ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ತಾಸಾನ್ತು ನಾಮಧೇಯಾನಿ ಪರಿಮಾಣಂ ತಥೈವ ಚ। ನ ಶಕ್ಯಂ ಪರಿಸಂಖ್ಯಾತುಂ ಪುಣ್ಯಾಸ್ತಾಃ ಸರಿದುತ್ತಮಾಃ। ತಾಃ ಪಿಬನ್ತಿ ಸದಾ ಹೃಷ್ಟಾ ನದೀರ್ಜನಪದಾಸ್ತು ತೇ ।। ೪೯.

ಆ ನದಿಗಳ ಹೆಸರನ್ನೂ, ಅವುಗಳ ಗಾತ್ರವನ್ನೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಎಣಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಆ ಪುಣ್ಯವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನದಿಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಿನ ಜನರು ಸದಾ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕುಡಿಯುತ್ತಾರೆ.

ಶಂಶಪಾಯನ ವಿಸ್ತೀರ್ಣೋ ದ್ವೀಪೋಽಸೌ ಚಕ್ರಸಂಸ್ಥಿತಃ। ನದೀಜಲೈಃ ಪ್ರತಿಚ್ಛನ್ನಃ ಪರ್ವತೈಶ್ಚಾಭ್ರಸನ್ನಿಭೈಃ ।। ೪೯.

ಶಂಶಪಾಯನ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಆ ದ್ವೀಪವು ವಿಶಾಲವಾಗಿದ್ದು, ಚಕ್ರದ ಆಕಾರದಲ್ಲಿದೆ. ಅದು ನದಿಗಳ ನೀರಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ಮೇಘದಂತೆ ಕಾಣುವ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ.

ಸರ್ವಧಾತುವಿಚಿತ್ರೈಶ್ಚ ಮಣಿ ವಿದ್ರುಮಭೂಷಿತೈಃ। ಪುರೈಶ್ಚ ವಿವಿಧಾಕಾರೈಃ ಸ್ಫೀತೈರ್ಜನಪದೈರಪಿ ।। ೪೯.

ಅದು ವಿವಿಧ ಧಾತುಗಳು, ಮಣಿಗಳು, ಪಗಡಿಗಳು ಮತ್ತು ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪದ ಶ್ರೀಮಂತ ನಗರಗಳು, ಸಮೃದ್ಧ ಜನಪದಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ವೃಕ್ಷೈಃ ಪುಷ್ಪಫಲೋಪೇತೈಃ ಸಮನ್ತಾದ್ಧನಧಾನ್ಯವಾನ್। ಕ್ಷೀರೋದೇನ ಸಮುದ್ರೇಣ ಸರ್ವತಃ ಪರಿವಾರಿತಃ। ಶಾಕದ್ವೀಪಸ್ತು ವಿಸ್ತಾರಾತ್ ಸಮೇನ ತು ಸಮನ್ತತಃ ।। ೪೯.

ಅದು ಹೂವು ಮತ್ತು ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಮರಗಳಿಂದ, ಧನ ಮತ್ತು ಧಾನ್ಯದಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗೂ ಕ್ಷೀರಸಮುದ್ರದಿಂದ ಆವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶಾಕದ್ವೀಪವು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಹರಡಿದೆ.

ತಸ್ಮಿನ್ ಜನಪದಾಃ ಪುಣ್ಯಾಃ ಪರ್ವತಾನ್ತರಿತೇ ಶುಭಾಃ । ವರ್ಣಾಶ್ರಮಸಮಾಕೀರ್ಣಾ ದೇಶಾಸ್ತೇ ಸಪ್ತ ವೈ ಸ್ಮೃತಾಃ ।। ೪೯.

ಅಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯವಂತಾದ ಜನರು ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟ ಶುಭ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆ ಏಳು ದೇಶಗಳು ಎಲ್ಲ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮಗಳಿಂದ ಕೂಡಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ನ ಸಙ್ಕರಶ್ಚ ತೇಷ್ವಸ್ತಿ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಕೃತಃ ವ್ಕಚಿತ್ । ಧರ್ಮಸ್ಯ ಚಾವ್ಯಭೀಚಾರಾದೇಕಾನ್ತಸುಖಿತಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ।। ೪೯.

ಅವರಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಜಾತಿ ಅಥವಾ ಆಶ್ರಮದ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವರಿಲ್ಲ; ಧರ್ಮವನ್ನು ಸದಾ ಅನುಸರಿಸುವುದರಿಂದ, ಆ ಜನರು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಂತೋಷದಿಂದಿರುತ್ತಾರೆ.

ನ ತೇಷು ಲೋಭೋ ಮಾಯಾ ವಾ ಈರ್ಷ್ಯಾಸೂಯಾಽಧೃತಿಃ ಕುತಃ। ವಿಪರ್ಯಯೋ ನ ತೇಷ್ವಸ್ತಿ ಏತತ್ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ।। ೪೯.

ಅವರಲ್ಲಿ ಲೋಭ, ಮೋಹ, ಈರ್ಷೆ, ಅಸೂಯೆ ಅಥವಾ ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಿರತೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಎಂದೂ ಇಲ್ಲ; ತಪ್ಪು ವರ್ತನೆ ಕೂಡ ಇಲ್ಲ. ಇದು ಅವರ ಸ್ವಭಾವವೇ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕರೋತ್ಪತ್ತಿರ್ನತೇಷ್ವಸ್ತಿ ನ ದಣ್ಡೋ ನ ಚ ದಣ್ಡಕಾಃ। ಸ್ವಧರ್ಮೇಣೈವ ಧರ್ಮಜ್ಞಾಸ್ತೇ ರಕ್ಷನ್ತಿ ಪರಸ್ಪರಮ್ ।। ೪೯.

ಅವರಲ್ಲಿ ದುಷ್ಕೃತ್ಯಗಳು ಹುಟ್ಟುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ದಂಡ ಅಥವಾ ದಂಡಿಸುವವರೂ ಇಲ್ಲ; ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಪರಸ್ಪರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಏತಾವದೇವ ಶಕ್ಯಂ ವೈ ತಸ್ಮಿನ್ ದ್ವೀಪೇ ನಿವಾಸಿನಾಮ್। ಪುಷ್ಕರಂ ಸಪ್ತಮಂ ದ್ವೀಪಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ನಿಬೋಧತ ।। ೪೯.

ಆ ದ್ವೀಪದ ನಿವಾಸಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಇಷ್ಟೇ ಹೇಳಬಹುದು; ಈಗ ಏಳನೇ ದ್ವೀಪವಾದ ಪುಷ್ಕರದ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳಿರಿ.

ಪುಷ್ಕರೇಣ ತು ದ್ವೀಪೇನ ವೃತಃ ಕ್ಷೀರೋದಕೋ ಬಹಿಃ। ಶಾಕದ್ವೀಪಸ್ಯ ವಿಸ್ತಾರಾದ್‌ದ್ವಿಗುಣೇನ ಸಮನ್ತತಃ ।। ೪೯.

ಪುಷ್ಕರ ದ್ವೀಪದ ಹೊರಭಾಗವನ್ನು ಹಾಲಿನ ಸಮುದ್ರವು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಿದೆ; ಅದು ಶಾಕದ್ವೀಪಕ್ಕಿಂತ ಎರಡುಪಟ್ಟು ವಿಶಾಲವಾಗಿದೆ.

ಪುಷ್ಕರೇ ಪರ್ವತಃ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಏಕ ಏವ ಮಹಾಶಿಲಃ। ಚಿತ್ರೈ ರ್ಮಣಿಮಯೈಃ ಶೀಲೈಃ ಶಿಖರೈಸ್ತು ಸಮುಚ್ಛ್ರಿತೈಃ ।। ೪೯.

ಪುಷ್ಕರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ಭವ್ಯವಾದ ಪರ್ವತವಿದೆ; ಅದು ಒಂದೇ ದೊಡ್ಡ ಶಿಲೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದ್ದು, ವಿವಿಧ ಮಣಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

ದ್ವೀಪಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವಾರ್ದ್ಧೇ ಚಿತ್ರಸಾನುಃ ಸ್ಥಿತೋ ಮಹಾನ್। ಪರಿಮಣ್ಡಲಸಹಸ್ರಾಣಿ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಃ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಃ ।। ೪೯.

ಆ ದ್ವೀಪದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಸಾನು ಎಂಬ ಮಹಾಪರ್ವತ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ; ಅದು ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ಸಾವಿರ ಯೋಜನಗಳ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

ಊರ್ದ್ದ್ವಞ್ಚೈವ ಚತುಸ್ತ್ರಿಶತ್ಸಹಸ್ರಾಣಿ ಸಮಾಚಿತಃ। ದ್ವೀಪಾರ್ದ್ಧಸ್ಯ ಪರಿಸ್ತೋಮಃ ಪರ್ವತೋ ಮಾನಸೋತ್ತಮಃ ।। ೪೯.

ಅದು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಯೋಜನ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಏರಿದೆ; ಆ ಪರ್ವತ ಮಾನಸ ಎಂಬ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪರ್ವತವು ದ್ವೀಪದ ಅರ್ಧ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಗಡಿ ಆಗಿದೆ.

ಸ್ಥಿತೋ ವೇಲಾಸಮೀಪೇ ತು ನವಚನ್ದ್ರ ಇವೋದಿತಃ। ಯೋಜನಾನಾಂ ಸಹಸ್ರಾಣಿ ಊರ್ದ್ಧ್ವಂ ಪಞ್ಚಶದುಚ್ಛ್ರಿತಃ ।। ೪೯.

ಅದು ಕಡಲ ತೀರದ ಹತ್ತಿರ ಇದ್ದು, ಹೊಸದಾಗಿ ಉದಯವಾಗಿರುವ ಚಂದ್ರಕಲೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಐವತ್ತು ಸಾವಿರ ಯೋಜನ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತದೆ.

ತಾವದೇವ ಸ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಃ ಸರ್ವತಃ ಪರಿಮಣ್ಡಲಃ। ಸ ಏವಂ ದ್ವೀಪಪಶ್ಚಾರ್ದ್ಧೇ ಮಾನಸಃ ಪೃಥಿವೀಧರಃ ।। ೪೯.

ಅದು ಎಷ್ಟು ಎತ್ತರವೋ ಅಷ್ಟೇ ಅಗಲವಿದೆ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ವೃತ್ತಾಕಾರದಾಗಿದೆ; ಹೀಗೆ ದ್ವೀಪದ ಪಶ್ಚಿಮಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಾನಸ ಎಂಬ ಪರ್ವತವು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಧರಿಸಿ ನಿಂತಿದೆ.

ಏಕ ಏವ ಮಹಾಸಾನುಃ ಸನ್ನಿವೇಶಾದ್ದ್ವಿಧಾ ಕೃತಃ। ಸ್ವಾದೂದಕೇನೋದಧಿನಾ ಸರ್ವತಃ ಪರಿವಾರಿತಃ ।। ೪೯.

ಅಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿಯಿದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ; ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುತ್ತಲು ತಾಜಾ ನೀರಿನ ಸಮುದ್ರವಿದೆ.

ಪುಷ್ಕರದ್ವೀಪವಿಸ್ತಾರಾದ್ವಿಸ್ತೀರ್ಣೋಽಸೌ ಸಮನ್ತತಃ। ತಸ್ಮಿನ್ ದ್ವೀಪೇ ಸ್ಮೃತೌ ದ್ವೌ ತು ಪುಣ್ಯೌ ಜನಪದೌ ಶುಭೌ। ಅಭಿತೋ ಮಾನಸಸ್ಯಾಥ ಪರ್ವತಸ್ಯಾನುಮಣ್ಡಲೌ ।। ೪೯.

ಪುಷ್ಕರದ ವಿಸ್ತಾರಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿ ಅದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿದೆ; ಆ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಶುಭ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ, ಅವು ಮಾನಸ ಪರ್ವತದ ಎರಡೂ ಬದಿಗಳನ್ನು ಸುತ್ತಿವೆ.

ಮಹಾವೀತನ್ತು ಯದ್ವರ್ಷಂ ಬಾಹ್ಯತೋ ಮಾನಸಸ್ಯ ತತ್। ತಸ್ಯೈವಾಭ್ಯನ್ತರೇ ಯತ್ತು ಧಾತಕೀಖಣ್ಡಮುಚ್ಯತೇ ।। ೪೯.

ಮಹಾವೀತಂತು ಎಂಬ ಪ್ರದೇಶ ಮಾನಸ ಪರ್ವತದ ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ; ಅದರೊಳಗೆ ಧಾತಕೀಖಂಡ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಭಾಗವಿದೆ.

ದಶವರ್ಷಸಹಸ್ರಾಣಿ ತತ್ರ ಜೇವನ್ತಿ ಮಾನವಾಃ। ಆರೋಗ್ಯಸುಖಭೂಯಿಷ್ಠಾ ಮಾನಸೀಂ ಸಿದ್ಧಿಮಾಸ್ಥಿತಾಃ ।। ೪೯.

ಅಲ್ಲಿ ಮಾನವರು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಬದುಕುತ್ತಾರೆ; ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂತೋಷದಿಂದ ತುಂಬಿರುತ್ತಾರೆ, ಮನಸ್ಸಿನ ಪರಿಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ.

ಸಮಮಾಯುಶ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ ತಸ್ಮಿನ್ ವರ್ಷದ್ವಯೇ ಸ್ಥಿತಮ್। ಅಧಮೋತ್ತಮೌ ನ ತೇಷ್ವಾಸ್ತಾಂ ತುಲ್ಯಾಸ್ತೇ ರೂಪಶೀಲತಃ ।। ೪೯.

ಆ ಎರಡು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಆಯುಷ್ಯ ಮತ್ತು ರೂಪ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಹೀನ ಅಥವಾ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರೂ ರೂಪ ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಸಮಾನರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ನ ತತ್ರ ವಞ್ಚಕೋ ನೇರ್ಷ್ಯಾ ನ ಸ್ತೇನಾ ನ ಭಯಂ ತಥಾ। ನಿಗ್ರಹೋ ನ ಚ ದಣ್ಡೋಽಸ್ತಿ ನ ಲೋಭೋ ನ ಪರಿಗ್ರಹಃ ।। ೪೯.

ಅಲ್ಲಿ ಮೋಸಗಾರ, ಈರ್ಷೆ, ಕಳ್ಳ, ಭಯ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಬಲಾತ್ಕಾರ, ದಂಡ, ಲೋಭ ಅಥವಾ ಆಸ್ತಿಯ ಸಂಗ್ರಹವೂ ಇಲ್ಲ.

ಸತ್ಯಾನೃತಂ ನ ತತ್ರಾಸ್ತಿ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮೌ ತಥೈವ ಚ। ವರ್ಣಾಶ್ರಮಾಣಾಂ ವಾರ್ತ್ತಾ ವಾ ಪಾಶುಪಾಲ್ಯಂ ವಣಿಕ್ಕ್ರಿಯಾ ।। ೪೯.

ಅಲ್ಲಿ ಸತ್ಯ ಅಥವಾ ಅಸತ್ಯ, ಧರ್ಮ ಅಥವಾ ಅಧರ್ಮವೂ ಇಲ್ಲ; ಜಾತಿ ಅಥವಾ ಆಶ್ರಮದ ಮಾತೂ ಇಲ್ಲ, ಪಶುಸಂಗೋಪನೆ ಅಥವಾ ವ್ಯಾಪಾರವೂ ಇಲ್ಲ.

ತ್ರಯೀ ವಿದ್ಯಾ ದಣ್ಡನೀತಿಃ ಶುಶ್ರೂಷಾ ಶಲ್ಯಮೇವ ಚ। ವರ್ಷದ್ವಯೇ ಸರ್ವಮೇತತ್ ಪುಷ್ಕರಸ್ಯ ನ ವಿದ್ಯತೇ ।। ೪೯.

ಮೂರು ವಿಧದ ವೇದ, ದಂಡನೀತಿ, ಸೇವೆ ಅಥವಾ ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಪುಷ್ಕರದ ಆ ಎರಡು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.

ನ ತತ್ರ ನದ್ಯೋ ವರ್ಷಞ್ಚ ಶೀತೋಷ್ಣಂ ವಾ ನ ವಿದ್ಯತೇ । ಉದ್ಭಿಜ್ಜಾನ್ಯುದಕಾನ್ಯತ್ರ ಗಿರಿಪ್ರಸ್ರವಣಾನಿ ಚ ।। ೪೯.

ಅಲ್ಲಿ ನದಿಗಳು ಇಲ್ಲ, ಮಳೆ ಇಲ್ಲ, ಚಳಿಯೂ ಇಲ್ಲ, ಬಿಸಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ನೀರುಗಳು ಬೆಟ್ಟಗಳಿಂದ ಹರಿದು ಬರುವ ಚಿಕ್ಕ ಚಿಕ್ಕ ಹೊಳಗಳಿಂದ ಉದ್ಭವವಾಗುತ್ತವೆ.

ಉತ್ತರಾಣಾಂ ಕುರೂಣಾಞ್ಚ ತುಲ್ಯಕಾಲೋ ಜನಃ ಸದಾ। ಸರ್ವತ್ರ ಸುಸುಖಸ್ತತ್ರ ಜರಾಕ್ಲಮವಿವರ್ಜಿತಃ ।। ೪೯.

ಉತ್ತರ ಕುರುಗಳ ಜನರಿಗೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಹವಾಮಾನ ಒಂದೇ ರೀತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅವರು ತುಂಬಾ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅಲ್ಲಿ ವಯಸ್ಸಾಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ದಣಿವೂ ಇಲ್ಲ.

ಇತ್ಯೇಷ ಧಾತಕೀಖಣ್ಡೋ ಮಹಾವೀತೇ ತಥೈವ ಚ । ಆನುಪೂರ್ವ್ಯಾದ್ವಿಧಿಃ ಕೃತ್ಸ್ನಃ ಪುಷ್ಕರಸ್ಯ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ ।। ೪೯.

ಈ ಧಾತಕೀ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಮಹಾವೀತದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪುಷ್ಕರದ ಸಂಪೂರ್ಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸ್ವಾದೂದಕೇನೋದಧಿನಾ ಪುಷ್ಕರಃ ಪರಿವಾರಿತಃ। ವಿಸ್ತರಾನ್ಮಣ್ಡಲಾಚ್ಚೈವ ಪುಷ್ಕರಸ್ಯ ತಥೈವ ಚ ।। ೪೯.

ಪುಷ್ಕರವನ್ನು ಸಿಹಿ ನೀರು ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರವು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಿವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಅದರ ವೃತ್ತಾಕಾರದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯೂ ಇದೆ.

ಏವಂ ದ್ವೀಪಾಃ ಸಮುದ್ರೈಸ್ತು ಸಪ್ತ ಸಪ್ತಭಿರಾವೃತಾಃ। ದ್ವೀಪಸ್ಯಾನನ್ತರೋ ಯಸ್ತು ಸಮುದ್ರಸ್ತು ಸಮನ್ತತಃ ।। ೪೯.

ಈ ರೀತಿ ಏಳು ದ್ವೀಪಗಳನ್ನು ಏಳು ಸಮುದ್ರಗಳು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಿವೆ. ಪ್ರತಿ ದ್ವೀಪದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ಸಮುದ್ರವು ಅದನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಆವರಿಸಿದೆ.

ಏವಂ ದ್ವೀಪಸಮುದ್ರಾಣಾಂ ವೃದ್ಧಿರ್ಜ್ಞೇಯಾ ಪರಸ್ಪರಾತ್। ಅಪಾಞ್ಚೈವ ಸಮುದ್ರೇಕಾತ್ ಸಮುದ್ರಾ ಇತಿ ಸಂಜ್ಞಿತಾಃ ।। ೪೯.

ಈ ರೀತಿ ದ್ವೀಪಗಳು ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರಗಳು ಪರಸ್ಪರದಿಂದ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಸಮುದ್ರದ ಹೊರಗಿನ ನೀರನ್ನೂ 'ಸಮುದ್ರ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.