ ವಾ ಅನ್ತೋ ವಾಪಿ ನ ವಿದ್ಯತೇ। ಅನನ್ತ ಏಷ ಸರ್ವತ್ರ ಸರ್ವಸ್ಥಾನೇಷು ಪಠ್ಯತೇ। ತಸ್ಯ ಚೋಕ್ತಂ ಮಯಾ ಪೂರ್ವಂ ತಸ್ಮಿನ್ನಾಮಾನುಕೀರ್ತ್ತನೇ ।। ೪೯.

ಇದಕ್ಕೆ ಕ್ಷಯವೂ ಇಲ್ಲ, ಗಾತ್ರವೂ ಇಲ್ಲ, ಅಂತ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ; ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅನಂತವಾಗಿದೆ, ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅದರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ನಾನು ಹಿಂದೆ ವಿವರಿಸಿದ್ದೇನೆ.

ಯ ಏಷ ಶಿವನಾಮ್ನಾ ಹಿ ತದ್ವಃ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ ಕೀರ್ತಿತಮ್। ಸ ಏಷ ಸರ್ವತ್ರ ಗತಃ ಸರ್ವಸ್ಥಾನೇಷು ಪೂಜ್ಯತೇ ।। ೪೯.

ಈದು ಶಿವ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ನಿಮಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಇದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇದೆ, ಎಲ್ಲಾ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಭೂಮೌ ರಸಾತಲೇ ಚೈವ ಆಕಾಶೇ ಪವನೇಽನಲೇ। ಅರ್ಣವೇಷು ಚ ಸರ್ವೇಷು ದಿವಿ ಚೈವ ನ ಸಂಶಯಃ ।। ೪೯.

ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ, ರಸಾತಲದಲ್ಲಿ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ, ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ಸಮುದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.

ತಥಾ ತಪಸಿ ವಿಜ್ಞೇಯ ಏಷ ಏವ ಮಹಾದ್ಯುತಿಃ। ಅನೇಕಧಾ ವಿಭಕ್ತಾಙ್ಗೋ ಮಹಾಯೋಗೀ ಮಹೇಶ್ವರಃ। ಸರ್ವಲೋಕೇಷು ಲೋಕೇಶ ಇಜ್ಯತೇ ಬಹುಧಾ ಪ್ರಭುಃ ।। ೪೯.

ಹಾಗೆಯೇ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಈ ಮಹಾ ಪ್ರಕಾಶಮಾನನನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಜಿತನಾದ ಮಹಾಯೋಗಿ ಮಹೇಶ್ವರನು, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಲೋಕನಾಥನಾಗಿ ಅನೇಕ ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರಭುವಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಏವಂ ಪರಸ್ಪರೋತ್ಪನ್ನಾ ಧಾರ್ಯನ್ತೇ ಚ ಪರಸ್ಪರಾನ್। ಆಧಾರಾಧೇಯಭಾವೇನ ವಿಕಾರಾಸ್ತೇ ವಿಕಾರಿಣಃ ।। ೪೯.

ಹೀಗಾಗಿ ಪರಸ್ಪರದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ರೂಪಾಂತರಗಳು ಪರಸ್ಪರವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದು ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾಗಿವೆ. ಈ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಯಾವಾಗಲೂ ಬದಲಾಗುವ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿವೆ.

ಪೃಥ್ವ್ಯಾದಯೋ ವಿಕಾರಾಸ್ತೇ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾಃ ಪರಸ್ಪರಮ್। ಪರಸ್ಪರಾಧಿಕಾಶ್ಚೈವ ಪ್ರವಿಷ್ಟಾಶ್ಚ ಪರಸ್ಪರಮ್ ।। ೪೯.

ಭೂಮಿ ಮೊದಲಾದ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿಯೂ, ಪರಿಮಿತವಾಗಿಯೂ ಇವೆ. ಆದರೆ ಅವುಗಳು ಪರಸ್ಪರವನ್ನು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ ಮತ್ತು ಒಂದೊಂದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಭಾವ ಹೊಂದಿದೆ.

ಯಸ್ಮಾದ್ವಿಷ್ಟಾಶ್ಚ ತೇಽನ್ಯೋನ್ಯಂ ತಸ್ಮಾತ್ ಸ್ಥೈರ್ಯಮುಪಾಗತಾಃ। ಪ್ರಾಗಾಸನ್ ಹ್ಯವಿಶೇಷಾಸ್ತು ವಿಶೇಷಾನ್ಯೋನ್ಯವೇಶನಾತ್। ಪೃಥಿವ್ಯಾದ್ಯಾಶ್ಚ ವಾಯ್ವನ್ತಾಃ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾಸ್ತ್ರಯಸ್ತು ತೇ ।। ೪೯.

ಅವುಗಳು ಪರಸ್ಪರದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಸ್ಥಿರತೆ ಪಡೆದಿವೆ. ಮೊದಲು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಪರಸ್ಪರದಲ್ಲಿ ಬೆರೆವುದರಿಂದ ವಿಭಿನ್ನತೆಗಳು ಉಂಟಾದವು. ಭೂಮಿಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಗಾಳಿ ತನಕ ಮೂರು ಅಂಶಗಳು ಹೀಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿವೆ.

ಗುಣಾಪಚಯಸಾರೇಣ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವಿಶೇಷತಃ। ಶೇಷಾಣಾಂ ತು ಪರಿಚ್ಛೇದಃ ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾನ್ನೇಹ ವಿಭಾವ್ಯತೇ ।। ೪೯.

ಗುಣಗಳ ಕಡಿಮೆಯ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಿಭಜನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಉಳಿದ ಅಂಶಗಳ ವಿಭಜನೆ ಅವು ಬಹಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಭೂತೇಭ್ಯಃ ಪರತಸ್ತೇಭ್ಯೋ ಹ್ಯಾಲೋಕಃ ಪರತಃ ಸ್ಮೃತಃ। ಭೂತಾನ್ಯಾಲೋಕ ಆಕಾಶೇ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾನಿ ಸರ್ವಶಃ ।। ೪೯.

ಈ ಅಂಶಗಳಿಗಿಂತ ಮೇಲಿರುವುದು ಬೆಳಕು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಭೂತಗಳು ಮತ್ತು ಬೆಳಕು ಎಲ್ಲವೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪರಿಮಿತವಾಗಿವೆ.

ಪಾತ್ರೇ ಮಹತಿ ಪಾತ್ರಾಣಿ ಯಥೈವಾನ್ತರ್ಗತಾನಿ ತು। ಭವನ್ತ್ಯನ್ಯೋನ್ಯಹೀನಾನಿ ಪರಸ್ಪರಸಮಾಶ್ರಯಾತ್। ತಥಾ ಹ್ಯಾಲೋಕ ಆಕಾಶೇ ಭೇದಾಸ್ತ್ವನ್ತರ್ಗತಾ ಮತಾಃ ।। ೪೯.

ಹೆಚ್ಚು ದೊಡ್ಡ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕ ಪಾತ್ರೆಗಳು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇರುವಂತೆ, ಅವು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿದ್ದರೂ ಪರಸ್ಪರ ಅವಲಂಬನೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ, ಬೆಳಕಿನ ವಿಭಿನ್ನತೆಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಕೃತ್ಸ್ನಾನ್ಯೇತಾನಿ ಚತ್ವಾರಿ ಅನ್ಯೋನ್ಯಸ್ಯಾಧಿಕಾನಿ ತು । ಯಾವದೇತಾನಿ ಭೂತಾನಿ ತಾವದುತ್ಪತ್ತಿ ರುಚ್ಯತೇ ।। ೪೯.

ಈ ನಾಲ್ಕು ಅಂಶಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಭಾವ ಹೊಂದಿವೆ. ಈ ಅಂಶಗಳು ಇರುವವರೆಗೆ ಅವುಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಒಪ್ಪಲಾಗಿದೆ.

ಜನ್ತೂನಾಮಿಹ ಸಂಸ್ಕಾರೋ ಭೂತೇಷ್ವನ್ತರ್ಗತೋ ಮತಾಃ। ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಚ ಭೂತಾನಿ ಕಾರ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿರ್ನ ವಿದ್ಯತೇ ।। ೪೯.

ಇಲ್ಲಿ ಜೀವಿಗಳ ರೂಪಾಂತರಗಳು ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಒಳಗೊಂಡಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಭೂತಗಳನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರೆ ಯಾವುದೇ ಫಲದ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಸಂಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ತಸ್ಮಾತ್ಪರಿಮಿತಾ ಭೇದಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ಕಾರ್ಯಾತ್ಮಕಾಸ್ತು ತೇ। ಕಾರಣಾತ್ಮಕಾಸ್ತಥೈವ ಸ್ಯುರ್ಭೇದಾ ಯೇ ಮಹದಾದಯಃ ।। ೪೯.

ಹೀಗಾಗಿ, ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ವಿಭಿನ್ನತೆಗಳು ಸೀಮಿತವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಅವು ಫಲಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿವೆ. ಆದರೆ ಮಹತ್ತಿನಿಂದ ಆರಂಭಿಸುವ ವಿಭಿನ್ನತೆಗಳು ಕಾರಣಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿವೆ.

ಇತ್ಯೇಷ ಸನ್ನಿವೇಶೋ ವೋ ಮಯಾ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ವಿಭಾಗಶಃ। ಸಪ್ತದ್ವೀಪಸಮುದ್ರಾಯಾ ಯಾಥಾತಥ್ಯೇನ ವೈ ದ್ವಿಜಾಃ ।। ೪೯.

ಈ ರೀತಿ ಏಳು ದ್ವೀಪಗಳ ಸಮುದ್ರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಾನು ನಿಮಗೆ ವಿವರವಾಗಿ, ನಿಜವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದೇನೆ, ದ್ವಿಜರೆ.

ವಿಸ್ತಾರಾನ್ಮಣ್ಜಲಾಚ್ಚೈವ ಪ್ರಸಂಖ್ಯಾತೇನ ಚೈವ ಹಿ । ವೈಶ್ವರೂಪಂ ಪ್ರಧಾನಸ್ಯ ಪರಿಮಾಣೈಕದೇಶಿಕಮ್ ।। ೪೯.

ಪ್ರಮಾಣ, ಪ್ರಮಾಣದ ಪ್ರಮಾಣ ಮತ್ತು ಎಣಿಕೆಯ ಮೂಲಕ, ಮೂಲದ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

ಅದಿಷ್ಠಾನಂ ಭಗನತೋ ಯಸ್ಯ ಸರ್ವಮಿದಂ ಜಗತ್ । ಏವಂ ಭೂತಗಣಾಃ ಸಪ್ತ ಸನ್ನಿವಿಷ್ಟಾಃ ಪರಸ್ಪರಮ್ ।। ೪೯.

ಎಲ್ಲಾ ಜಗತ್ತಿಗೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಧಾರವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಈ ರೀತಿ ಏಳು ಭೂತಗಳ ಗುಂಪುಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿವೆ.

ಏತಾವಾನ್ ಸನ್ನಿವೇಶಸ್ತು ಮಯಾ ಶಕ್ಯಃ ಪ್ರಭಾವಿತು ಮ್। ಏತಾವದೇವ ಶ್ರೋತವ್ಯಂ ಸನ್ನಿವೇಶೇ ತು ಪಾರ್ಥಿವ ।। ೪೯.

ನಾನು ಮಾಡಬಹುದಾದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇಷ್ಟೇ. ಭೂಮಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕುರಿತು ಇಷ್ಟೇ ಕೇಳಬೇಕು.

ಸಪ್ತ ಪ್ರಕೃತಯಸ್ತ್ವೇತಾ ಧಾರಯನ್ತಿ ಪರಸ್ಪರಮ್। ತಾಸ್ವಲ್ಪಪರಿಮಾಣೇನ ಪ್ರಸಙ್ಖ್ಯಾತುಮಿಹೋಚ್ಯತೇ। ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾಃ ಪ್ರಕೃತಯಸ್ತಿರ್ಯಗೂರ್ದ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚ ಯಾಃ ।। ೪೯.

ಈ ಏಳು ಮೂಲಭೂತಗಳು ಪರಸ್ಪರವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದವುಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಅಡ್ಡ, ಮೇಲೂ ಕೆಳಗೂ ಹರಡಿರುವ ಮೂಲಭೂತಗಳು ಎಣಿಸಲಾಗದಷ್ಟು ಅನೇಕವಾಗಿವೆ.

ತಾರಕಾಸನ್ನಿವೇಶಶ್ಚ ಯಾವದ್ದಿವ್ಯಂ ತು ಮಣ್ಜಲಮ್। ಮರ್ಯಾದಾಸನ್ನಿವೇಶಸ್ತು ಭೂಮೇಸ್ತದನುಮಣ್ಡಲಮ್। ಅತಃ ಪರಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಪೃಥಿವ್ಯಾಂ ವೈ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮಾಃ ।। ೪೯.

ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ದಿವ್ಯಮಂಡಲದವರೆಗೆ ಹರಡಿದೆ. ಭೂಮಿಯ ಗಡಿಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅದರ ಸ್ವಂತ ಮಂಡಲದವರೆಗೆ ಇದೆ. ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮುಂದೆ ಭೂಮಿಯ ಕುರಿತು ನಾನು ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ದ್ವಿಜರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರೇ.

ಅಧಃಪ್ರಮಾಣಮೂರ್ದ್ಧ್ವಞ್ಚ ವರ್ಣ್ಯಮಾನಂ ನಿಬೋಧತ। ಪೃಥಿವೀ ವಾಯುರಾಕಾಶಮಾಪೋ ಜ್ಯೋತಿಶ್ಚ ಪಞ್ಚಮಮ್। ಅನನ್ತಧಾತವೋ ಹ್ಯೇತೇ ವ್ಯಾಪಕಾಸ್ತು ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ ॥ ೫೦.

ಕೆಳಗೂ ಮೇಲೂ ಇರುವ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಈಗ ಕೇಳಿರಿ: ಭೂಮಿ, ಗಾಳಿ, ಆಕಾಶ, ನೀರು ಮತ್ತು ಐದನೆಯದು ಬೆಳಕು—ಇವು ಎಲ್ಲವೂ ಅನಂತವಾದ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿರುವ ಅಂಶಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಜನನೀ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಸರ್ವ ಭೂತಧರಾ ಧರಾ। ನಾನಾಜನಪದಾಕೀರ್ಣಾ ನಾನಾಧಿಷ್ಠಾನಪತ್ತನಾ ॥ ೫೦.

ಭೂಮಿ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ತಾಯಿ, ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತಿರುವವಳು, ಅನೇಕ ಜನಪದಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವವಳು, ಅನೇಕ ಊರು ಮತ್ತು ನಿವಾಸಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ.

ನಾನಾನದನದೀಶೈಲಾ ನೈಕಜಾತಿಸಮಾಕುಲಾ। ಅನನ್ತಾ ಗೀಯತೇ ದೇವೀ ಪೃಥಿವೀ ಬಹುವಿಸ್ತರಾ ॥ ೫೦.

ಅನೇಕ ನದಿಗಳು, ಪರ್ವತಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಜೀವಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಭೂಮಾತೆಯನ್ನು ಅನಂತವೂ, ಬಹು ವಿಶಾಲವೂ ಎಂದು ಹಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ನದೀನದಸಮುದ್ರಸ್ಥಾಸ್ತಥಾ ಕ್ಷುದ್ರಾಶ್ರಯಾಃ ಸ್ಥಿತಾಃ। ಪರ್ವತಾಕಾಶಸಂಸ್ಥಾಶ್ಚ ಅನ್ತರ್ಭೂಮಿಗತಾಶ್ಚ ಯಾಃ ॥ ೫೦.

ನದಿಗಳಲ್ಲಿ, ಹರಿವಿನೀರಿನಲ್ಲಿಯೂ, ಸಮುದ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇರುವ ಜೀವಿಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಚಿಕ್ಕಚಿಕ್ಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರು, ಬೆಟ್ಟಗಳ ಮೇಲೆ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಇರುವವರು ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯೊಳಗಿನವರು ಕೂಡ ಇದ್ದಾರೆ.

ಆಪೋಽನನ್ತಾಶ್ಚ ವಿಜ್ಞೇಯಾಸ್ತಥಾಗ್ನಿಃ ಸರ್ವಲೌಕಿಕಃ। ಅನನ್ತಃ ಪಠ್ಯತೇ ಚೈವ ವ್ಯಾಪಕಃ ಸರ್ವಸಮ್ಭವಃ ॥ ೫೦.

ನೀರುಗಳು ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದವುಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಹಾಗೆಯೇ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿರುವ ಅಗ್ನಿಯೂ ಅನಂತ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವದು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲವೂ ಅದರಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ತಥಾಕಾಶಮನಾಲಮ್ಬಂ ರಮ್ಯಂ ನಾನಾಶ್ರಯಂ ಸ್ಮೃತಮ್। ಅನನ್ತಂ ಪ್ರಥಿತಂ ಸರ್ವಂ ವಾಯುಶ್ಚಾಕಾಶಸಮ್ಭವಃ ॥ ೫೦.

ಹಾಗೆಯೇ ಆಕಾಶವು ಯಾವ ಆಧಾರವಿಲ್ಲದದು, ಸುಂದರವಾದದು, ಅನೇಕ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವದು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದು ಅನಂತವೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿರುವದು. ವಾಯು ಕೂಡ ಆಕಾಶದಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಆಪಃ ಪೃಥಿವ್ಯಾಮುದಕೇ ಪೃಥಿವೀ ಚೋಪರಿ ಸ್ಥಿತಾ। ಆಕಾಶಞ್ಚಾಪರಮಧಃ ಪುನರ್ಭೂಮಿಃ ಪುನರ್ಜ್ಜಲಮ್ ॥ ೫೦.

ನೀರು ಭೂಮಿಯೊಳಗಿದೆ, ಭೂಮಿ ನೀರಿನ ಮೇಲೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ಅದರ ಮೇಲೆ ಆಕಾಶವಿದೆ. ಕೆಳಗಡೆ ಮತ್ತೆ ಭೂಮಿ, ಮತ್ತೆ ನೀರು ಇದೆ.